به نظرم حد کمال یک فیلسوف استندآپ کمدین شدن است.

حدود یک سال پیش بود که من دنبال یک سریال کمدی می‌گشتم که صبح‌ها ببینم و به کمکش بتوانم از رختخواب دل بکنم. چون تعریف Office را از یکی شنیده بودم دانلودش کردم که ببینم. بعد از چند قسمت دیدم آنقدر برایم کسل‌کننده‌ است که تصور این که بخواهم بنشینم پایش باعث می‌شود بیشتر بخوابم؛ این شد که دیگر ادامه ندادم. امسال دوباره گفتم امتحان کنم ببینم چطور است؛ و دیدم که اتفاقاً بد هم نیست به نظرم. چه اتفاقی افتاده توی این یک سال؟ سلیقه‌ام عوض شده؟ نه. اتفاقی که افتاده این است که زبانم بهتر شده، انگلیسی بیشتر می‌فهمم. پارسال آنقدری از گفتگوها نمی‌فهمیدم که کلیت سریال برایم جالب باشد، اما امسال چرا. جالبیش این است که همین‌طوری اگر ازم می‌پرسیدی که زبانم از پارسال تا حالا فرقی کرده یا نه، احتمالاً می‌گفتم نه. چون احتمالاً یک مروری می‌کردم این یک ساله را و می‌دیدم که هیچ اتفاق خاصی در نظرم نمی‌آید که به واسطه‌اش بخواهم بگویم پیشرفتی کرده‌ام در انگلیسی.

حالا، نکته حکمت‌آموز فرزندم‌لقمان‌طور قضیه چیست؟ این که حافظه آدم «چیز»ها را ثبت می‌کند، چیزهای قابل لمس و مشاهده را. برای چیزهای نامحسوسی مثل سطح سواد در فلان چیز و توانایی در بهمان چیز و مقدار خوشبختی در فلان زمان -حداقل تا وقتی که به معیارهای مشخص قابل رؤیت ترجمه نشده باشند- حافظه قابل اطمینان نیست.

پی‌نوشت: شاید برای همین است که خیلی‌ها همیشه فکر می‌کنند گذشته‌ها بهتر بوده.

بزرگ شدن یعنی آدم بتواند سبک‌سنگین کند و اگر لازم شد دور بیاندازد.

ملت فرم از همه دین‌ها جداست

«علاقه به فرم» دلمشغولی مفرحی است. ممکن است صورت چیزها، قالب رفتارها، شکل انجام کارها -فرم- مستقل از خود آن چیزها و کارها و رفتارها -مستقل از محتوا- برای آدم جالب باشد. برای کسانی که به این موهبت دچارند -بندگان فرم- این صورت‌ها خودشان موضوعات توجه‌اند، اشیای مستقل توجه و مشاهده انگار. برای آن‌ها پیدا کردن و اجرا کردن و تصویر کردن این فرم‌ها یا صحبت از آن‌ها لذتبخش‌اند. من و خیلی از دوستان و دوروبری‌هایم اینطوریم. و حدس می‌زنم که این علاقه یک ربطی هم به هوش زبانی داشته باشد (حداقل از آن جهت که زبان یک مجموعه خاصی از فرم‌های اجتماعی است).

اما این علاقه به فرم می‌تواند هم بد باشد؛ مثل وقتی که آدم فرم و محتوا را با هم عوضی بگیرد، درست نفهمد که دقیقاً از چه خوشش می‌آید، فرم یا محتوا. مثلاً آدم از فرم نوشتن خوشش بیاید، کلی دم‌ودستگاه قشنگ نوشتن فراهم کرده باشد، هروقت توی فیلم‌ها یکی را می‌بیند که دارد با خودنویس روی کاغذ کاهی چیزی می‌نویسد بی قرار شود که خودش هم یک کاری باید بکند، ولی هروقت بخواهد بنویسد ببیند حوصله‌اش را ندارد. یا مثلاً فرم قدم زدن زیر باران؛ آدم هی در خیالش با لذت خودش را تصویر کرده باشد که دارد زیر باران قدم می‌زند، اما موقعی که واقعاً دارد این کار را می‌کند به تنها چیزی که فکر کند این باشد که چقدر خیسی لباس‌هایش اذیتش می‌کنند. یا مثلاً فرم سحرخیزی، فرم مطالعه کردن، فرم خوابیدن توی ننو، فرم باشگاه رفتن، فرم تنها بودن... تمام چیزهایی که آدم وقتی تصویرشان می‌کند خوشایندند و آدم را ترغیب می‌کنند که تصویر را واقعی کند، اما وقتی که آدم وسط قضیه بود ببیند که هیچ خوشش نمی‌آید. قضیه این است که زاویه‌دید کسی که دارد تصویر کلی را تماشا می‌کند با زاویه‌دید کسی که داخل قاب تصویر است یکی نیست، و آن اولی است که آدم دوستش داشته است. این دوست داشتنه باعث می‌شود که آدم یک‌جورهایی هم در رودربایستی تصویره بماند؛ یعنی مثلاً زیر باران که داری قدم می‌زنی هی دلت می‌خواهد باران بند بیاید یا هر جور دیگری از این «وظیفه» معاف شوی، ولی انگار رویت نمی‌شود خودت سروسنگین بی‌خیال شوی و ول کنی بروی تو؛ و بار بعدی هم که باران می‌آید، باز آن‌چیزی که یادت مانده خوشایندی تصویر فرد قدم‌زنان در زیر باران است، نه عذاب ناشی از خیس بودن لباس‌هایش.

بدتر وقتی است که این فرم‌ها آنقدر پیشروی کنند که جای همه‌چیز را بگیرند: آدم یک دفعه چشم باز کند ببیند جز این فرم‌ها چیزی را دوست ندارد (شاید در اثر معتاد شدن به لذت فقط تصویر کردن و فرار دائمی از سختی‌های چیزهای «جامد»). آن‌وقت می‌بینی که یک عالمه کار هست که دوست داری بکنی، و اصلاً وظیفه احساس می‌کنی که باید بکنی، و هر کدامشان را که می‌خواهی انجام دهی ببینی داری عذاب می‌کشی. کلی کار هست که هی تصمیم گرفته‌ای از این به بعد انجام بدهی، با لذت نشسته‌ای جزئیاتشان را تصویر کرده‌ای، حتی هفت دست آفتابه لگن‌های هیجان‌انگیزشان را هم مهیا کرده‌ای، و فوقش بعد از دو روز رهایشان کرده‌ای؛ مانده‌ای با سرخوردگی ناشی از انتظار برآورده‌نشده لذت و عذاب‌وجدان ناشی از رها کردن و احساس حماقت زیر نگاه آن آفتابه‌لگن‌ها که سرزنشت می‌کنند.

من تازگی‌ها به فکر افتاده‌ام، نه که با بندگی فرم مقابله کنم، که هر بار حواسم باشد که الآن از چی خوشم می‌آید -از خود کاره یا فرمی که برایش تصور کرده‌ام- و این که توی رودربایستی فرم نمانم اگر دیدم از آن کاره خوشم نمی‌آید، و این که تصاویر ذهنی‌ام را با داده‌های جدیدی که موقع انجام دادن کار به دست آورده‌ام اصلاح کنم (که تصویر آن کار را با زاویه‌دید داخل قاب ذخیره کنم، نه با زاویه‌دید خارجی). وقتی تصمیم می‌گیرم کاری بکنم، رویه جدیدی را پیش بگیرم، البته که نمی‌توانم جلوی ذهنم را بگیرم که انجام دادن آن را با جزئیات تصویر نکند پیش‌پیش، اما اقلاً وقت (یا پول) نمی‌گذارم برای فراهم کردن دم‌ودستگاه‌های بی‌ربط به اصل قضیه؛ در عوض با خودم قرار می‌گذارم که اگر یک مدت مداومت کردم در انجام دادن آن رویه، آن‌وقت فرمش را به خودم جایزه بدهم. مثلاً اگر تصمیم بگیرم روزی دو ساعت بنشینم مطالعه کنم و تصویرش بیاید توی ذهنم که دم غروب نشسته‌ام جلوی پنجره روی مبل فلان‌جور دارم آرام‌آرام چایی می‌خورم و کتاب می‌خوانم، دیگر اولین کاری که می‌کنم این نیست که بروم دنبال مبل فلان‌جور؛ با خودم قرار می‌گذارم که اگر یک مدت خوبی با همین شرایط فعلی‌ات روزی دو ساعت خواندی بعد می‌رویم دنبال مبل. این البته الزاماً باعث نمی‌شود که در تصمیماتم ثابت‌قدم باشم، ولی اقلاً دیگر مجبور نیستم هر روز که از جلوی نگاه شماتت‌بار مبله رد می‌شوم سرم را بیندازم پایین.

بابام ممکن است سرطان خون داشته باشد. نه آن نوع سرطان خونی که چندماهه پیشرفت می‌کند و طرف را می‌کشد، نوع دیگرش که مزمن است و سال‌ها بدون عوارض و نشانه توی بدن پیش می‌رود.

قضیه از آنجایی شروع شد که دوست و همکلاسی قدیمی بابا سرطان خون گرفت و بابا را به صرافت انداخت که خودش هم برود آزمایش خون بدهد. نتیجه آزمایشش این بود که درصد گلبول‌های سفید بدنش بالاست. بعد بابا رفت آزمایش‌های خون سال‌های قبلش را هم نگاه کرد دید از ده سال پیش همیشه این درصد بالا بوده (یک همچین آدمی است. یک پوشه ترتمیزی دارد که همه مدارک پزشکی‌اش از ازل تا حالا تویش است؛ تعجب است که از قبل از ده سال پیشش آزمایش خونی ندارد). من از وقتی آزمایش‌هایش را دیدم داشتم توی ویکی‌پدیا و این‌ور و آن‌ور می‌گشتم که ببینم جریان چیست. تا هفته پیش من و دکترش مشترکاً منتظر بودیم ببینیم نتیجه آزمایش هپاتیتش چیست که اگر مریضی‌اش هپاتیت نباشد این نوع سرطان است. و هپاتیت نبود.

هفته پیش که از دکتر برگشت حالش خیلی بد بود. منشی دکتر یک دفعه گذاشته بود توی کاسه‌اش که باید برود آزمایش مغز استخوان بدهد و ترسانده بودش و دکتر هم که بهش گفته بود که قضیه سرطان نیست خیلی باورش نشده بود و مضطرب برگشته بود خانه. بدجور ترسیده بود. من نشانه‌های ظاهری ترسش را قشنگ می‌شناسم: صورت برافروخته و سرخ، چشم‌های درشت‌شده و خیس. یکی دو ساعت بعد از این که دیدم هنوز توی فکر است، یک‌چیزهایی را که خوانده بودم بهش گفتم که دلداری‌اش بدهم. گفتم که احتمالاً یک مریضی‌ای باشد که مزمن است، گفتم که تا سال‌ها هیچ عوارضی ندارد؛ گفتم که آن‌قدر بی‌عوارض است که تا سال‌ها حتی درمانش هم لازم نیست بکنند؛ گفتم تا ۲۵ سال هیچ نشانه‌ای ندارد (که البته این‌طور نیست متوسط امید به زندگی‌اش ۲۵ سال است انگار) و این که با توجه به اعداد و ارقام آزمایشش او در مراحل خیلی ابتدایی بیماری است. یک‌سری چیزها را هم عمداً نگفتم دیگر؛ نگفتم که اگر جواب آزمایش فلان پروتئین مثبت باشد آن ۲۵ سال می‌شود ۸ سال (خیلی کوتاه اشاره کردم البته، اما گفتم که مورد او، چون ده سال را رد کرده، حتماً آن ۲۵ ساله است)؛ نگفتم که وقتی خواستند درمان کنند باید شیمی‌درمانی کند و درمانش هم چندان جواب نمی‌دهد. هی هم تأکید کردم که احتمال سرطان منتفی است (البته خیلی دروغ‌ها را می‌شود این‌طوری توجیه کرد، ولی معنی سرطان برای پدر من با معنی‌اش برای دکترها فرق دارد. برای پدرم آن بیماری وحشی‌ای است که چند ماهه می‌آید و آدم را به شیمی‌درمانی مجبور می‌کند و معلوم هم نیست چطور می‌شود و برای دکتر‌ها آن است که گلبول‌های سفید بالغ‌نشده تکثیر می‌شوند). 

این‌ها را که برایش می‌گفتم همان اضطراب برگشته بود توی صورتش: صورتش سرخ‌ شده بود و نفس‌هایش تند. من تندتند و بااضطراب می‌گفتم برایش (کلاً نمی‌توانم باهاش حرف بزنم؛ با او که حرف می‌زنم چنان احساس می‌کنم بی‌کفایت و غیرقابل اطمینانم که واقعاً هم بی‌کفایت و نامطمئن هم می‌شوم). نمی‌دانم حرف‌هایم تا چه حد تأثیر گذاشت رویش (کلاً چندان اطمینانی ندارد به من). گفت برو این مقاله‌هه را بیاور من خودم بخوانم. گفتم که انگلیسی است. گفت ترجمه‌اش کن برایم بیاور، قیافه‌ای آمدم و گفتم خیلی طولانی است، گفت خب باشد نمی‌خواهد. احتمالاً دلگیر شده باشد که نکرده‌ام این کار کوچک را برایش؛ اما به خاطر طولانی بودن مقاله ویکی‌پدیا نبود که قبولش نکردم. نمی‌دانستم با آن اسم سرطان چه‌کار باید بکنم. می‌ترسیدم حالش بدتر شود اگر آن شرح روند بیماری و عوارض نهایی‌اش یا درمان‌های ممکنش را ببیند. اصلاً نمی‌دانم تا چه حد خوب است که بداند. مامان و بابام جفتشان از مریضی و مرگ خیلی می‌ترسند. بابام زیادی تلقین‌پذیر است، اگر بهش بگویی ده سال بعد ممکن است یک دل‌درد خفیفی بگیری از فردا با دل‌درد شدید می‌آید سراغت. فعلاً گذاشته‌ام ببینم تشخیص دقیق‌تر دکترش چیست و تصمیم او چیست. پس‌فردا نوبت دکتر دارد و می‌خواهم خودم هم همراهش بروم تا بتوانم بعداً تنها بروم پیش دکترش ببینم چه می‌گوید.

این قضیه کلاً حالم را گرفته. من و بابا با هم نمی‌سازیم. به هم خیلی شبیهیم و با هم نمی‌سازیم؛ هیچ‌جوره معامله‌مان نمی‌شود. مامان برای من بیگانه‌تر است اما توانسته‌ام راهی پیدا کنم که یک روابط سطحی خوشایند و آرامی داشته باشیم، اما با بابام اصلاً نمی‌توانم. ریزریز رفتارهای بابا در من آن غریزه ابتدایی «تمایل به فرد بودن» را -که هر بچه‌ای از وقتی یاد گرفت دست‌وپایش را تکان بدهد دارد- زخمی می‌کند. بین من و او از زمان خیلی بچگی من همیشه یک جنگ قدرتی بوده و من از یک‌وقتی به بعد از این همه رقابت کردن با یکی خیلی گنده‌تر از خودم، از این همه هی کم آوردن و اصلاً از این همه تلاش کردن خسته شده‌ام. اگر بخواهیم روابطمان خوب باشد، من باید تلاش کنم که به خودم آرام و مسلط باشم، قوی باشم و از خودم مطمئن، که به یک چیز محکمی در درون خودم چنگ بزنم در برابر هجمه او. و این دقیقاً در حضور او و به خاطر حضور ممکن نیست برایم. من همیشه برنامه‌ام این بوده که بروم، از او دور شوم، روی پای خودم بایستم تا آنقدری قدرت پیدا کنم که بتوانم رابطه خوبی با او داشته باشم. علت این که می‌خواسته‌ام بروم، برخلاف بقیه که به خاطر شرایط اجتماعی می‌خواهند بروند، همین بوده همیشه... و حالا حالم گرفته. احساس می‌کنم برنامه‌ام دارد تهدید می‌شود. هی به رویم آورده می‌شود که ممکن است زمانم محدود باشد برای برنامه‌ام، که اصلاً شاید هیچ‌وقت نشود پی برنامه‌ام را بگیرم... حالم خیلی گرفته...

گاه‌گاه مرتب کردن صدر تا ذیل خانه خوب است. آدم را یاد این می‌اندازد که چه امکاناتی دارد و استفاده نمی‌کند، که گوشه‌وکنار خانه چه چیزهایی را نگه داشته برای این که «یک‌وقتی می‌روم سراغش» و «یک‌وقتی استفاده‌اش می‌کنم» و پاک فراموششان کرده.

در مذمت کمال‌گرایی برون‌گرا

اصل کلی پدرم در زندگی نسخه‌ای است از قانونی که من اسمش را گذاشته‌ام «اصل رانندگی در تهران». طبق اصل رانندگی در تهران، تو برای آن که راننده خوبی باشی کافی نیست که خودت خوب و درست رانندگی کنی و همه مقررات را رعایت کنی، بلکه باید در ضمن مواظب هم باشی که کسی به تو نزند. اگر این اصل با این قاعده که ماشین تو هیچ خشی نباید داشته باشد ترکیب شود و از محدوده مشخص رانندگی هم فراتر رود اصل کلی زندگی بابا به دست می‌آید. مطابق این اصل اگر در جایی زیانی از جانب کسی به تو رسید، مقصر اصلی در‌واقع خودت بوده‌ای که این فرصت را برایش فراهم کرده‌ای (و خب نباید این کار را می‌کرده‌ای). مثلاً اگر رئیست با تو چپ افتاد و خواست اذیتت کند، یک بخش تقصیر هم متوجه توست که چرا کاری کردی که رئیس با تو چپ بیفتد. به همین ترتیب اگر کسی در کارت اخلالی کرد، اگر کسی باهات دعوا راه انداخت، اگر کسی پشت سرت حرف زد، اگر کسی تهمتی به تو زد، اگر کسی به حریمت تجاوز کرد، بالاخره خودت هم بی‌تقصیر نیستی، چون کاری کرده‌ای که او این کار را بکند. پیش‌فرضِ -حتماً ناخودآگاه این نظریه- این است که همه در کارهایی که می‌کنند به نوعی محق‌اند و کارهایشان را با دلایل موجهی می‌کنند و حقوق تو به صورت ثانوی و بر اساس حقوق آن‌ها تعریف می‌شود. و نتیجه عملی این نظریه هم این است که تو باید تمام اتفاقات غیرمترقبه و همین‌طور تمام خطاهای مردم و تمام ذهنیات نادرست و تمام انحرافاتشان از مسیر درست را پیش‌بینی کنی و پیشاپیش جلویشان را بگیری؛ که خب البته این کار ممکن نیست. ولی پدرم بعد از این که به مشکلی برخوردی، مسیر علّی را پی می‌گیرد و اگر، به مدد همان وقوف بعد از وقوع، به همچو قصوراتی از تو رسید ملامتت می‌کند -و خب حساب تقصیرات مستقیم خودت هم که جداست.

اگر کسی بخواهد این اصل را در زندگی‌اش پیاده کند، لاجرم زندگی بسیار محدودی خواهد داشت؛ چون تمام اعمالش باید در محدوده اشتراک صلاح‌دید همه -اگر اصلاً چنین اشتراکی وجود داشته باشد- واقع شوند. من نمی‌دانم پدرم خودش تا چه حد به این اصل التزام عملی کامل دارد (هرچند عدم استقبالش از هر تجربه جدید با التزام به این اصل می‌خواند)، اما اقلاً برای ملامت کردن که خوب ازش استفاده می‌کند (یک‌باری هم باید بنشینم فکر کنم که این اشتیاق شدید ملامت کردن که در من و پدرم مشترک است از کجاست). و نتیجه این کارش هم این است که من -که از هرطور تقابل و معارضه‌ای با او پرهیز می‌کنم- ترجیح می‌دهم اگر مشکلی داشتم به هر قیمت که می‌توانم حلش کنم ولی با او در میانش نگذارم. به نظر می‌آید در نتیجه این مسئله من باید موجود مستقلی بار آمده باشم که بتوانم به هر ترتیب خودم گلیم خودم را از آب بکشم بیرون، اما آنچه در عمل اتفاق افتاده این بوده که من مشکلات را از خیلی بیخ حل کرده‌ام: زندگی‌ام را محدود کرده‌ام که مشکلی پیش نیاید، و در نتیجه‌اش هم، به خاطر فقدان تجربه و ضمناً تنبلی‌ای که بر اثر خو کردن به این زندگی عادت شده، موجود بی‌کفایت نالایقی از آب درآمده‌ام. تمرین و به دست آوردن مهارت‌های عملی معمولاً یک اضطراب -حتی شاید خوشایند-ی همراهش دارد؛ برای من این اضطراب همیشه با دو ناراحتی دیگر همراه بوده است: اضطراب این که دارم خطر ملامت شدن آینده را به جان می‌خرم و ناراحتی ناشی از خلاف روند عادی زندگی‌ام کاری را کردن. و این باعث شده خیلی وقت‌ها از زیر بار این اضطراب‌ها فرار کنم.

یادم هست بچه‌تر که بودم از آن اضطراب اصلی و اولیه مواجهه با چیز جدید استقبال می‌کردم -چون فکر می‌کردم باید شجاعتم را ثابت کنم. یادم هست که چطور گاهی جرئتم را جمع می‌کردم که کاری را که ازش می‌ترسم انجام دهم، می‌نشستم به راه‌حلش فکر می‌کردم و تمرین می‌کردم که باید چه کنم و خودم را می‌انداختم وسطش. و یادم هست که وقتی انجامش می‌دادم چقدر خوشحال می‌شدم از خودم. هنوز هم تصور این که طبق معیارهای خودم عمل کنم و راه‌حلی را که خودم برای انجام کاری درست تشخیص داده‌ام پیاده کنم برایم خوشایند است. اما مسئله این است که همیشه احساس می‌کنم زنجیری به دست‌وپایم هست که محدودم می‌کند. موقع انجام دادن کارها می‌دانم که معیارهای خودم کفایت نمی‌کند، هر لحظه دارم به این فکر می‌کنم که دارم با معیاری سنجیده می‌شوم که نمی‌دانم چیست. هرکار می‌کنم به نظرم می‌رسد دارم یک‌جایش را به طرز احمقانه‌ای غلط انجام می‌دهم و این بعداً معلوم می‌شود (این تا حدی هم به خاطر این است که بعد از انجام دادن هر کاری معمولاً با یک رشته سؤال مواجه می‌شدم: «این کار را هم کردی؟» «آن کار را هم کردی؟». و «این کار» و «آن کار»ها معمولاً احتیاط‌های خیلی نالازم دوردستی بودند که به ذهن من نرسیده بودند). این فکرها باعث می‌شود که فلج شوم، که موقع انجام دادن آن کار بیشتر حواسم به این فکرها و چشم‌های نامرئی‌ای باشد که مرا تحت‌نظر دارند. به همین خاطر تجربه‌های جدید برایم لحظات ناخوشایندی می‌شوند که فارغ از نتیجه‌شان فقط دوست دارم تمام شوند و خاطره ناخوشایندی هم که ازشان توی ذهنم می‌ماند باعث می‌شود برای انجام دادن دوباره‌شان بی‌رغبت‌تر شوم.

این‌ها که می‌گویم البته دفاعی نیست برای وضعیت الآنم؛ من حداقل آنجا که به خاطر آن تنبلیه خودم را محدود می‌کنم و یا به خاطر آن که از مقابله با پدرم به طور افراطی پرهیز می‌کنم مقصرم. ولی الآن فقط دارم برداشتم از سیر علّی رخدادها تا رسیدن به اینجایی که الآن هستم را می‌نویسم. واقعیت این است که یاد گرفتن، مخصوصاً از نوع عملی‌اش، همیشه با سعی و خطا همراه است و اگر خطا غیرقابل بخشش باشد و مخصوصاً اگر خطا، نه با معیارهای درونی، که با معیارهای بیرونی تعریف شود، کم‌کم سعی هم متوقف می‌شود. سعی نکردن هم وقتی عادت شد، کم‌کم رخوت خودش به مانعی تبدیل می‌شود.