Inevitabilis

تمام شد. تمام شده بود، پذیرفتم. دیگر همه پیش‌کش‌ها، دسته‌گلی است بر گوری. با احترام و اندوه.

تداخل ژانر

خواب دیدم یک زرافه کوچولو داشتم. داشتم به فک‌وفامیل نشانش می‌دادم و می‌گفتم «شب کودتا به دنیا اومده. اسمشو گذاشتیم گولن».

بی‌ربطیات

بشقابم را دادم دست مادر. بشقاب خالی پدرم را هم دادم. پدرم زودتر شامش را تمام کرده بود و نشسته بود جلوی تلویزیون. مادر صدا زد: «نمی‌خوری؟ جمع کنم؟». برادرم مکثی کرد، سبک‌سنگین کرد و سرآخر گفت نه. مادر بشقاب غذای دست‌نخورده را خالی کرد توی دیس. بندوبساط سفره را گذاشت توی سینی دایره‌ای بزرگ و راه افتاد سمت آشپزخانه. در آشپزخانه را نگاه کردم که تاریکی مثل دوده سیاه متراکمی آرام‌آرام ازش بیرون می‌آمد.

- بیام چراغو روشن کنم؟

مادرم خندید: «نه، آخه تو آشپزخونه که گم نمی‌شم!».

اما شد.

الآن که فکرش را می‌کنم می‌بینم ما دیر فهمیدیم. یعنی مدت زمانی که گذشت تا ما تعجب کنیم که از آشپزخانه نه نوری آمد نه صدایی، به طرز بی‌معنایی طولانی بود.

- مامان؟

بار سوم که صدایش زدیم و نیامد پریدیم توی آشپزخانه. اول پدرم و برادرم رفتند. من می‌ترسیدم بروم تو، از ترس مواجهه با صورت بیهوشی که کف زمین افتاده باشد. اما نبود. نه روی زمین بود، نه جای دیگر. به طرز غیرقابل‌توضیحی نبود. چند لحظه‌ای در سکوت چشم چرخاندیم دور آشپزخانه دنبال در یا پنجره‌ای که تا آن زمان از وجودش بی‌خبر بوده باشیم و بعد گنگ و مات سر جایمان ماندیم. پدر و برادرم یکهو شروع کردند به دوباره صدا زدن و چرخیدن دور آشپزخانه. بالا و پایین کابینت‌ها را نگاه می‌کردند، به دیوارها مشت می‌کوبیدند، در کابینت‌ها را باز و بسته می‌کردند، دور آشپزخانه کوچک می‌چرخیدند و صدا می‌زدند. جستجویشان به جنون تبدیل شد: پدرم در قابلمه‌ها و دیگ‌ها را برمی‌داشت و صدا می‌زد؛ برادرم ظرف‌های نخود و لوبیا را خالی می‌کرد و تهشان را نگاه می‌کرد (هنوز هم --با وجود آن که قبل از پختن غذا حبوبات را جلوی خودش پاک می‌کنم و توی غذا می‌ریزم-- قبل از جویدن هر لقمه چشم‌هایش را می‌بندد و دندان‌هایش را با ترس فرو می‌آورد)... من، اما، تا چشمم به آن سوراخ کوچک افتاد همه‌چیز دستگیرم شد. آن سوراخ‌موش کوچک در همان گوشه خالی آشپزخانه که جای ماشین ظرفشویی بود که سه سال بود بنا بود بخریم. به آن دو درخشش کم‌سوی موذی توی سوراخ نگاه کردم و حقیقت، نرم و آرام و هولناک و بدیهی، مرا دربرگرفت.

دو ساعت بعد که بهت و حیرت پدر و برادرم را فلج کرده بود، رفتم تا ظرف‌های شام را بشویم. قبل‌ترش مرگ موش را که مادرم صبح آن روز قاطی خریدهایش آورده بود خانه انداخته بودم توی سطل.

فرزندم، پایان‌نامه‌ات را چنان بنویس که دلت بخواهد به کسی تقدیمش کنی.

بوس، لقمان

پی‌نوشت

توی خوابگاه که بودم، یکی از دوستانم که اتاقش بغل اتاق ما بود کور بود. کلاً خوابگاه و درس خواندن در یک دانشکده علوم انسانی حواس من را به آن ها که معلولیتی دارند متوجه کرد. قبلش خیلی بهشان فکر نکرده بودم و این هم تا حدی از عوارض درس خواندن در یک دانشگاه فنی در تهران بود. آن‌ها که توی این دانشگاه‌ها هستند کمتر دوروبرشان کسی را می‌بینند که معلولیتی داشته باشد، کورها را که اصلاً نمی‌بینند (و این خودش نشان می‌دهد که چطور آن‌ها که ضعفی جسمانی دارند در رقابت‌ها دست پایین‌تر را دارند). توی دانشکده ادبیات و علوم انسانی خیلی صحنه غریبی نبود دیدن کسی که با عصای سفید راه می‌رود. توی خوابگاه کمتر بودند. گمانم سه سالی که آنجا بودم دو سه نفر را دیدم که نابینا بودند. به نظرم عجیب هم نبود، بس که شرایط زندگی کردن توی خوابگاه سخت بود برای کسی که نتواند ببیند. من واقعاً نمی‌فهمیدم این دوستم چطور می‌تواند آنجا زنده بماند. گاهی وقت‌ها که کسی دوروبرم نبود چشم‌هایم را می‌بستم تا بتوانم تجسم کنم زندگی‌اش چطور است آن‌جا. تا این کار را نمی‌کردم نمی‌فهمیدم چه چیزهای ریزی که من ناخودآگاه و بدون فکر انجامشان می‌دهم برای او «کاری» حساب می‌شوند. نمونه واضحش دستشویی رفتن. هفت، هشت‌تایی دستشویی بود که وقت‌های شلوغی باید منتظر می‌شدی یکیش خالی شود. هر کدام از دستشویی‌ها هم با بقیه فرق داشت: این که کاسه توالت کجا باشد و شیر آب کجا باشد و وضعیت شیلنگ چطور باشد و دستگیره در چطور بسته شود و این دست چیزها؛ و تازه یک دستشویی هم که همیشه یکسان نمی‌ماند اوضاعش، گاهی وقت‌ها یکی  چند وقتی شیرش خراب می‌شد، یکی یک‌دفعه چاهش می‌گرفت... دارم با این جزئیات و تفاصیل می‌گویم که بگویم چطور دستشویی رفتن و به دست آوردن و ثبت و مدیریت کردن داده‌های مربوط به توالت خودش می‌تواند پروژه‌ای باشد! درس خواندن و پایان‌نامه نوشتن که امر علیحده‌ای بود. واقعاً هرجور فکرش را می‌کنم نمی‌فهمم چطور ممکن است کسی بتواند آن‌طور تحقیق کند. برای این که بفهمد کتابی اصلاً به دردش می‌خورد یا نه هم مجبور بود از دیگران کمک بخواهد. باید از عنوان فصل‌ها حدس می‌زد که کجا ممکن است چیزی به دردش بخورد و به دیگران می‌گفت از هر بخش کمی برایش بخوانند تا بتواند قضاوت کند که در ادامه ممکن است چیز به‌دردبخوری پیدا کند یا نه. و آدم تا این‌طور دقت نکرده باشد نمی‌فهمد این توانایی پیش‌پاافتاده از نظر گذراندن مطالب و شکار کردن کلمه‌های مرتبط چقدر توانایی مفیدی است.

نمی‌دانم بچه‌های خوابگاه تا چه حد حواسشان به این سختی‌ها بود. سرجمع فکر می‌کنم حواسشان بود و کمکش می‌کردند. ولی دقت کرده بودم که مواظب‌اند پیش او هیچ اشاره‌ای به نابینایی‌اش نکنند. انگار موضوع ممنوعه‌ای بود که همه از آن آگاه بودند اما نباید هیچ اشاره‌ای بهش می‌کردند و باید به سکوت برگزارش می‌کردند. یک‌جورهایی مثل رفتاری که مردم در قبال رسوایی‌های خانوادگی در پیش می‌گیرند. در غیابش البته راحت بودند. موضعشان هم اغلب این بود که حیف از دختر به این خوشگلی که کور است. من به نظرم موضوع تأمل‌برانگیزی بود که خوشگل‌ها حیف‌تر باشند برای کور بودن و علاوه بر آن به نظرم او خوشگل هم نبود (و فکر می‌کنم اگر کور نبود به چشم بقیه هم چندان خوشگل نمی‌آمد). ولی عوضش تا بخواهی خوش‌هیکل بود! خیلی خوش‌اندام بود! یعنی اصلاً تصورات من را درباره زیبایی بدن زنانه جابجا کرد. تا قبلش فکر نمی‌کردم این زن‌هایی که توی نقاشی‌های مجله توفیق‌های خانه پدربزرگم دیده بودم می‌توانند واقعی و طبیعی هم وجود داشته باشند.

حالا چرا از این مسئله حرف می‌زنم؟ اولاً به خاطر این که توی دلم مانده بود که یک‌جایی یک اشاره‌ای بهش بکنم و ثانیاً به آن خاطر که به چیزی که می‌خواهم بگویم مربوط است: بر خلاف بقیه ما او در لباس پوشیدن خیلی آزاد بود. ما هر روز برای رسیدن به نیمکت‌های کلاس باید از یک سیستم حفاظتی-نظارتی چندلایه رد می‌شدیم. دم در خوابگاه، دم در دانشگاه، دم در دانشکده و بعضاً بین راه کسانی مراقب ایستاده بودند که به خاطر لباس پوشیدنمان بهمان تذکر بدهند و اگر لازم بود برمان گردانند. اگر یک لایه را به سلامتی رد می‌کردی لایه‌های دیگر وظیفه‌شان را انجام می‌دادند. از این الک چندلایه فقط مانتوهای گشاد و بلند و تیره رد می‌شد، اما او را به طرز عجیبی آزاد می‌گذاشتند که با آن اندام حسرت‌برانگیزش مانتوهای تنگ و کوتاه و روشن بپوشد. همیشه برایم سؤال بود که نگهبان دم دانشکده که روزگار من را سیاه کرده بود چرا هیچی به او نمی‌گوید. شاید همه‌شان یک‌جورهایی او را کمتر از بقیه ما زن می‌دیدند، انگار در نظرشان از زنانگی (و فکر می‌کنم درواقع از انسان‌بودگی) چیزی کم داشت. شاید هم دلشان برایش می‌سوخت و می‌خواستند بر او آسان‌تر بگیرند. اما مسئله این است که این با ادعای آن‌ها درباره کاری که می‌کنند نمی‌خواند. از دید آن‌ها این مراقبت‌ها و نظارت‌ها برای این نیست که هر کس وظیفه دینی و شخصی‌اش را درست انجام دهد؛ برای آن است که جامعه را در قبال خطر حفظ کنند. برای این است که مردها نلغزند و زن‌ها از بابت مردهایشان آرامش خاطر داشته باشند. آن‌ها پلیس‌های «امنیت» اخلاقی جامعه هستند. بی‌حجاب از نظر آن‌ها مثل کسی نیست که پول خودش را آتش می‌زند، مثل کسی است که از دیوار مردم بالا می‌رود و پول آن‌ها را می‌دزدد. با این حساب توجیهی ندارد که به خاطر شرایط سخت‌تر کسی دستش را بازتر بگذارند که به حقوق مردم تجاوز کند. مثل آن می‌ماند که کوری را که نقشه سرقت از بانک کشیده کمتر مجازات کنند به خاطر نابینایی‌اش. به نظرم یا آن‌ها در این ادعایشان صادق نیستند یا فکر می‌کنند آن که معلولیتی دارد کمتر برای جامعه خطر دارد، و این یعنی آن احتمال اولی که گفتم در جامعه عمومیت داشته باشد: که از دید همه افراد جامعه آن که نمی‌بیند چیزی از زن بودن --و شاید انسان بودن-- کمتر داشته باشد.

یک‌جورهایی فکر می‌کنم هر سه حالت برقرار بودند.

در باب این که زبان از زندگی تغذیه می‌کند، و زندگی از زبان نه، و ما که در هر حال بهتر است همدیگر را نخوریم

گاهی مجری‌های تلویزیون را که می‌بینم، با تعجب از خودم می‌پرسم چه معیاری پشت انتخابشان بوده. گمان نمی‌کنم این معیار داشتنِ ویژگی‌هایی باشد که من فکر می‌کنم یک مجری باید داشته باشد: فصاحت و بلاغت، صدای خوب، چهره خوب، شخصیت جالب، سواد و تخصص؛ از آنجا می‌گویم که خیلی‌هایشان هستند که هیچ‌کدام این ویژگی‌ها را ندارند و آن‌هایی هم که بعضی از این ویژگی‌ها را تک‌وتوک دارند اشتراکاتشان کمتر از آن است که بشود بنا بر آن معیاری تشخیص داد. در عوض، چیزی که به نظر می‌رسد در اغلبشان (حواسم به استثناها هست) مشترک است نچسبی است، که در اینجا یعنی مخلوطی از پررویی، بی‌مایگی و بی‌سوادی، تلون و تظاهر خیلی رو و تابلو به سبک زندگی و اعتقاداتی که حتی اگر واقعی بودند خوشایند نبودند چون با مطلوب خیلی از ما تفاوت دارند. صد البته خودشیفتگی و میل به خودنمایی را هم باید اضافه کرد: اکثرشان، مستقل از موضوع برنامه‌شان، از این خوشحالند که جایی پیدا کرده‌اند که خودشان را نشان بدهند و از خودشان حرف بزنند. این مخصوصاً وقت‌هایی که مهمان دعوت می‌کنند خوب پیداست. اکثرشان راضی نمی‌شوند باور کنند که برنامه راجع به مهمانشان است، نه آن‌ها.

من به همین خاطر (از جمله به همین خاطر) خیلی کم تلویزیون می‌بینم. و احتمالاً معلوم باشد هم که تحمل نشستن پای برنامه احسان علیخانی را ندارم. اما چند روز پیش از آنجا که مادربزرگم مهمانمان بود، چند دقیقه‌ای ماه عسل را تماشا کردم و برای اولین بار علیخانی حرفی زد که خوشم آمد. برنامه‌شان انگار درباره خواستگاری و ازدواج بود و دو تا مهمان داشتند. یکی از مهمان‌ها کور بود. داشت از خودش و زندگی‌اش می‌گفت. می‌گفت کورها برخلاف آن‌جوری که همه مردم فکر می‌کنند آدم‌های خیلی عادی‌ای هستند، برخلاف این تصویرهایی که توی تلویزیون نشان می‌دهند که این‌ها لب دریایند و عرفان و معنویت و از این بند و بساط‌ها. احسان علیخانی موافقت کرد و گفت خودش مخالف این است که به نابیناها بگویند روشندل و به نظرش این کار خیلی بی‌معنی‌ست.

این کلمه روشندل از آن اول که شنیده‌امش خیلی روی اعصاب من بوده. به نظرم این مد --که همان دست مجری‌های صداوسیما که در بالا بهشان اشاره کردم بابش کرده‌اند-- بعضی سیستم‌های رفتاری ابلهانه ما را خیلی واضح بازتاب می‌دهد: این که یک سری کلمه‌های معصوم و بی‌طرف را به آن خاطر که به نظرمان زشت و توهین‌آمیزند کنار بگذاریم و کلمات خوش‌ظاهرتر و نرم‌ونازک‌تر جایگزینشان کنیم، و بعد همان کلمات خوشایندتر هم عادی شوند و کاربردشان را از دست بدهند و مجبور شویم بگردیم دنبال کلمات دیگر. اول مجبور شدیم نابینا را جایگزین اجباری کور کنیم، چون --«بیایید منصف باشیم»-- کور فحش است، توهین است و بعد ببینیم عه نابینا هم که به همان کورها اشاره می‌کند و زشت است، پس به جایش بگوییم روشندل (منتظرم کم‌کم کلمه مسن هم که جایگزین «مؤدبانه» پیر است نخ‌نما شود و یکی از همان مجری‌ها «بُرنادل» را جایگزینش کند).

و در این مورد خاص، قضیه از این هم فراتر است. در واقع این ماجرای کلمات نمود زبانی یک سیستم رفتاری و فکری ما است (و خوشحالم که کسی مثل احسان علیخانی که متأسفانه خیلی محبوب است، به این مسأله اشاره کرده): این که یک واقعیت مسلم و بدیهی و جلوی چشم را خیلی ساده انکار کنیم، به آن خاطر که مخالف ارزش‌های والاتری است که می‌خواهیم حفظشان کنیم، یا به آن خاطر که به احساساتمان برمی‌خورد یا نمی‌دانم چه، و بعد به خاطر همین انکار و چشم بستن به روی واقعیت‌ها گند بزنیم و اوضاع را از نظر عملی بدتر کنیم. واقعیت این است که کوری نوعی ناتوانی است. ناتوانی از دیدن در بین یک گروه از همنوعان که همه می‌توانند محرک‌های بصری را پردازش کنند و برای بقایشان استفاده‌شان کنند، ضعف حساب می‌شود. اما ما نمی‌توانیم این واقعیت را بپذیریم. من واقعاً نمی‌دانم چرا. شاید برای عدل خداوندی مسأله ایجاد می‌کند (اقلاً باید توجیه کنیم که اگر خدا این را بهشان نداده «عوضش» چه کرده یا خواهد کرد)، شاید نگرانیم به احساسات آن‌ها که نمی‌توانند ببینند بربخورد و به تصویر «ما همه خوبیم و خوشحالیم» خدشه‌ای وارد شود، شاید احساس گناه می‌کنیم از این که ته دلمان واقعاً خودمان را از کورها برتر می‌بینیم و این‌جور می‌خواهیم جبران کنیم... ولی به هر حال موظفیم که این ضعف را نپذیریم. باید یک‌جوری به برابری و مساوات برسیم. آن‌وقت مجبوریم برای این که آن ضعف آشکار خنثی شود، یک‌جوری یک برتری دیگر را جایگزینش کنیم؛ باید نشان بدهیم که خب اگر آن‌ها این ضعف را دارند «عوضش» چه. اگر نمی‌بینند خب عوضش دلشان روشن است. اگر امورات این دنیا سخت‌ترشان است، خب عوضش در امورات آن‌دنیایی دستشان قوی‌تر است، معنوی‌ترند، دلشان پاک‌تر است (این ضمناً ما را از این وظیفه که دنیا را برای آن‌ها راحت‌تر کنیم معاف می‌کند). انگار که آن ضعف نابینایی با آن قوت روشنایی دل همیشه همراه و ملازم‌اند و ما برای این که حرف‌هایمان قشنگ‌تر باشد، وقتی بخواهیم از صاحبشان حرف بزنیم، به قوت اشاره می‌کنیم نه به ضعف. شیک و مجلسی، بدون کم‌وکاستی در معنا. و این‌طور می‌شود که آن کسی که نمی‌بیند، مجبور می‌شود که حتماً روشندل باشد؛ اگر بخواهد بین ما پذیرفته شود --به جبران ضعفش-- لاجرم باید از ما آدم‌های عادی معنوی‌تر باشد، وگرنه حتی نمی‌دانیم چطور باید خطابش کنیم.

حالا شاید به نظر بیاید که این همه تفسیر و تعبیر از یک کلمه زیاده‌روی است. من خودم حقیقتش چندان دل خوشی ندارم از آن‌ها که با زیر ذره‌بین گذاشتن زبان می‌خواهند روحیه جمعی سخنگویان زبان را کشف کنند؛ به نظرم روند تحلیل‌هایشان چپه است، یعنی می‌خواهند یک‌سری صفات را به جمعی منتسب کنند، بعد می‌گردند توی زبانشان دنبال نشانه‌های نتیجه‌های ازپیش‌آماده‌شان می‌گردند. از آن‌ها هم که به صورت جزئی و فردی این کار را می‌کنند می‌ترسم همه‌اش. آن‌ها که خم می‌شوند توی جمله‌های آدم و از نزدیک کلمه‌های آدم را وارسی می‌کنند تا ریشه‌های جزمیت و تعصب و عقب‌ماندگی ذهنی آدم را پیدا کنند و فریاد بزنند. مثلاً راستش من خیلی ساده پذیرفته‌ام که «زن» در فارسی امروز یکی از معانی‌اش همسر مؤنث است؛ اگر ببینم کسی از «زن گرفتن» حرف می‌زند خیلی درست نمی‌بینم که تنبانش را بکشم سرش که به تمام تاریخچه کثیف پشت این عبارت معتقد است یا دارد با این نحو کاربردش به تاریخ زن‌ستیزانه ما دامن می‌زند یا چه... اما با این حال فکر می‌کنم کلمات و اصطلاحات آن‌موقع که شروع می‌کنند به رایج و همگانی شدن چیزی را نشان می‌دهند. عدم تقارنی که بین «زن گرفتن» و «شوهر کردن» هست یک وقتی عدم تقارنی واقعی را نشان می‌داده. به همین ترتیب هم فکر می‌کنم اگر کسی احساس نیاز می‌کند روشندل را جایگزین نابینا کند و این کلمه هم می‌گیرد و شایع می‌شود، این می‌توان نشان‌دهنده روحیه جمعی‌ای باشد.

و گذشته از این، من حتی بدون نیاز به این تحلیل‌ها و واکاوی‌ها هم می‌توانم نشانه‌های این روحیه و آن سیستم فکری را در خودم و دیگران تشخیص بدهم. این انتظار که کسی که ضعفی جسمانی دارد باید وارسته‌تر از آدم‌های عادی باشد به نظرم در خیلی از ما درونی است. توقع داریم که کسی که معلولیتی دارد، مظلوم باشد (و جایگزینی این دو صفت --مظلومیت و وارستگی-- هم خودش قابل توجه است)، می‌خواهیم بی‌دفاع باشد، آخی باشد، نازی باشد. دلمان می‌خواهد بتوانیم ترحم کنیم بهش. در رقابت بین ماها که داریم تقلا می‌کنیم برای رسیدن به خواسته‌هایمان و به همدیگر تنه می‌زنیم، او دست ضعیف‌تر را دارد؛ می‌خواهیم خودش ضعفش را بپذیرد و پیشاپیش از دور رقابت‌ها انصراف بدهد. این وقتی خیلی به چشم می‌آید که یکی‌شان را ببینیم که با این تصویر نمی‌خواند، کسی را ببینیم که معلول است اما هیچ مظلوم نیست، که برای خودش حقی قائل است و خیلی هم مصرانه خودش دنبال حقش است. دیده‌ام که اولین واکنش خیلی‌ها این است که جا می‌خورند و تعجب می‌کنند. اگر آن طرف مثل خیلی‌ آدم‌های عادی دیگر به فکر زرنگی هم باشد و در مقابل ما پررویی‌ای نشان بدهد که دیگر واویلاست؛ کلمات «چه غلط‌ها!» از دل آدم‌ها راه می‌افتند و از چشم‌ها و بعضاً زبانشان سرریز می‌کنند.

نتیجه آن می‌شود که ما، همان‌طور که قبلاً گفتم، گند می‌زنیم و اوضاع عملی را از آنچه هست بدتر می‌کنیم. قرار بود ما خیلی مساوات‌طلب و مهربان و گل و ماه باشیم، اما نتیجه به طرز غریبی آن شد که بخواهیم آن‌ها را که ضعف جسمانی دارند از دنیا هل بدهیم بیرون. نتیجه آن شد که زندگی آن‌ها را در دنیایمان سخت‌تر کنیم، در حالی که اگر ضعف و مشکلشان را می‌پذیرفتیم احتمالاً به فکر کمک و راهکاری برای آسان شدن زندگی‌شان می‌بودیم. فهم این که ضعف جسمانی داشتن موهن نیست، محتاج همدردی عمیقی است و ما خیلی وقت‌ها تنبل‌تر از آنیم که تخیلمان را به کار بیاندازیم و به این همدردی دست پیدا کنیم (شاید هم دلیلش این است که روزگار سختمان کمتر چنین فراغ خاطری برایمان می‌گذارد). پذیرفتن این که هر کسی در این دنیا یک جوری دهنش صاف است و اگر به غریزه همدردی‌مان تن بدهیم و همدیگر را کمک کنیم سرجمع به نفعمان است، برای ما کار سختی است. این تعبیر خیلی ساده و خام‌بینانه‌ای است از اوضاع جهان. و ما بازی‌های پیچیده‌تر و والاتر را دوست داریم.

آنچه گذشت، فور دامیز

(به شیوه احکام کلی صادره از وبلاگ‌ها باید بگویم که) توی زندگی آدم یک چیزهایی هستند --یک اتفاق‌هایی، یک دوره‌هایی-- که می‌شوند شاخص، که مبداء زمان می‌شوند، تاریخ زندگی آدم را به قبل و بعدش تقسیم می‌کنند. وقتی کسی درباره آدم سؤالی می‌کند، آدم می‌بیند باید جواب را دو قسمتی کند: بعد از آن دوران این‌طور، قبل از آن دوران آن‌طور. من دو تا از این شاخص‌ها داشته‌ام. یکی زمان بلوغ و شروع نوجوانی‌ام، و آن یکی سال‌های سیاه (لابد باید بگویم پایان جوانی‌ام).

شروع نوجوانی برای من فقط پایان کودکی نبود، پایان زندگی بود. وقتی بود که تصمیم گرفتم فعلاً دست نگه دارم و کناره بنشینم از همه‌چیز... کودکی‌ام دوران حضور بود. حضور و شدت. الآن‌ها که فکرش را می‌کنم، می‌بینم دوره خوش و شادی نبوده است. بچه پرشروشوری بودم، اما نمی‌شد گفت بچه خوشحالی هستم. مشکل هم از خودم بود. تمام چیزهایی که سایه می‌انداختند روی خوشی‌ام، اقلاً یک پا در درون خودم داشتند: دغدغه‌هایم (ترس از این که اگر توی آب افتادم با خفگی چه کنم، این که مبادا اشتباهی زنده‌به‌گورم کنند)، گریه‌های هر شبم از فکر این که نزدیکانم خواهند مرد، هجوم هولناک حمله‌های خشم، آن نیروی شدیدی که دعوتم می‌کرد به این که خودم را از بالای بلندی‌ها بیاندازم پایین (و از ترس این که مبادا تسلیمش شوم نمی‌رفتم لبه چاه‌ها یا پرتگاه‌ها)، حضور ناگهانی، فراگیر، آرام و غرق‌کننده غم وقتی که شادی یا زیبایی از حدی بیشتر می‌شد، «رقت‌انگیز»ها که از زور غصه به فلاکتم می‌انداختند، بار سهمگین دلسوزی و همدردی که گاهی بر سرم فرومی‌ریخت، «صدای عجیب» که هر از گاهی می‌آمد و روی همه‌چیز را می‌پوشاند... با این حال، دوران بچگی‌ام دوران زندگی بود، دوران درگیری با زندگی. هرچه که در آن دوران حس می‌کردم --از خشم تا شادی تا غم-- شدید بود. و گاهی با خودم می‌گویم که شاید --ورای دلایل دیگر-- همین شدت بود که باعث شد با شروع بلوغ، وقتی دیدم بدنم هم علیهم شده و پشتم را خالی کرده، به این نتیجه برسم که دیگر نمی‌توانم، ببینم که از پسش برنمی‌آیم، که همه‌چیز بیشتر از طاقت من است، و تصمیم بگیرم --بله، تصمیم بگیرم-- که فعلاً --«فعلاً»؟ تا کی؟ نمی‌دانم-- دست نگه دارم. گمانم بزرگ‌ترین دلیلی که باعث شد در آن شرایط این تصمیم را بگیرم یک‌جور کمال‌طلبی مرضی بود: یا همه را می‌خواهم یا هیچ را. خیلی ساده هیچ را، مطلقاً هیچ را انتخاب کردم.

کناره‌گیری‌ام از زندگی ناگهانی بود. یک دفعه شدت رفت و آرامش قهر‌آلود جایگزینش شد. به یک‌باره دعواهای هرچندروزیک‌بار با پدرم قطع شد، جمله تا آن موقع پربسامد «تو رو خدا این‌قدر با من بحث نکن!» دیگر شنیده نشد توی خانه‌مان. جلوی خودم را می‌گرفتم که مبادا کاری بکنم، مبادا مشارکتی داشته باشم در روند زندگی، مبادا درگیر شوم با چیزی. حتی از چیزهایی که دوست داشتم فاصله می‌گرفتم و ذخیره‌شان می‌کردم برای بعد، برای «وقت خوب»: کتاب نمی‌خواندم، فیلم نمی‌دیدم، تا می‌توانستم لباس نمی‌خریدم و اگر کسی هدیه‌ای برایم می‌آورد ناراحت می‌شدم که چرا صبر نکرده تا آن بعد معهود. دوره دبیرستانم با بروزات کلاسیک افسردگی گذشت: گوشه گرفتن و بی‌حرکتی، گریه، حرف نزدن، نشستن توی تاریکی، خواب زیاد. جالبی‌اش این است که این حرکاتم یک‌جور اعتراض بود. نمی‌دانم به چی. اما منتظر بودم یکی غیرعادی بودن این حرکات را ببیند و بیاید کمکم. غیرعادی بودن این حرکات را می‌دیدند و دعوایم می‌کردند که چرا بازی درمی‌آورم. وقتی دیدم خبری از کمک نیست، خواستم خودم کاری کنم. با هزار زحمت و مخفی‌کاری خواستم بروم پیش روانپزشک که... بی‌خیال، شرحش مفصل و باعث ناراحتی‌ام است، حوصله ندارم بنویسم، ولی به هر حال آن تجربه باعث شد که بفهمم چندان نمی‌توانم امیدی داشته باشم که بالاخره کمکی از راه خواهد رسید. گمانم سوم دبیرستان بودم که یک‌بار یکی از دوست‌هایم نشست پیشم به گریه و تعریف کرد که چه از احوال من ناراحت است، همین‌طور از بقیه دوست‌هایم گفت، که آن‌ها هم همین‌طورند برایم. من چنان احساس گناه کردم که تصمیم گرفتم کمی جمع کنم خودم را. کمی فتیله افسردگی را کشیدم پایین.

وارد دانشگاه که شدم بعد از اندکی سرخوشی اولیه، آن افسردگی و وخامت حال --البته برای مدت کوتاهی--- برگشت. بعد از رفع شدنش، شروع کردم به ساختن سبک زندگی‌ای که نه دقیقاً سالم بود و نه نشانه‌های واضح افسردگی تویش معلوم بود. در واقع همان کناره گرفتن از زندگی و عزلت‌گزینی و پرهیز از درگیری بود، اما این تمایلات را که مبنای ناسالمی داشتند به نزدیک‌ترین و موجه‌ترین فلسفه‌های در دسترس برای زندگی گره می‌زد تا اختیاری و انتخاب‌شده جلوه کنند. فعالیت و درگیری را هم تا جایی که جدی و اساسی نبود برایم مجاز می‌کرد. مثلاً دوباره کم‌وبیش کتاب خواندن را شروع کردم. دوره آرام و نسبتاً شادی هم بود. در غیاب تنش‌ها و نگرانی‌هایی که زندگی برای همه موجودات سالمی که به لعنتش دچارند ایجاد می‌کند، زندگی آرامی داشتم. مخصوصاً موقع امتحان‌ها و تمرین تحویل دادن‌ها --مسائل کوچک و دوری که مال دیگران بودند و در واقع ربطی به من نداشتند-- آرامشم هویدا بود. این روش زندگی‌ام در عشق هم نشان می‌داد خودش را. کسی را برای عاشقی انتخاب کرده بودم که سالی دو بار هم نمی‌دیدمش. آنچه از عشق برایم مهم بود تجربه احساسش بود و برای خودم فلسفه می‌بافتم که هرچه هست بازی ذهن است و درنتیجه حضور واقعی معشوق اساساً نالازم. دغدغه رشد و پیشرفت هم داشتم آن موقع‌ها، و صد البته که رشد روحی و روانی. می‌خواستم خودم را بکاوم و ناهمواری‌هایم را سنباده بکشم تا همان اندک ناآرامی‌های باقیمانده را هم رفع کنم. اتفاقاً تا حدی موفق هم بودم. عادت مشاهده‌گری‌ام که طی این همه سال‌های سکون پرورده شده بود، کمکم می‌کرد که در رفتار خودم و دیگران مایه‌های تنش را بشناسم و دنبال حلشان باشم. در آرامش دوری و کناره‌گیری، کمال ممکن به نظر می‌رسید.

گمانم همین موفقیت‌ها و همان رضایت ناشی از آن زندگی آرام بود که فریبم داد که می‌توانم یک قدم بزرگ بردارم: ازدواج کنم. تصمیم به ازدواج، اشتباه‌ترین و درست‌ترین تصمیمی بود که می‌توانستم بگیرم. مبنای ازدواجم هم همان فلسفه زندگی‌ام بود: بی‌واکنشی و بی‌تصمیم واقعی آن بود که همان کاری را بکنم که همه، از آدم و حیوان، می‌کنند. در مورد انتخاب فردش هم، به خودم می‌گفتم چندان مهم نیست با چه کسی ازدواج می‌کنم؛ آدم‌ها تغییر می‌کنند و عوض می‌شوند؛ مهم است کسی را انتخاب کنم که «خوش‌تغییر» باشد: که تمایل به تغییر کردن و بهتر شدن داشته باشد، که مانعی نشود برای رشد کردن من، آرامشم را به هم نزند، همراهم باشد که با هم رشد کنیم.

ازدواج بار بزرگی بود که روی پایه‌های آن پوسته زندگی گذاشته شد... و در نتیجه... همه‌چیز فروریخت. در رابطه بودن، نزدیک شدن، عشق با کناره‌گیری از زندگی و عزلت‌گزینی نمی‌خواند. شاید هم جوری بشود که بخواند؛ این همه آدم ازدواج می‌کنند و در رابطه‌اند و رابطه‌هایشان پوشالی و الکی است. شاید اگر همان کمال‌طلبی افراطی‌ام نبود، من هم می‌شدم یکی از آن‌ها. اما مگر می‌شد آن کمال‌طلبی در چیزی که من از همیشه‌ام مهم‌ترین چیز زندگی می‌دانستمش --عشق-- غایب باشد؟ به بن‌بست افتادم. و این بن‌بست که آمد بقیه هم پیدا شدند؛ همه تضادها و گره‌هایی که راه تکان خوردنم را می‌بستند، تنگ‌تر و تنگ‌تر شدند آن‌جور که فشارشان به خفگی‌ام انداخت. سال‌های سیاه رسیدند. همه آن چیزهایی که در سال‌های قبل روی آب مرده و راکد ساخته بودم فرو رفت و من ماندم بی‌تکیه‌گاه. وقتی که تکیه‌گاه‌ها فرو می‌ریزند، وقتی آن عدسی‌ای که آدم تراشیده تا از پشتش دنیا را نگاه کند می‌شکند، آدم مواجه می‌شود با خود دنیا، با اصلش، با همان حقیقت ساده و زمخت و بی‌شکوه هستی که ابتدایی‌تر و خام‌تر از آن است که به کلمه و فکر و فلسفه دربیاید. آدم می‌بیند روی یک تکه سنگ رها شده توی سیاهی و خلاء، و همین. این مواجهه آن‌چنان وحشت خالص و ناب و بدوی ریخت توی جانم که ناتوان شدم (این دوران با یک تصویر توی ذهنم ثبت شده: نشسته بودم کف دستشویی، کنار جنازه یک سوسک مرده و گریه می‌کردم). شاید اگر همان کمال‌طلبی نبود، توی همین دوران وحشت و سردرگمی به مذهب پناه می‌بردم. اصلاً اگر این کمال‌طلبی نبود یک تضاد و تنگنا که هویدا می‌شد، نمی‌گشتم دنبال بقیه‌اش به این بهانه که می‌خواهم همه‌شان را با هم حل کنم. همین مرض بود که ویرانم کرد آن سال‌ها. آن که ساخته بود، خودش ویران کرد؛ آن که بافته بود، خودش سوزاند. و از همان خاکسترها بود که، وقتی سال‌های سیاه گذشتند، کم‌کم جوانه‌هایی سر زدند.

چه شد که سال‌های سیاه تمام شدند؟ من نمی‌دانم. خوش‌شانسی محض بود. تصادف‌های کوچک خوش‌نیت پشت سر هم آمدند و دست من را گرفتند تا بلند شوم کم‌کم. پروانه‌هایی این‌ور و آن‌ور دنیا بال زدند و باعث شدند بادهای طوفانی بخوابند و دریا آرام شود. یکی از خواب‌هایی که از سال‌های دور همیشه برای من تکرار می‌شود همین خواب دریاست. خواب می‌بینم (می‌دیدم؟ خیلی وقت است ندیده‌ام انگار) دریای خشمگین نزدیکم می‌شود. موج‌های وحشی برم می‌دارند و می‌برند. من از ترس و ضعف نمی‌دانم چه کنم، و در اوج وحشت و بیچارگی یک‌باره آرام می‌شود همه‌چیز؛ می‌بینم که موج‌ها ترسناک نیستند، رام شده‌اند، می‌توانم شنا کنم... و واقعاً همین‌طور شد انگار. انگار به اوج فلاکت که رسیدم، دریا کم‌کمک آرام شد و من را بیهوش و بی‌رمق انداخت روی ساحل.

الآن؟ الآن توی ساحلم. باور کرده‌ام این جزیره‌ای که بهش رسیده‌ام مال من هم هست، من هم می‌توانم --و باید-- بروم یک گوشه‌اش کلبه‌ای بسازم برای خودم. به رد گام‌هایم روی شن‌ها نگاه می‌کنم و حالم خوب می‌شود... اما (و بله، کل این نوشته مقدمه بود که این «اما» را بگویم) راه رفتن بلد نیستم درست. یاد نگرفته‌ام خوب. خاطره محوی از راه رفتن‌های دور دارم، اما چنان نیست که بتوانم محکم گام بردارم. این همه سال انزوا و رخوت و سکون توی جانم تثبیت شده. آن‌طور زندگی کردن (نکردن؟) را بلد شده‌ام. ترفندهایی که برای زندگی، برای مواجهه با محیط یاد گرفته‌ام، همه از آن نحو زندگی نشأت گرفته‌اند. میل به سکون در من خیلی قوی‌تر از آن باید-رفتن است.

غریزه رفتن و تکان خوردن و شناختن توی همه آدم‌ها هست. این را همه بچه‌هایی که بلند شده‌اند راه افتاده‌اند و هر آشغالی را که کرده‌اند توی دهنشان که ببینند چیست و اسم‌ هاپو و جوجو و پیشی را یاد گرفته‌اند، می‌گویند. از آن طرف میل به سکون و آرامش هم هست. و فکر می‌کنم که هر چه سن آدم بیشتر می‌شود این دومی غلبه می‌کند و جای اولی را می‌گیرد... من اما کاری که کرده‌ام این است که خیلی زود آن اولی را به زور سرکوب کرده‌ام. الآن می‌بینم که این همه سال گذشته و من خیلی کمتر از آنم که باید باشم... با این مشکلی ندارم. یعنی از پس خودم برآمده‌ام که دیگر مشکلی نداشته باشم، که فکر این که باید به اندازه همه این سال‌های نشستن بدوم را از سرم بیرون کنم؛ مشکلم همان است که گفتم. که عادت به سکون که در تمام تنم ریشه دوانده حرکت از این به بعدم را سخت‌تر می‌کند. 

این تمایل به سکون و لختی، این اینرسی، در خانه ما روحیه غالبی است (و فکر کردن به این سؤال‌های جدی‌ای برایم ایجاد می‌کند که چطور حرکت اعتراضی و قهرآمیزم، مرا به برد به همان سمتی که هماهنگ شوم با این جو کلی)، اینرسی فراگیری که ناشی از زیاده ماندن و رسوب کردن برحذربودگی و احتیاط افراطی است (که آن هم خودش به نظر من نتیجه نبود معیارهای شخصی و مستحکم برای تشخیص خوب از بد است). اما آنچه من احساس می‌کنم آنقدر قوی و همه‌جانبه و گسترده است که گاهی به تعجبم می‌اندازد. در برابر هر کاری مقاومت احساس می‌کنم، از کوچک‌ترین تا بزرگ‌ترینشان. گاهی کارهایی که در برابرشان میل به فرار احساس می‌کنم آن‌قدر کوچک‌اند که به خنده می‌اندازندم. مثلاً هر شب بعد از شام که از بالا می‌آیم پایین که بخوابم و مسواک بزنم، در برابر این مسواک زدن مقاومت احساس می‌کنم! از در خانه‌ام که می‌آیم تو، میل شدیدی احساس می‌کنم که نروم سمت دستشویی و نزدیک‌ترین جای ممکنی که می‌توانم بنشینم! حتی توی اتوبوس و تاکسی که نشسته‌ام دلم می‌خواهد هیچ‌وقت نرسم و پیاده نشوم. این لختی و سکون که آن اوایل مخصوص «کار»ها بود، طی این سال‌ها به فکرهایم هم رسیده. در برابر فکر کردن هم مقاومت می‌کنم. گاهی فکری به ذهنم می‌رسد که می‌دانم باید پی‌اش را بگیرم، سؤالی برایم ایجاد می‌شود که باید به جوابش فکر کنم، ذهنم سریع جاخالی می‌دهد؛ در برابر راه سخت اخم می‌کند و راهش را کج می‌کند. حتی موقع خواندن هم همین‌طورم: هرچه را به آسانی و خودکار فهمیدم فهمیدم، اگر چیزی بود که حس کردم برای فهمیده شدن به فکر نیاز دارد از رویش می‌پرم، مثل خواندن متنی که آدم کلمه‌هایی را که بلد نیست جا بیاندازد و فقط آن‌هایی را بخواند که معنایشان را می‌داند.

این حالت مقاومت و اینرسی را، به لطف آن حساسیت ذهنی که پیش‌تر ازش نوشته بودم، بیشتر می‌شناسم. انگار که خود همان وضعیت عصبی را که بین همه این فرار کردن‌ها و ساکن نشستن‌ها مشترک است بشناسم دیگر. دارم خودم را مجبور می‌کنم که تا دیدمش از بینش ببرم، تا ایجاد شد --قبل از آن که فرصت کنم امرش را سبک‌سنگین کنم-- خلافش عمل کنم. چرا این‌طور تصمیم گرفته‌ام؟ مشاهده‌هایم، تجربه‌هایم و سر آخر حساب‌کتاب‌هایم نشانم داده که این‌طور سرجمع خوشحال‌ترم. آن غریزه تکان خوردن را --که من به صورت مصنوعی در خودم ضعیف و غریزه مخالفش را تقویت کرده‌ام-- گمانم فقط به زور محاسبه‌گری و وظیفه‌شناسی باید احیاء کنم... اما مسئله این است که من هیچ‌وقت آدم وظیفه‌شناسی نبوده‌ام؛ از آن‌ها بوده‌ام که شور و شوق راهشان می‌برد. آن زمان‌ها که هنوز به زندگی وصل بودم و در آن سال‌های سکون اگر کار و فعالیتی از زیر تیغ سکونم درمی‌رفت، هر کار کرده‌ام از سر هیجان و شوق کرده‌ام، نه از سر «باید». الآن حقیقتش خیلی سختم است این‌طور زندگی کردن. البته خوشحال و راضی‌ام. گاهی شب‌ها که می‌خواهم بخوابم، رضایت از حال و امید به آینده می‌بردم به خیال روزهایی که خواهند آمد، و آن‌وقت، از فکر این که تا وقتی هستم همین است، که همین‌طور هی --در تک‌تک لحظاتی که زنده‌ام-- باید مخالفت کنم با این تمایل همیشگی سکون، خستگی پخش می‌شود در تمام روحم. دلم می‌خواهد خوابم که برد، بیدار نشوم دیگر.

پی‌نوشت: در «آنچه گذشت» من نمی‌شود از depersonalization چیزی نگفت. اشاره‌ای بهش نکرده‌ام، چون به نظرم در سیر اتفاقاتی که افتاده نقش چندانی نداشته است؛ فقط گره اضافه‌ای است که به رشته امور افتاده و همه‌چیز را پیچیده‌تر کرده. البته از وقتی به بعد بهانه افسردگی و مانعم برای برگشتن به زندگی بوده است. اما فقط بهانه (هرچند که فکر می‌کنم اگر شرایط جور دیگری بود که بهانه نبود، می‌توانست دلیل باشد).

همراه شکست

رفته‌ام بالا. تلویزیون روشن است و دارد والیبال نشان می‌دهد. ایران و برزیل. ایران یک ست باخته. ست دوم را هم  عقب‌اند. بد هم دارند بازی می‌کنند و هی عقب‌تر می‌افتند. بابام نشسته با بداخلاقی تماشا می‌کند. با عصبانیت ناشی از به‌تنگ‌آمدگی. با اشمئزاز نگاه می‌کند بازی بدشان را، لغزیدن‌هایشان را و دست‌وپا گم کردنشان را. با چندشی که به نفرت تبدیل شده انگار. می‌گوید «اَه، اَه، اَه...». اَه را غلیظ می‌گوید، با «هـ»ی از ته حلق، جیمی... من طاقت نمی‌آورم، می‌آیم پایین.

فرزندم، شمرده و واضح صحبت کن.

بوس، لقمان

از سوبک، مینوتور و پدران دیگر

می‌گویند اسکیموها بیش از بیست اسم مختلف برای برف دارند. یک عده هم می‌گویند که هیچ هم این‌طور نیست و آیا کسانی که این را می‌گویند نباید قبل از حرف زدن بروند تحقیق کنند تا به رواج خرافات دامن نزنند. این عده دوم باید جوابگو باشند که ملت چه مثال درست‌ودرمان دیگری را می‌توانند جایگزین اسکیموها و برف‌هایشان بکنند، و آن عده اول هم می‌توانند تا عده دوم به جواب مناسب برسند از من و عصبانیت‌هایم استفاده کنند.

عصبانیتم مثل همان برف اسکیموها فراگیر و پوشاننده و پرتنوع است. و من --مثل دختر اسکیمویی که کارش نشستن توی خانه و تماشا کردن برف از پشت پنجره است تا خانواده‌اش از شکار برگردند-- دارم کم‌کم انواع مختلفش را از هم تشخیص می‌دهم. کم‌کم شکل‌های مختلفش در نظرم متمایز می‌شود و هر کدام از شکل‌ها گره می‌خورد با زمان‌ها و مکان‌ها و حال‌هایی، و تبدیل می‌شود به دسته‌ای. کم‌کم لابد اسم‌هایی هم اختراع می‌کنم برایشان. البته این‌طور نیست که بنشینم آگاهانه بچینمشان پیش رویم و سعی کنم دسته‌بندی‌شان کنم. من، هر چند که عادت طبقه‌بندی و اسم‌گذاری و حکم کلی دادن از سر و روی نوشته‌هایم هم می‌بارد، هیچ‌وقت به قصد و عمد نمی‌نشینم طبقه‌بندی کنم؛ همیشه این‌طور است چیزی برایم یادآور چیز دیگری می‌شود، و وقتی این یادآوری‌ها مکرر شد، متوجه می‌شوم که طبقه‌ای در ذهنم شکل گرفته و معمولاً هم نزدیک‌ترین اسم را که آن دسته در ذهنم تداعی می‌کند می‌چسبانم رویش. در مورد عصبانیت‌هایم هم همین‌طور است. کم‌کم می‌بینم که یک عصبانیت لحظه دیگری را برایم یادآور می‌شود که عصبانی بوده‌ام و و آن یکی هم دیگری را و دیگری هم یکی‌دیگر را.

چه شده که تازه دارد این اتفاق برایم می‌افتد --من که این همه عصبانیتم همه سال از آسمان می‌بارد و فرق تابستان و زمستانم فقط ضخامت لایه‌های برف است؟ اتفاق جدید و بزرگی که برایم افتاده این است که برای اولین بار از عصبانیتم جدا شده‌ام... حساب خشم برای من همیشه از باقی حس‌ها جدا بوده است. نه به خاطر شدت یا به خاطر هجوم‌های پرشمار بی‌بهانه‌اش؛ حس‌های دیگری هم بوده‌اند که شدیداً بر سرم آوار شده‌اند و می‌شوند، اما بین من و آن حس‌های دیگر --همه‌شان-- همیشه فاصله‌ای هست. همیشه خودم را چیزی جدا از آن حس‌ها می‌بینم. آن احساسات --حتی در آن لحظاتی که با بیشترین شدت درگیرم کرده‌اند-- به چشمم عوارضی می‌آیند که می‌دانم می‌توانند نباشند. همیشه خودم و احیاناً کسی را که موضوع آن احساس است، موجوداتی مستقل از آن حس می‌بینم و آن احساس را چیزی عارضی که رفع‌شدنی است. حتی اگر دارم از محبت کسی خفه می‌شوم، این محبت را حالی می‌دانم که عارض من شده نه نشان‌دهنده خصیصه‌ای از آن آدم. انگار نقش و نگاری که روی پوستم (یا روی تصویر شخص دیگر) کشیده شده باشد و بدانم که با شستن پاک می‌شود؛ اما عصبانیت مثل لک پوستی، خال، جراحت یا خالکوبی است، با آب نمی‌رود و پاک نمی‌شود، جزئی از پوستم است. درست‌تر بگویم در لحظه درگیری این‌طور حس می‌کنم. اصلش این است که این عصبانیت هم مثل باقی حس‌ها شسته خواهد شد، کم‌رنگ و پررنگ خواهد شد، اما من آن‌وقتی که عصبانی‌ام این را نمی‌دانم. فکر می‌کنم این نقش پوست خودم است. آن را که از دستش عصبانی‌ام  دشمن می‌بینم، خیلی ساده و به معنای اصیل و بدوی کلمه: بد --بد بد بد--، نه شخصی مستقل از عواطف و افکار من که حالا موضوع عصبانیتم قرار گرفته.
اخیراً چند باری شده که توانسته‌ام خودم را از خشمم جدا کنم و خشم را هم حسی ببینم مثل باقی حس‌ها، نه دستی که پرده از تصویر واقعی فرد مقابلم برمی‌دارد. این موفقیتم هم نه مرهون تلاش است، نه ریاضت و خودسازی و نه خودکاوی و گشتن دنبال ریشه‌های عمیق خشم؛ خیلی ساده نتیجه پذیرش است. همان پذیرشی که پیش‌تر ازش گفتم. خیلی ساده پذیرفته‌ام که یک هیولایی توی دلم دارم که از دماغش، که مثل دماغ خودم دراز است، آتش بیرون می‌زند. این هیولا همیشه همراه من بوده. واضح‌ترین تصویری که از بچگی‌هایم دارم، همین حملات خشم و عصبانیت است (خشم از باقی دنیا، آدم‌ها، آدم‌بزرگ‌ها، از «بقیه‌شان»، «همه‌شان!»، «همه‌شان!»). در سال‌های نوجوانی‌ام خشم دیگر حمله نکرد، آمد و همیشه ماند، اما بودنش شبیه بودن آن‌وقت‌های خودم بود: بی‌حرکت و ساکن و فلج. و در سال‌های بعدش، آن‌وقت‌ها که شروع کردم به تلاش برای اصلاح خودم و مثلاً خودسازی، موفق شده بودم نمودهای ظاهری خشمم را خاموش کنم؛ موفق شده بودم هیولا را زندانی کنم یک جایی در دل زمین و فکر می‌کردم دیگر که دفنش کرده‌ام زیر لایه‌های خاک، مرده و تمام شده. سال‌های سیاه، سال‌های افسردگی و سرگشتگی بعد از همین سال‌های آرامش، از وقتی شروع شدند که این هیولا یک دفعه تکان خورد و از زمین زیر پایم سر بیرون آورد و تمام‌قد ایستاد مقابلم و مرا به وحشت انداخت. آن‌قدر از این هیولا --که خودم بود-- ترسیده بودم که نمی‌دانستم به کجا پناه ببرم*... الآن؟ خیلی ساده هیولا را پذیرفته‌ام. نه به عنوان نقطه‌ضعف یا چیزی که باید برطرفش کرد. به عنوان چیزی که هست. نه خوب است، نه بد است. نه قشنگ است، نه زشت است. به فلس‌ها و پستی و بلندی‌های پوست زبرش نگاه می‌کنم و به چشمم همان اصالت قابل احترامی را دارد که سوسمارها و کروکودیل‌ها در طبیعت دارند.

همین پذیرش باعث شده که از فکر کشتنش یا انکارش فارغ شوم و به این فکر کنم که چه کنم که کمتر آسیبم بزند. و همین که خودم را چیزی جدا دیده‌ام که می‌تواند توسط او آسیب ببیند یعنی این که توانسته‌ام --گاهی-- بین «خود»م و او فاصله بیاندازم. وقت‌هایی که آتشش دوباره نفیر می‌کشد، بتوانم بگویم «دوباره شروع کرد!» و دوباره شروع کرد یعنی می‌تواند تمام شود؛ یعنی همان نقش و نگاری که می‌تواند شسته شود. نتیجه این پذیرش و جدایی نورسیده همان پیدا شدن شکل‌ها و به چشم آمدن تمایزها و شکل گرفتن دسته‌بندی‌هاست. پیدا کردن دسته‌ها، جا دادن پدیده‌ها در طبقه‌بندی‌های ذهنی همان شناخت است که نتیجه دیدن و تماشا کردن است، نتیجه مشاهده. و آن که مشاهده می‌کند با آن که مشاهده می‌شود دو تاست. مثل آدم و طبیعت.

* این مال آن روزهاست.

شخصیت عبارت است از ترفندهایی که آدم برای زندگی یاد گرفته.

جاجوی طبقه‌بند

در اینوریدر وبلاگ‌هایی را که می‌خوانم توی چهار تا فولدر جا داده‌ام. یکی فولدر وبلاگ‌های دوستانم است. یکی دیگر اسمش philosophy است؛ هر وبلاگی را که موضوعش یا نویسنده‌اش به ترتیبی به فلسفه ربط داشته باشد گذاشته‌ام تویش. آن دو فولدر دیگر یکی‌شان اسمش هست New folder، آن یکی هم I read them. معلوم است که هیچ خلاقیتی به خرج نداده‌ام سر اسم‌گذاری. چند بار گفته‌ام بیایم اسم این‌ها را درست کنم، بعد گفته‌ام چه کاری است حالا، خودم که می‌دانم هر کدام کدام است. «نیوفولدر» وبلاگ زن‌هاست، و «آی رید دم» وبلاگ مردها و غیره. و غیره یعنی وبلاگ‌هایی که نویسنده واحد متشخص ندارند. کاملاً اتهامات مربوط به امل بودن و جاجو بودن و نگاه جنسیتی داشتن و کلیشه‌های تبعیض فلان را می‌پذیرم به خاطر معیار اسم‌گذاری‌ام (و اصلاً از این‌جا به بعد نوشته‌ام کلاً). چیزی که توجهم را جلب کرده این است که جنس نوشته‌های این دو فولدر --به جز چند استثنا-- کاملاً با هم فرق می‌کند. معمولاً با وبلاگ جدیدی که مواجه می‌شوم بدون این که دنبال نشانه‌های واضح جنسیت نویسنده‌اش بگردم می‌دانم توی کدام فولدر باید جا بگیرد. توی نوشته‌های «آی رید دم» اکثراً نویسنده دنبال این بوده که نظرش را درباره موضوعی یا واقعه‌ای اظهار کند یا از چیزی گزارش بدهد. نویسنده‌های خیلی پرتعدادتر «نیوفولدر» بیشتر به توصیف خودشان و احساساتشان پرداخته‌اند. روزنوشت‌ها توی «نیوفولدر» خیلی زیادترند.

هیچ کدام این دو جور نوشتن به نظرم بهتر یا بدتر از آن یکی نیست، اما اخیراً چیزی در وبلاگ‌خوانی --و علی‌الخصوص موقع خواندن وبلاگ‌های «نیوفولدر»-- اذیتم می‌کند. هی بیشتر پیش می‌آید که وسط خواندن این وبلاگ‌ها از خودم بپرسم من چرا دارم این‌ها را می‌خوانم. مشکل از شخصی بودنشان نیست، مشکل به نظرم می‌آید یک‌جور --شاید بشود گفت-- بی‌مبالاتی‌شان در برابر خواننده‌هایشان است. موقع خواندنشان خیلی وقت‌ها احساس می‌کنم دارم نوشته‌هایی را می‌خوانم که ربطی به من ندارند. به نظرم می‌رسد دارم دفترچه خاطرات یک نفری را می‌خوانم که اصلاً نمی‌شناسمش، با این تفاوت که دفترچه خاطرات مردم احتمالاً به آن خاطر که تویش راحت و بی‌پرده می‌نویسند جالب است، اما این‌ها آن‌قدر در لفافه و مبهم می‌نویسند که هیچ جذابیتی ته نوشته‌هایشان نمی‌ماند. نمی‌دانم دلیلش چیست: ترس از لو رفتن پیش آشناها یا یک‌جور احتیاط تثبیت‌شده در ذات آدم‌ها هنگام توصیف احساسات شخصی (چیزی که با اصل وبلاگ‌نویسی شخصی در تضاد است)؛ شاید هم هدفشان فقط ثبت حس لحظه‌ای است و نیازی نمی‌بینند آن جزئیاتی را هم که برای خودشان معلوم است ذکر کنند (این هم به نظر من با اصل نوشتن یک‌جورهایی در تضاد است، آدم به هر حال چیزهایی را می‌نویسد که اقلاً در لحظه برایش معلوم است، هرچقدر هم که جریان سیال ذهن‌طور بنویسد)... به هر حال هر چه که هست، وقتی می‌نویسند سر و ته و وسط ماجرا را می‌زنند و فقط باقی می‌ماند توصیف مبهم و کلی یک حس، که --اقلاً برای من-- سخت است پیدا کنم از کدام حس حرف می‌زنند و با آن هم‌ذات‌پنداری کنم: «آن روز که نشسته بودی توی آن کافه سر چهارراه و همه آن حرف‌ها را می‌زدی، من گوش می‌دادم و هر لحظه حس می‌کردم دارم خرد می‌شوم. یاد آن لحظه‌ای افتاده بودم که الف توی آن پارک داشت آن حرف‌ها را می‌زد و آن لحظه دیگری که سین داشت آن عکس‌ها را نشانم می‌داد... و با خودم می‌گفتم من طاقت می‌آورم...». گاهی هم از توی همین نوشته‌های مبهم گنگ در لفافه قوانین کلی در مورد حیات عاطفی انسان‌ها درمی‌آورند. کافی است جمله‌هایشان را با آدم شروع کنند: «آدم گاهی می‌شکند. گاهی که یک نفر آمده توی کافه نشسته روبروی آدم و دارد حرف‌هایی می‌زند که ذره‌ذره آدم را خرد می‌کنند، یا آن‌موقع‌هایی که یک نفر دیگر توی پارک نشسته و حرف می‌زند یا گاهی که کسی دیگر عکس‌هایی را نشان آدم می‌دهد. و می‌دانی؟ آدم طاقت می‌آورد...».  خب چی شد الآن؟ یک‌جوری است نوشته‌هایشان که اگر موقع خواندنشان، بچه درون آدم بیاید بنشیند بغل دست آدم، یک خرده خیره شود به مانیتور، یک خرده چشم‌هایش را بیاورد بالا صورت آدم را نگاه کند، هی ساکت بنشیند نگاه کند و آخر سر از آدم بپرسد «خاله این خانومه چی شده؟» (و بله، آدم می‌تواند خاله کودک درونش باشد)، آدم یک دفعه می‌بیند هیچ جوابی نمی‌تواند بهش بدهد: «این خانومه... چیز... خب یه جوری شده که خوب نیست».

اشتباه نکنید، من الآن به «خانومه» خرده‌ای نمی‌گیرم. نمی‌گویم خانومه نباید وبلاگ بنویسد، یا این که باید بیشتر دغدغه خواننده‌هایش را داشته باشد، یا من خودم برای کس دیگری «خانومه» نیستم؛ دارم می‌گویم من موقع خواندن این نوشته‌ها دچار همان سؤالی می‌شوم که گفتم: من چرا دارم این‌ها را می‌خوانم؟ باز اگر طرف خوشحال باشد و از خواندنش حس خوبی پیدا کنم یک چیزی، ولی اکثراً افسرده‌کننده هم هست نوشته‌هایشان. اکثراً از زخم‌هایشان می‌گویند، از جراحت، جای زخم، جراحتی که خون ازش بیرون می‌آید، زخمی که خوب نخواهد شد، از خرد شدن، تحمل بار، خرد شدن زیر بار، بغض سنگین، افزایش بغض... این‌جور وقت‌ها از خودم می‌پرسم الآن از این نوشته‌ها چیزی می‌فهمی؟ الآن حالت خوب می‌شود از خواندن این نوشته‌ها؟ الآن با خواندن این نوشته‌ها کمکی به کسی می‌کنی --مثلاً به نویسنده‌شان؟ که خب جواب همه این سؤال‌ها منفی است.

یک‌وقتی بود --همان اوایل وبلاگ‌خوانی-- که همین که کسی را می‌دیدی که خوب می‌نویسد جالب بود. همین که یکی جمله‌هایش سروته داشت، ایراد نگارشی نداشت، به جزئیات حرف‌ها و عواطف توجه می‌کرد، می‌فهمیدی دغدغه رسم‌الخط و کلمه دارد. یک‌وقتی همین جالبی برای آدم بس بود. ولی الآن دیگر نیست انگار، اقلاً برای من. آن‌ها که وبلاگ دارند و هنوز می‌نویسند --اگر از وبلاگشان قلب صورتی نبارد یا عکس سیگار و تار عنکبوت پس‌زمینه وبلاگشان نباشد-- آن‌هایی هستند که خوب می‌نویسند، از آن‌ها که توی هر کلاس انشایی دو سه تایی‌شان هستند. اوایل همین که یک عالمه از این آدم‌ها را دور هم می‌دیدی جالب بود. مثل آن اولی که ملت می‌روند شریف و می‌بینند که همه باهوش و درس‌خوانند، که خودشان دیگر چیز تک‌افتاده منحصربفردی نیستند (و این بسته به شخصیتشان، خوشحال یا افسرده‌شان می‌کند)، ولی بالاخره گمانم آدم عادت می‌کند و این به تنهایی برای جلب کردن توجهش کافی نیست.

من تازگی‌ها وقتی می‌بینم نوشته‌های کسی آن سؤال‌ها را برایم ایجاد می‌کنند درنگ نمی‌کنم در پاک کردنش از فهرست وبلاگ‌هایم. و حقیقتش هی هم بیشتر می‌شوند وبلاگ‌هایی که خط می‌خورند. البته وبلاگ‌هایی هستند هنوز که دوستشان دارم، که وقتی توی اینوریدر می‌بینم جلوی اسمشان عددی هست خوشحال می‌شوم. سوای وبلاگ دوستانم (که حتی اگر مبهم بنویسند هم حس‌ها و نوشته‌هایشان برای من واقعی است، چون نویسنده‌هایشان برایم واقعی هستند)، آن‌ها را هم با ذوق می‌خوانم. یکی‌شان مثلاً یک دختره شمالی است. تازگی‌ها پیدایش کرده‌ام و هربار که می‌بینم نوشته خوشحال می‌شوم، بس که حس مثبت دارد نوشته‌هایش و معقول و هوشمندانه می‌نویسد. هر بار که پختگی نوشته‌هایش را می‌بینم تعجب می‌کنم از این که اینقدر کم‌سن‌وسال است. یا مثلاً وبلاگ یک آقای گمانم مهندسی که توی آمریکا زندگی می‌کند و عکاسی هم می‌کند و آن شبی که برای اولین بار خواندمش از خوشحالی دیر خوابم برد! از معدود کسانی بود که به اشتباهم انداخت که توی کدام فولدر باید قرار گیرند. شخصی می‌نویسد و معمولاً هر نوشته‌ای را هم با یک عکسی که گرفته همراه می‌کند. نوشته‌هایش به نظرم یک‌جورهای پاک و پاکیزه‌ای خوب رسیدند، با یک طنز خیلی زیرپوستی خوشایند و دل‌چسب. یا مثلاً شین. شین که قصه جدایی است برای خودش.

وبلاگ شین را من چند سالی هست که می‌خوانم. اتفاقی پیدایش کردم. از سر عادت تصادفی باز کردن وبلاگ‌هایی که توی صفحه اول بلاگفا فهرست می‌شدند (می‌شوند هنوز؟ خیلی وقت است دیگر سر نزده‌ام). زن خانه‌داری است، گمانم ساکن یک شهر کوچکی در جنوب. با شوهر و بچه‌هایش زندگی می‌کند و از زندگی هر روزه‌شان می‌نویسد. مثل اسب می‌نویسد! تعجب می‌کنم از این همه که می‌تواند بنویسد. خودش یک بار گفته بود من یاد گرفته‌ام بنویسم، اما یاد نگرفته‌ام فکر کنم. واقعاً به نظرم بین کیبرد و ذهنش واسطه‌ای نیست. اگر تکنولوژی پیشرفت کند و کامپیوترها بتوانند محتوای ذهن آدم‌ها را بی‌واسطه نشان بدهند گمان نمی‌کنم در مورد او نتیجه فرقی کند. بی‌سانسور و بی‌فکر و لاابالی می‌نویسد و همینش برای من جالب است. نوشته‌هایش را که می‌خوانی انگار داری reality show تماشا می‌کنی و من هم که عاشق نگاه کردن توی خانه‌های مردمم. علاوه بر این، شخصیت خودش هم برایم جالب است. به نظرم نویسنده خیلی خیلی خوبی است. اگر بخواهد --و به تدریج هم هی دفعاتی که می‌خواهد کم می‌شود-- می‌تواند به طرزی جادویی خوب بنویسد. و علاوه بر آن، به نظرم یک‌جورهایی... اصیل است. ادا درنمی‌آورد. در مورد چیزهای مختلف، سلیقه‌ای دارد که شخصی است و منحصر به خودش. و سلیقه‌اش هم تربیت‌شده نیست. یعنی تربیت بیرونی نشده. از آن‌ها نیست که چون توی جوی بزرگ شده‌اند که می‌دانند چه چیزهایی خوب است از آن‌ها خوششان می‌آید. سلیقه‌اش حاصل غریزه خودش است و تجربیات خودش. توی ادبیات مثلاً سلیقه‌اش صرفاً پرورده آن همه کتابی است که خوانده (همیشه خدا دارد کتاب می‌خواند. به طرز حسرت‌برانگیزی همیشه دارد کتاب می‌خواند یا فیلم می‌بیند). آن اوایل که پیدایش کرده بودم حس می‌کردم خیلی شبیه من است. خیلی می‌فهمیدم احساساتش را. شیفتگی‌اش برای زندگی و جادو و عشق را. بالا و پایین شدن‌هایش را. خشم‌های هولناکش را. اما الآن دیگر شباهت چندانی احساس نمی‌کنم. یک چند وقتی هم نمی‌خواندمش اصلاً. اعصابم را خرد کرده بود چند وقتی. این همه بدون فکر و قید نوشتنش باعث می‌شود قضاوت‌هایی که از آدم‌ها می‌دهد، با احوال روحی‌اش فرق کنند و بالا و پایین شوند و این --هر بار که غافلگیر می‌شدم از این که گزارشش با تصورات پیشینی من تضاد داشت-- اذیتم می‌کرد. وقتی خودت در زاویه ثابتی نشسته‌ای و کسی را نگاه می‌کنی، تغییرات روحی‌اش جالب است، اما وقتی زاویه دید را همان آدمی برایت بسازد که دارد تغییر می‌کند، هی هر دفعه احساس می‌کنی به تناقض رسیده‌ای و تعجب می‌کنی. الآن‌ها دوباره می‌خوانمش. هم او آرام‌تر شده و تغیرات روحی‌اش کم‌‌دامنه‌تر شده، و هم من یاد گرفته‌ام که زاویه دیدم را کلاً نسپارم دست آدم‌ها، که آن‌ها را وسیله فراهم شدن داده‌هایی بدانم که خودم بر مبنایشان باید قضاوت کنم...

این‌ها، به علاوه وبلاگ دوستانم و هنوز خیلی‌های دیگر وبلاگ‌هایی هستند که من اوقات سبک و خوشایندی را می‌گذارنم باهاشان، اما هی به تدریج دارم سخت‌گیرتر می‌شوم توی خواندنشان --به موازات سخت‌گیرتر شدنم در ارتباط با آدم‌ها. می‌گویند عمر وبلاگ‌ها به سر آمده و نوبت شبکه‌های مجازی است که جایشان را بگیرند. من فکر نمی‌کنم. گمان می‌کنم آن‌ها که تا الآن دوام آورده‌اند همچنان بمانند.

پی‌نوشت: الآن که این همه نوشته‌ام می‌بینم هدف و موضوع این نوشته درست معلوم نیست. حقیقتش این است که هدف مشخصی هم نداشتم، چند تا نکته درباره وبلاگ‌هایی که می‌خوانم پس ذهنم بود که چند وقت بود می‌خواستم همین‌جوری بگویمشان، بدون نتیجه‌گیری خاصی. به وبلاگ‌ها لینک نداده‌ام چون پرهیز دارم از دعوت کردن مردم به اینجا.

پی‌نوشت ۲: یک چندوقتی هم بود که یک موج دیگری راه افتاده بود در وبلاگ‌نویسی. این که نوشته‌ای را از هیچی شروع کنند، بدون نظم و ترتیب خاصی هر رشته‌ای را که آن هیچی تداعی می‌کرد بگیرند و ادامه بدهند و آخر سر هم نوشته را بدون این که به جای خاصی برسد (گاهی برش می‌گرداندند به جای اولی) تمام کنند. نوشته‌ای که آدم به تهش که می‌رسید نمی‌توانست بگوید درباره چیست، اما یک اطلاعات کلی‌ای از نویسنده به آدم می‌داد. و نویسنده هم معمولاً آدم باهوش آشفته‌ذهن کمی شوخ‌طبع و کمی افسرده‌ای در ذهن آدم مجسم می‌شد. اوایل که این‌جور نوشته‌ها را می‌دیدم خوشم می‌آمد. به نظرم می‌آمد قالب جالبی است برای نوشتن، و آشفتگی و بی‌نظمی ظاهری می‌تواند کلیت منسجمی را بپوشاند. به تدریج که این جور نوشتن مد شد، از پیش چشمم افتاد. نه صرفاً به خاطر مد شدنش، به این خاطر که معمولاً از پس آن کار برنمی‌آمد آن نوشته‌ها (یعنی چنان هدفی هم نداشت اصلاً) و به نظرم می‌آمد قالب ادایی است که نویسنده دارد درمی‌آورد. نمی‌دانم هنوز هم ملت این‌جور می‌نویسند یا نه. برای من حذف کردن وبلاگ‌های «این‌جوری»نویس شروع عادت وبلاگ‌حذف‌کنی بود.

من دفع غضباً بغضب، سیصلی ناراً ذات لهب

چرا با بعضی‌ها که حرف می‌زنی اصرار دارند حتماً زوایای دیدی را که فکر می‌کنند لابد تو ندیده‌ای پیدا کنند و نشانت دهند؟ می‌نشینی باهاشان حرف بزنی، حرف همین‌جوری، حرف دورهمی، از جنس غرهای بی‌آزار سبک یا موضوعی که توجهت را جلب کرده یا هرچه؛ تا حرفت از دهانت می‌آید بیرون، ذهن روشن و منصف و خلاقشان شروع می‌کند مثل دوربین چرخیدن دور موضوع: «خب شاید این‌جوریه که...»، «خب شاید منظورش این بوده که...»، «این‌جوری نمی‌شه دیدش که...». بعد تو باید بنشینی دانه دانه فرضیاتی را که از لحاظ امکانی قابل‌تصورند و آن‌ها فکر کرده‌اند تو به دلیل تنگی نظر ندیده‌ایشان ولی آن‌ها با وجود بیرون بودن از موضوع توانسته‌اند به فراست دریابند، رد کنی و توضیح بدهی که چرا آن فرضیه در این مورد درست نیست. نمی‌دانم چطور است که پیش‌فرضشان هم این است که تفسیر تو از ماجرا دقیقاً نامحتمل‌ترین است، یعنی هر کدام از آن فرضیه‌های آن‌ها را که تو نتوانی شواهد بر علیه‌شان را پیدا کنی قطعاً مقدم است بر تفسیر خودت از ماجرا، بی‌هیچ دلیل معلومی.

حالا الآن این‌طور که می‌نویسم به نظر می‌آید من خودم به کل مبرایم از این رفتار. در صورتی که من خودم از همه کسانی که دوروبرم دیده‌ام بدترم از این نظر. و به عنوان یک صاحب‌نظر دارای عکس با شورت ورزشی می‌توانم بگویم همیشه انگیزه‌های چندان شرافتمندانه‌ای پشت این کار نیست. این را همین امشب دقت کردم. چطور شد که امشب به این فکر افتادم؟ با کسی که چنین رفتاری کند برخوردی داشته‌ام؟ اصلاً. یعنی حتی تا پنج‌شش ماه عقب‌تر را هم که مرور می‌کنم موردی یادم نمی‌آید. فقط این‌طور است که عصبانی و کلافه‌ام امشب و دلایل عصبانیتم هم چندان خوشایندم نیست و کمی هم اسباب تحقیرم است، بنابراین ترجیح داده‌ام به جایش از این آدم‌ها عصبانی باشم؛ یعنی یک‌دفعه دیده‌ام که نشسته‌ام با خشم جوشان به این رفتار فکر می‌کنم و بعد هم با خودم فکر کرده‌ام چه می‌شود یعنی که کسی این‌طور می‌کند و بهتر دیده‌ام به این فکر کنم که خودم چرا این کار را می‌کنم آن‌همه وقت‌هایی که می‌کنم. من وقت‌هایی شروع می‌کنم این‌جور فرضیه پراندن که وسط ماجرایی که طرف دارد برایم تعریف می‌کند غافلگیر شده باشم. حالا غافلگیری نه یعنی این که با دهان باز مبهوت بر جا مانده باشم، یعنی این که طرف بعد از نقل کردن واقعه‌ای چیزی بگوید خلاف آن‌چیزی که من اگر بودم می‌گفتم. یعنی من وقتی او دارد ماجرا را تعریف می‌کند ناخودآگاه چیزی در ذهن خودم می‌سازم و بعد وقتی می‌بینم تفسیر او با آن چیزی که توی ذهن من است نمی‌خواند، سعی می‌کنم زاویه‌دید درست درباره ماجرایی را که توی ذهن خودم هست به آن طرف ابله که نمی‌تواند قضیه را درست ببیند تفهیم کنم! البته هر وقت که کسی چیزی را برای کس دیگری تعریف می‌کند --اگر طرف گوش کند-- این بازسازی ذهنی اتفاق می‌افتد، و خیلی هم طبیعی است که شنونده قسمت‌های ناگفته ماجرا را با مفروضاتی از ذهن خودش پر کند؛ اما وقتی این مفروضات غلط باشند همان غافلگیری پیش خواهد آمد. در این‌جا کار شایسته چیست؟ که آدم فکر کند که کدام فرض را اشتباه در نظر گرفته و کدام تکه از واقعیت را باید الآن جویا شود اگر می‌خواهد تصویر ذهنی‌اش را اصلاح کند، نه این که از طرف بخواهد که آن ماجرایی را که در ذهن او هست «درست» ببیند. البته این همیشه هم کار شایسته نیست. چه وقت‌هایی مثلاً؟ مثلاً وقتی که آدم پیش‌فرضش این باشد درک و فهم گوینده ماجرا پایین‌تر از اوست، که او چیزهایی را می‌تواند به طرفه‌العینی ببیند که طرف نمی‌تواند، که برداشت گوینده از واقعیت در هر حال چندان قابل اطمینان نیست. و اگر این عادت کلی شخصی باشد، یعنی آن شخص تنظیمات پیش‌فرضش این است که مخاطبانش از او ابله‌ترند.

و این‌جا جایی است که ما این نوشته را تمام می‌کنیم.

لابد معشوقه ون‌گوک بهش گفته بوده پشت گوشتو دیدی منم می‌بینی.

در خدمت و خیانت عادت

عادت یکی از قدرتمندترین ابزارهایی است که آدم در اختیار دارد. خیر دنیا و عقبای آدم در این است که بتواند حساب سود و زیان بلند‌مدت را همیشه پس ذهنش داشته باشد و حکمی را که از آن ناحیه می‌آید به اوامر سود و زیان لحظه‌ای ترجیح دهد. هرچه آدم از نظر روانی در موقعیت مناسبت‌تر و قدرتمندتری باشد، این‌طور عمل کردن --این واندادن در برابر لذت نقد و کم‌مقدار لحظه-- برایش ساده‌تر است. و نقش عادت این است که می‌تواند پل بزند بین حساب و کتاب درازمدت و لذت و رنج لحظه‌ای. می‌شود در زمان‌های خوب‌حالی، در آن زمان‌ها که روان آدم بدون کمک لذت‌های سریع‌الجذب دم‌دستی هم می‌تواند سرپا بایستد، بر اساس آنچه عقل درگیر آینده و شاید مطلق حکم می‌کند عادتی را شکل داد و ساخت. و آن‌وقت این عادت می‌شود آنچه بدون زحمت و انرژی می‌شود انجامش داد؛ می‌شود آن زمین زیر پایی که، همیشه ثابت و محکم، هست. فکر لذت و رنج فعلی روی آن و بر مبنای آن شکل می‌گیرد. ترک شدنش خودش تبدیل می‌شود به یک‌جور نا-راحتی و بی‌قراری لحظه‌ای و دم‌دستی. می‌شود با مداومت و تکرار، آنچه را که اسباب سختی و رنج بوده (و سختی و رنج را می‌شود نسبی هم تعریف کرد، معادل چشم پوشیدن از لذت) بی‌اثر و خنثی کرد، تبدیلش کرد به نقطه صفر محاسبه رنج و لذت.

از آن‌ورش هم البته هست. عادت آنچه را هم که اسباب لذت بوده می‌تواند بی‌اثر کند. می‌شود آن مایه لذت را هم آن‌قدر همیشه مهیا کنی برای خودت که بودنش بشود کف مطالبات، بشود آن چیزی که باید باشد تا پایه‌ای شود برای بقیه کارها. نبودنش بشود اسباب بی‌قراری و ناراحتی لحظه‌ای.

و حتی می‌شود از عادت‌هایی حرف زد که از نسلی به نسل دیگری منتقل می‌شوند، آن‌ها که پایه‌های عمیق‌تری می‌شوند برای زندگی نسل بعد، اساس شخصیت و ذائقه و سلیقه آن‌ها را تشکیل می‌دهند. و شاید بشود از اخلاق هم همین‌طور حرف زد.

نوستالژی

عه ببین! آخی... ویروسای لپ‌تاپ آقاجون...

فرزندم، برای خودت استانداردی داشته باش.

بوس، لقمان

از رنجی که می‌بریم

گواهی عدم سوءپیشینه‌ای که درخواست کرده بودم تا همراه مدارک ویزا بفرستم الآن آمد در خانه. در قوت احساس گناه تثبیت‌شده همین بس که موقع باز کردنش قلبم می‌تپید و دستم می‌لرزید که مبادا سوءپیشینه‌ای داشته باشم.

Inchalla

با هدو حرف می‌زدیم دیشب. پرسید این‌ها که الآن می‌نویسم و این‌طور که الآن می‌نویسم، یعنی آن بد‌حالی و زبان‌بستگی و قلم‌شکستگی‌ام که قبلاً حرفش را می‌زدم تمام شده؛ گفتم که آره، خیلی بهتر شده‌ام. واقعاً هم شده‌ام؛ اما چیزی که هست این که چیزی از دست رفته است انگار (و این جمله را که می‌نوشتم یک قید «برای همیشه» هم داشت که پاکش کردم. آن ذاتاً خوش‌بین و امیدواری که من باشم). چیزی گم شده. بین من و کلمات فاصله افتاده. شده‌ام از دسته آن آدم‌های غریبه‌ای که توی مدرسه و توی دانشگاه و همه‌جا از دور نگاهشان می‌کردم، از ورای خط پررنگی که جدایمان می‌کرد: آدم‌هایی که بین فکرشان و کلمات فاصله بود، که با کلمات فکر نمی‌کردند، که من‌من می‌کردند برای گفتن آن‌چه می‌خواستند بگویند و باید کلمه، جمله پیشنهاد می‌کردی بهشان و می‌گفتند «آفرین! همین است!». آن تکه خودم که آن‌ور خط جامانده این تکه را که رانده شده این‌ور خط نگاه می‌کند و غصه می‌خورد. برای من هیچ‌وقت بین فکر کردن و حس کردن و محتوای به قالب‌زبان‌آمده فکرها و حس‌ها، بین بودن و توصیف بودن فاصله‌ای نبوده. نمی‌گویم هرچه بوده کلمه بوده؛ من همان‌وقت هم که زبانم از همیشه بازتر بود، نشانی نوشته‌هایم «چمدان» بود که «سخت است فرو کردن فکرها و حس‌ها به قالب تنگ کلمات و جمله‌ها، انگار که لباس‌ها و یادگاری‌ها را به چمدان کوچک». اما آن‌موقع‌ها آنچه حس می‌کردم ناتوانی خود زبان بود، نه ناتوانی من از زبان. زبان، انگار که مرکب رام و راهوار و نجیب، همیشه آماده بود، اما چه می‌شد کرد که توانش کم بود و همیشه چیزی بود که بریزد و پخش زمین شود و او نتواند با خودش ببرد تا زمان‌ها، تا جاهای دیگر. الآن؟ الآن زبان، کلمات، عبارات چموش شده‌اند، درمی‌روند از دستم؛ می‌خواهمشان، نیستند؛ می‌بینم که آن دورترها برای خودشان به چرایند و من --خیلی وقت‌ها-- خسته‌ام از دنبالشان دویدن. خیلی وقت‌ها، نگاهی می‌کنم به فاصله و بی‌خیال می‌شوم، خودم می‌نشینم کنار این بار روی زمین مانده، تا باد و باران و زمان بیاید و ذره‌ذره بفرساید و ناپدیدش کند.

از کی این‌طور شد؟ از همان سال‌های سیاه. آن وقت که برای اولین بار فاصله افتاد بین من و کلمات. آن وقت که هجوم فکرها و احساسات آن‌قدر مهیب شد که خودم هم ازشان جا ماندم، چه برسد به کلماتم. آن‌وقت که اولین فاصله افتاد بین من و کلمات، و این فاصله آن‌قدر زیادتر و زیادتر شد تا من تک‌وتنها ماندم توی بیابان ساکت و بی‌صدا و کر.

الآن‌ها می‌نویسم باز. فرض کرده‌ام بر خودم نوشتن را، با چنگ و دندان آویختن به این ریسمان متینی که نمی‌دانم سر زلف کیست، اما می‌دانم که رها کردنش برای من پایین رفتن است و غرق شدن. ریسمانی که پرگره شده این زمان‌ها، دستانم را زخم می‌کند، اما من، نمی‌دانم به نفرین --یا آفرین-- چه کسی، چاره‌ای جز گرفتنش ندارم. نمی‌دانم این زخم‌ها و این گره‌ها از ظاهر نوشته‌هایم پیداست یا نه، شاید نباشد، اما هست. نوشتن زمین سفت زیر پایم نیست دیگر؛ ریسمانی است که آویختن از آن خسته‌ام می‌کند. نشانش؟ این همه پست نصفه‌کاره، این همه نوشته نیمه‌مانده که رها شده‌اند گوشه و کنار لپ‌تاپ و بعضی هم گوشه ‌و کنار ذهنم. تا وسطشان خودم را کشان‌کشان رسانده‌ام و بعد از خستگی نا نمانده برایم، ولشان کرده‌ام که یک وقت دیگر برگردم سراغشان. هرچیز جدید هم که بخواهم بنویسم می‌بینم پیش‌نیازش حرفی است که توی یکی از همان نوشته‌های نیمه‌کارهٔ رهاشده می‌خواستم بگویم...

اما خوب می‌شوم. می‌دانم. در من یک ابله کوچک همیشه خوش‌بینی هست. اگر سر ریسمان را دوباره به چنگ آورده‌ام، به زمین سفت هم خواهم رسید روزی. بلند بگو ان‌شاء‌الله! چی؟ «الله؟»؟ خود خارجی‌ها هم می‌گویند ان‌شاء‌الله، ابله!

در آداب آدابمندی

زن‌ها برای کارهای خانه‌شان آداب دارند. برای کارهای ریز روزمره‌ای که هر روز باید تکرارش کنند، آگاهانه یا ناخودآگاه، شیوه و روشی پیدا کرده‌اند یا از مادرهایشان به ارث برده‌اند، روشی که به نظرشان می‌آید روش «درست» انجام کارهاست. وقتی یک غریبه دارد همان کار را به شیوه دیگری انجام می‌دهد، می‌توانی ببینی‌شان که --اگر طاقت بیاورند و چیزی نگویند-- با نارضایتی نگاهش می‌کنند و آرام‌وقرار ندارند. بعضی‌شان دلایلی هم دارند برای آن نحو انجام دادن کارها، برای این که چرا روش خودشان روش درست است. یادم هست یک بار داشتم خانه کسی ظرف می‌شستم، بعد که کارم تمام شد ابر را گرفتم زیر آب و شستم؛ درآمد که «عه تو هم آخر کار ابر را می‌شوری؟ بعضی‌ها می‌گویند بهتر است کف تویش بماند که ضدعفونی شود، ولی من به نظرم کف‌هایش را بشوری تمیزتر است». من به ابر توی دستم نگاه کردم و با خودم فکر کردم نه تا به حال به این که بعد از اتمام ظرف شستن چه باید کرد فکر کرده‌ام، نه در این‌باره نظر خاصی دارم.

چند سالی هست که به این قضیه دقت کرده‌ام. همیشه به عنوان یک ویژگی مفرح زن‌ها توجه‌ام را جلب کرده؛ اما اخیراً از یک جهت دیگر برایم جالب شده. چندوقتی است که توجهم متمرکز شده روی روال و رویه داشتن، چه برای انجام کارهای مختلف خرده‌ریز، چه در مقیاس‌‌های بزرگتر برای چطور گذراندن روزها و هفته‌ها و ماه‌ها. به نظرم رسیده بهترین راه پرهیز از سردرگمی و اضطراب همین است که آدم یک روال معتادی داشته باشد، یک قالب همیشگی و ثابت برای محتوایی خطی و به‌پیش‌رونده. این چندوقته هرجا را که نگاه می‌کنم چیزهایی که به این مسئله ربط داشته باشند توجه‌ام را جلب می‌کنند. فیلم ژان دیلمان را هم که دو سه ماه پیش می‌دیدم همینش برایم جالب بود. زمان فیلم سه ساعت بود و توی این سه ساعت سه روز زندگی یک زن روایت می‌شد. گمانم توی کل فیلم کمتر از پنج دقیقه حرف زده می‌شد. فیلم اعتراضی بود به روزمرگی‌ای که کل زندگی زن‌ها را تشکیل می‌دهد، اما من حواسم به این بود که زن چطور بعد از تمام شدن آشپزی‌اش میز آشپزخانه را تمیز می‌کند و هر روز فلان موقع تا فلان موقع پنجره اتاق را باز می‌گذارد و هر شب توی فلان ساعت چند رج از بافتنی‌اش را می‌بافد (گمانم کارگردان فیلم اگر می‌فهمید چنین مخاطبی داشته فیلمش واقعاً متأسف می‌شد). اگر روال و رویه روزانه معطوف یک‌جور تفکر یا فلسفه‌ای باشد که دیگر تماشا کردنش واقعاً اسباب لذتم می‌شود. توی بینوایان فصلی که بیشتر از همه خوشایندم بود و بیشتر از بقیه خواندمش آنجا بود که احوالات و زندگی اسقف دین‌ی را وصف می‌کرد.

البته این توجه کردن به روال و نظم و برنامه داشتن چیز جدیدی نیست برایم. تا یادم هست من همه‌اش در حال برنامه‌ریزی بوده‌ام. همه‌اش توی سرم داشته‌ام مرور می‌کرده‌ام که روزهایم را چطور بگذرانم که همه کارهایی را که می‌خواهم، انجام بدهم و بعد هم کلی وقت گذاشته‌ام که برنامه را قشنگ و مرتب روی کاغذ یا توی کامپیوتر بنویسم؛ اما هیچ‌وقت موفق نشده‌ام برنامه‌هایم را عملی کنم. از روزی که زمان شروع برنامه‌هایم بوده هر روز یک بهانه‌ای پیدا کرده‌ام برای انجام ندادن برنامه و سرآخر هم برنامه‌هه را انداخته‌ام دور.

فکر می‌کنم --سوای این که مدوامت در انجام هر چیزی بالاخره کار سختی است-- دو دلیل باعث شده که هیچ‌وقت موفق نشوم. اولیش این است که همیشه به جای این که از عمق شروع کنم، از سطحی‌ترین لایه شروع کرده‌ام نظم دادن. یعنی به جای این که یک کلیاتی را در نظر بگیرم که باید انجامشان دهم، هی به نحوه انجام جزئیات فکر کرده‌ام و خواسته‌ام خودم را مجبور کنم که آن جزئیات را پیاده کنم. مثلاً به جای این که به خودم بگویم می‌خواهم هر روز مدتی کتاب خوانده باشم و یک فیلم دیده باشم و فلان، هی سعی کرده‌ام خودم را مجبور کنم که حتماً از فلان ساعت تا فلان ساعت باید فلان کتاب را بخوانم، بعد از بهمان ساعت تا بهمان ساعت آن فیلم را ببینم و الخ. نتیجه‌اش یک برنامه خشک و نامنعطفی شده که یا همه‌اش اجرا می‌شود یا کلش دور انداخته می‌شود. برنامه‌ای که آنقدر دست‌وپاگیر بوده است که اصلاً دنبال بهانه می‌گشته‌ام که انجامش ندهم. آدم اگر بتواند مدتی خودش را به انجام کارهایی ملزم کند، حتی اگر برنامه دقیقی هم برای انجامشان در ذهن نداشته باشد، به تدریج روالی را که بیشتر از همه باب طبعش است پیدا می‌کند. مثل راه‌های روستایی، که مسیری که سهل‌تر و مناسب‌تر است بعد از مدتی پاکوب می‌شود و راهی درست می‌شود.

دلیل دوم، که یک‌جورهایی هم به اولی مربوط است، این است که همیشه برای اراده نقش زیادی قائل بوده‌ام. همیشه به جای این که بگردم ببینم که «چرا» یک برنامه عملی نشده، فکر کرده‌ام که اراده‌ام ضعیف است و نمی‌توانم برنامه‌هایم را اجرا کنم (کلاً به این نتیجه رسیده‌ام که تأکید زیاده بر اراده و تلاش باعث می‌شود که اتفاقاً آدم موجود تنبل‌تر و بی‌اراده‌تری از آب دربیاید). اگر برنامه‌ای محقق نمی‌شود شاید مشکلی سر راه انجامش هست که آدم موقع برنامه‌ریزی و از بیرون تماشا کردن روزهایش نادیده‌اش گرفته. اگر تصمیم گرفته‌ای که کتاب‌هایت همیشه توی فلان قفسه مرتب باشند و می‌بینی که همیشه پخش و پراکنده‌اند اطرافت، شاید به خاطر این است که قفسه کتابت جای مناسبی نیست، از میز تحریرت دور است مثلاً. خیلی وقت‌ها آدم به جای این که بچسبد به صورت و ظاهر برنامه‌اش و بخواهد به زور اراده برنامه نچسبی را به خودش قالب کند، باید برود در عمق و ببیند که در اصل چه‌چیزی را می‌خواهد به دست بیاورد و سهل‌ترین راه محقق شدن آن چیز چیست. خیلی وقت‌ها موقع این کار می‌بینی این که برنامه‌ها شکست می‌خورند به خاطر این است که خودت را درست نمی‌شناخته‌ای و نمی‌دانسته‌ای دقیقاً دنبال چه‌چیزی هستی. مثلاً فکر می‌کرده‌ای خوشگلی برایت از همه‌چیز مهم‌تر است و این که این قفسه کتاب فلان‌جای اتاق باشد که از همه‌جا قشنگ‌تر است، برایت بیشترین اهمیت را دارد؛ اما بعد از مدتی می‌بینی این قشنگی آن‌قدر برایت اهمیت ندارد که بخواهی به صورت مداوم برایش هزینه کنی و بلند شوی کتاب‌هایت را بگذاری سرجایشان، نتیجه‌اش اتاقی است که در اکثر موارد به خاطر به‌هم‌ریختگی خیلی هم زشت است. یعنی می‌بینی در طولانی‌مدت واقعاً راحتی را به قشنگی ترجیح می‌دهی. اگر بخواهی به زور اراده خودت را فروکنی در قالب تنگ چیزهایی که مناسبت نیست و یا حتی درواقع نمی‌خواهی‌شان، شروع‌نکرده محکوم به شکستی.

این‌ها که می‌نویسم منظورم این نیست که اراده مهم نیست. کل پست قبل در ستایش فضیلت خاک‌گرفته اراده و تلاش و تأکید بر زیاده لی‌لی به لالای خود نگذاشتن است؛ دارم می‌گویم آدم باید بداند چه جاهایی است که نقش اراده مهم است. اگر بخواهی جاهایی هم که مشکل از جای دیگری است تقصیرها را بیاندازی گردن ضعف اراده، آن‌چنان وامی‌دهی که حتی جاهایی هم که از پسش برمی‌آیی نمی‌توانی خودت را مجبور کنی به تلاش کردن. کلاً --همان‌طور که در یک فراز دیگری هم خدمت خواهران و برادران عزیز عرض کرده بودم-- آن‌هایی که بازی ساده‌تر را انتخاب می‌کنند و با جدیت ساده‌دلانه انجامش می‌دهند رستگار می‌شوند، نه آن‌ها که خلاف.

در فضیلت هم‌کشیدن

یکی از نقاط عطف زندگی چند سال اخیر من وقتی حاصل شد که داشتم به حسن کچل فکر می‌کردم. اگر اشتباه نکنم، تابستان سال ۹۰ بود. من لبه سال‌های سیاه ایستاده بودم. هنوز هم البته جوابی پیدا نمی‌کردم برای سؤال‌های مکرری که ذهنم را آرام نمی‌گذاشتند (جواب که سهل است، حتی نمی‌توانستم سؤال‌هایی را که مثل دیوارهای سیاه از همه طرف محاصره‌ام کرده بودند و فشارم می‌دادند، درست ببینم، در ذهنم واضحشان کنم و به زبان بیاورمشان)؛ اما پوسته ضخیم سیاهی که دورم را گرفته بود ترک نازکی برداشته بود، آن‌قدر که بتوانم خودم را مجبور کنم با راشکا برویم استخر و دو سه ساعتی را که با او هستم گریه نکنم و خوب‌حالی موقتی بعدش را صرف چند ساعتی زنده بودن کنم --چند ساعتی فقط بودن، له نشدن زیر سؤال‌های بی‌شکل کدر و کلنجار نرفتن با جواب‌های فرّار ناموجود.

آن روز داشتم از خانه می‌رفتم بیرون. یادم نیست برای چه کاری، ولی یادم هست که داشتم زور می‌زدم که جنازه‌ام را از دم در خانه ده دقیقه‌ای بکشم تا به ایستگاه اتوبوس برسم. توی آن دوران راه رفتن برایم سخت شده بود. وجودم را انگار پر از ماده غلیظ و متراکم و چگالی کرده بودند که وزنش نمی‌گذاشت تکان بخورم. به مصیبت خودم را تا ایستگاه اتوبوس کشاندم و ولو شدم روی نیمکت، به این امید که اتوبوس هیچ‌وقت نرسد و مجبور نشوم بلند شوم. همان موقع بود که به حسن کچل فکر کردم. احتمالاً فرآیند مشقت‌بار از خانه بیرون آمدن فکرم را کشانده بود آن سمت. به حسن فکر کردم و سستی و بی‌رمقی‌اش و این که چه زجری حتماً می‌کشیده هر بار که به بیرون رفتن از خانه فکر می‌کرده. با خودم فکر کردم که حسن کچل اگر الآن زندگی می‌کرد می‌گفتند افسرده است، نه این که صرفاً سرزنشش کنند که تنبل است، به این که من هم اگر جای حسن بودم حتماً سرزنشم می‌کردند که چرا تنبلم. و یک فکری توی سرم به اعتراض بلند شد که البته که اشتباه می‌کردند: من افسرده‌ام، و سستی و رخوتم هم دلایل موجه روان‌شناختی و حتی فلسفی دارد. توی ذهنم مجسم شد که در برابر چشمان سرزنش‌گر اطرافیان خیالی‌ام ایستاده‌ام و باید در برابر اتهام تنبلی دفاع کنم از خودم و نشان بدهم افسرده‌ام...

و آن‌وقت بود که یک دفعه تکانکی خوردم. دیدم که یک مرزی باید باشد بین تنبلی و افسردگی. این دو تا --البته اگر قرار باشد جفتشان به رسمیت شناخته شوند-- باید با هم فرق داشته باشند، و این فرق از منظر کسی که از بیرون نگاه می‌کند معلوم نیست. و آدم شدیداً مستعد این است که به بهانه افسردگی خودش را بسپرد به تنبلی و تن‌پروری؛ بنشیند منتظر باشد یک توضیحی پیدا شود که علت رخوت و افسردگی‌اش را معلوم کند و توقع داشته باشد که صرفاً با فهمیدن آن علت همه چیز سهل و آسان و میسر شود و او یک‌باره، پر از انرژی، بپیوندد به جریان هموار زندگی. آدم مستعد این است که دلش نخواهد هیچ سختی‌ای را تاب بیاورد، که نخواهد هیچ انضباطی را به خودش تحمیل کند، با این خیال اشتباه که زندگی سالم قرار است ساده و روان باشد. آدم خیلی آماده است که خودش را گول بزند و فکر کند که دارد تلاش روانی ارزشمند می‌کند در صورتی که فقط دارد بهانه‌هایش را کش می‌دهد که مبادا وجود نازکش آزرده گزند شود. پیش‌ترش هم --توی همان زمان‌های اوج سیاهی-- من زیاد با این سؤال کلنجار رفته بودم که مرز وا دادن و زیاده به خود سخت گرفتن کجاست. آن لحظه هم جوابش را نفهمیدم، اما نوری از کله بی‌موی حسن منعکس شد و برایم روشن کرد که ناخودآگاه فرض گرفته‌ام وادادن چیز موهومی است، که فقط باید مواظب باشی که زیاده سخت نگیری به خودت، که سختی نباید باشد، که اگر سختی‌ای هست نشان از ناسالمی‌ای است که جایی پنهان شده و باید بگردی کشفش کنی و فقط هم همان کشف کردن کافی است.

من البته انکار نمی‌کنم که گره‌های ریز و درشت زیادی ممکن است توی ناخودآگاه آدم وجود داشته باشد، وزنه‌هایی که از دست و پای روان آدم آویزان می‌شوند و حرکتش را کند و بی‌رمق می‌کنند، اما می‌گویم تمام این گره‌ها هم که باز شوند، تمام این وزنه‌ها هم که بریده شوند، باز یک بخشی از کار باقی می‌ماند: آن بخشی که به خواستن مربوط است، به اراده و، خیلی ساده، به تلاش. اصلاً باز شدن این گره‌ها هم همیشه با نشستن و فکر کردن و کاویدن روان ممکن نمی‌شود، خیلی وقت‌ها چیزی برای پیدا کردن نیست و آدم بیخود سیخ می‌کند توی سوراخ سمبه‌های روحش؛ فقط باید بتواند خودش را مجبور کند به تلاش و تمرین کردن و یافتن عادت‌های مناسب رفتاری و ذهنی (یا دارو خوردن). از همه این‌ها گذشته، اصلاً زندگی بنا نیست چیز ساده و راحتی باشد. اتفاقاً قرار است خیلی چیز دهن‌صاف‌کن سختی هم باشد. هیچ‌جا تعهد نداده‌اند که اگر بچه خوبی باشیم قرار است بگذارند همه‌اش برویم بازی کنیم و خوش باشیم. استراحت مال زنگ تفریح است، زنگ تفریح.

بچه‌ها! بچه‌ها! بازی و روانشناسی!

فکر می‌کنم آگاهی در اکثر موارد چیزی بیشتر از یک‌جور تجمل نیست. دارم از مغز و ذهن انسان حرف می‌زنم. فکر می‌کنم در خیلی از موارد این که آن چیزی که اسمش «من» است باخبر باشد که چه داده‌هایی دارند پردازش می‌شوند و چطور پردازش می‌شوند و نتیجه پردازش چیست، هیچ اهمیتی ندارد (و در واقع باخبر هم نمی‌شود یا اگر بشود خیلی با تأخیر باخبر می‌شود). مثل گزارش دادن به یک مقام مافوق تشریفاتی که بود و نبودش تأثیر زیادی در عملکرد شرکت ندارد. نمی‌دانم این فکر و احتمالاً فکرهای هماهنگ ملازمش کی به تدریج رسوب کرده در من، اما اولین بار را که خیلی به وضوح حسش کردم یادم هست. پنج، شش ماه پیش بود. داشتم از پارک روبروی خانه‌مان می‌گذشتم. پارک راه‌های آسفالتی باریک و پیچانی دارد که دو طرفشان درخت‌های زبان‌گنجشک کاشته‌اند. طبق معمول همیشه‌ام داشتم با سر زیر انداخته و قدم‌های تند از یکی از این راه‌ها می‌گذشتم که یک دفعه سرم را چرخاندم و با باغبانی که آن‌طرف‌تر توی چمن‌ها ایستاده بود چشم‌درچشم شدم. چند لحظه بعدترش با خودم فکر کردم چه شد که سرم را گرداندم. نگهبان را پیش از سر بلند کردن و چرخاندن اصلاً ندیده بودم و این‌طور سر گرداندن ناگهانی و بی‌دلیل هم اصلاً کار معمولی نیست برایم. احتمالاً اتفاقی که افتاده بود این بوده که از گوشه چشم موجودی با دو تا چشم را دیده بوده‌ام و پیش از آن که بفهمم که دیده‌امش سرم را گردانده‌ام و این بار طوری دیده‌امش که خودم هم بفهمم.

حالا قصدم از نوشتن اینجا دفاع از این نظر نیست؛ این یک زاویه‌دید کلی است که تا حدی برای خودم هم مبهم است. می‌خواهم از نتایج مفرحش برای خودم بگویم. یک کاری که بعد از توجه به این قضیه می‌کنم و برایم لذت‌بخش است این است که روندی را که طی شده و من ازش بی‌خبر مانده‌ام دوباره برعکس و آگاهانه طی کنم. می‌خواهم بفهمم این وسط چه اتفاق‌هایی افتاده که من نفهمیده‌ام. مثلاً یک‌هو می‌بینم که بی‌هوا یاد آن دختره تپل توی خوابگاه افتاده‌ام. بعد دنبال دلیلش می‌گردم و می‌بینم توی این کتابی که پیش رویم است چشمم خورده به کسی که اسم فامیلش قهرمان است، و من یاد دل‌آرا قهرمان افتاده‌ام و اسم آن دختره هم دل‌آرا بوده. یا مثلاً می‌بینم که یک‌دفعه توی دلم احساس خوشحالی کرده‌ام، بعد نگاه می‌کنم می‌بینم صدای زنگ خانه مامان‌بزرگم آمده و این صدای زنگ برای من ملازم آمدن کسی است که از آمدنش خوشحال می‌شوم. این‌ها تحلیل نیست، که یعنی با خودم فکر کنم «لابد» این روند طی شده، خیلی به قطعیت می‌فهمم که این‌طور شده. انگار که چیزی را که هنوز در سطح است، فرصت کنم قبل از آن که ناپدید شود و برود در اعماق ببینم. کار خوشایندی است برای من، هرچند که نتایجش را (مثل همین مورد آخری) خیلی دوست نداشته باشم. چیزی که باعث می‌شد مرتب انجامش بدهم همین جالبی و خوشایندی‌اش بود. اما به تدریج می‌بینم که نتایج خیلی خوب و مفیدی هم داشته است. صرف‌نظر از شناخت بهتری که آدم بعد از مدتی از خودش پیدا می‌کند، حاصلش یک‌جور پذیرش و یک‌جور صداقت تام‌وتمامی است. خیلی ساده می‌پذیری که فلان احساس را داری، یا واقعاً فلان جور فکر می‌کنی. صداقتی که به این ترتیب به دست می‌آوری صداقت بی‌پیرایه و بی‌ادا و اصولی است (همان‌طور که از تعریف صداقت برمی‌آید که باشد)، با ژست صداقت و با فرض کردن صداقت بر خودت به خاطر این که باور داری صداقت ارزشمند است فرق دارد. همین صداقت است که نبودش به نظرم مادر تمام فسادهای جهان است (پدرشان را نمی‌دانم هنوز). این پذیرش بی‌سروصدا و ساده خیلی تکلیف آدم را با خودش معلوم‌تر می‌کند و زندگی آدم را بی‌گره‌تر می‌کند.

البته واقعاً معلوم نیست که این صداقت کاملاً معلول این بازی باشد. این صداقت با طبیعت‌گرایی‌ای که آن دیدگاه بالا در مورد آگاهی ازش درمی‌آید و این بازی را نتیجه می‌دهد، خیلی هماهنگ است. شاید همین طبیعت‌گرایی علت اصلی باشد.

استاد حسن شمّا

شماعی‌زاده چیه جریانش؟ نکته انحرافیه؟ 

بر فراز تعادل پایدار

پذیرش گرفته‌ام. برای چهار دانشگاه اپلای کرده بودم. از آن یکی که اولویت دومم بود ایمیل‌های بسیار خوشایندی دریافت کرده‌ام. گفته‌اند که پذیرفته‌اندم، که «ایمپرسد»شان کرده‌ام و فکر می‌کنند که «گریت مچ»ام برای برنامه‌شان. از آن دانشگاهی هم که اولویت چهارمم بود ایمیل گرفته‌ام که «های آپینیون» دارند راجع به من، اما فعلاً توی لیست انتظارشان هستم.

یک‌جورهای خوبی خوشحالم. روزی چند بار یادم می‌افتد که پذیرش گرفته‌ام و هر بار دلم خوش می‌شود. بعد از عمل جراحی چشم که هنوز هم هر دفعه که یادم می‌افتد دیگر نباید عینک بزنم خوشحال می‌شوم، این مزمن‌ترین و متکررترین شادی‌ای است که تجربه کرده‌ام. مخصوصاً با توجه به آن روحیه‌ای که استادها بهم داده بودند قبل از اپلای، و آن جور ناامیدانه‌ای که تصمیم گرفتم امسال یک تلاشی بکنم تا ببینم چطور می‌شود، خیلی این شادی بهم می‌چسبد الآن. مهم‌تر از همه خوشحالم که تکلیف آینده‌ام مشخص شده. وقتی به این فکر می‌کنم که از بلاتکلیفی راحت شده‌ام، هربار به طور جداگانه خوشحال می‌شوم.

با این برخوردی که از این دانشگاه‌ها دیده‌ام، حتی یک‌کمی امیدوار شده‌ام که از دانشگاه اولی هم پذیرش بگیرم. اما راستش یک‌جورهایی ترجیح می‌دهم نگیرم. چون می‌دانم اگر بگیرم احتمالاً می‌روم آن‌جا و حقیقتش از آن‌جا می‌ترسم یک‌کمی. به نظرم خفن و ترسناک می‌آیند. یک سندرمی دارم به نام سندرم علاقه به بازی در لیگ دسته دو. این را همان موقعی که به بهانه اپلای داشتم فکرهای کلی راجع به خودم و آینده‌ام می‌کردم کشف کردم. یک وقتی احتمالاً بنشینم مفصل بنویسمش، ولی خلاصه‌اش این می‌شود که احساس ناامنی می‌کنم وقتی در محیطی باشم که بدانم «مجبورم» نهایت تلاش و توانم را به کار بگیرم. علاوه بر این، این‌ها که از این دانشگاهه بهم ایمیل زده‌اند خیلی مهربان و گوگولی‌اند و دلم نمی‌آید بهشان نه بگویم...

حالا خلاصه شرایطم یک‌جوری است که هر اتفاقی بیفتد خوشحال می‌شوم. اگر از این دانشگاهه پذیرش نگیرم که خیالم راحت می‌شود، و اگر بگیرم اعتمادبه‌نفسم بالا می‌رود احتمالاً -هرچند با ناراحتی خیال. خیلی موقعیت تجملی‌ای است. عادت ندارم چیزها این‌قدر بر وفق مراد باشد. احساس می‌کنم آن کسی که اوضاع جهان را رتق‌وفتق می‌کند الآن با یک یک‌چرخه روی یک طناب ایستاده است و جهان سر میله‌ای است که گذاشته روی دماغش.

سولماز و کلاغ‌ها

هفته پیش توی برنامه استیج سولماز در اعتراض به برخی مسائل پشت پرده ترجیح داد عوض این که برای ماندن تلاش کند و بخواند مثل میخ بایستد و فقط نگاه کند (جا دارد الآن بنویسم عکس در ادامه مطلب). بله من برنامه استیج شبکه من‌وتو را (که مجری‌اش بر خلاف من باسواد و فهیم است و با اصراری ستودنی قبل از سین استیج الف نمی‌گذارد) می‌بینم. چرا؟ چون فرصتی است که با خانواده‌ام وقت بگذرانم، که با هم بنشینیم برای مدتی به یک چیز واحد توجه کنیم و حتی با هم حرف بزنیم در موردش. قبل‌تر حتی تلاش کرده بودم سریال‌های جم را هم به همین خاطر ببینم و بعد از مدتی که دیدم فشار بر همه سطوح روانم بیش از حد تحملم است، رهایش کردم. حالا ممکن است بگویید سعی کنم وقت‌های مشترک باکیفیت‌تری با خانواده‌ام بگذرانم، نه پای تلویزیون؛ که سعی کنم موضوعات عمیق‌تر و بهتری برای صحبت کردن باهاشان پیدا کنم. به نظر من شما مزخرف می‌گویید. حتی دلم می‌خواهد بگویم احمقید و جلوی خودم را می‌گیرم، ولی ته دلم همچنان عصبانیت وول می‌خورد از دستتان.

حالا به هر حال می‌گفتم که در برنامه استیج فلان... برنامه استیج درپیت است؟ من نمی‌دانم. برایم مهم هم نیست. از مرحله‌ای که این برایم مهم باشد خیلی وقت است گذشته‌ام. حتی دیگر برایم مهم نیست که وقتی از یک چیز درپیتی خوشم آمده با جسارت بگویم که خوشم آمده. این‌طور آدم وارسته مستغنی‌ای شده‌ام. ولی به هر حال اصلاً هیچ معیاری هم برای تشخیص درپیت بودن یا نبودن این برنامه ندارم. من به کل فاقد ژن درک موسیقی زاده شده‌ام. صداها، پیش از آن که بچه توی ذهن من بتواند بگیردشان توی مشتش، توی هوا محو می‌شوند و چیزی که اساسش ترکیب این چیزهای مختلف دیگر ناموجود باشد خیلی برای من چیز غریبی است. موسیقی اصلاً انگار بعدی است که من بهش دسترسی ندارم. دیدن برنامه‌ای که ملت تویش سر درست خواندن و  درست اجرا کردن نوت‌ها مسابقه می‌دهند برای من مثل تماشای این «جشن رنگ‌ها»ی هندی‌ها برای یک آکرومات است. ولی خب نمی‌دانم چرا برایم خوشایند است. با یک‌جور خوشدلی ابلهانه‌ای می‌نشینم نگاه می‌کنم...

حالا اصلاً این‌ها را نمی‌خواستم بگویم. اصل حرفم این بود که هفته پیش سولماز گفت که به خاطر مسائل پشت‌پرده ترجیح می‌دهد که از این مسابقه کنار برود و هنرش را حفظ کند، یا یک همچو چیزهایی. مجری برنامه -تا او شروع کرد این‌ها را بگوید- دستپاچه شد و هی می‌خواست نگذارد ادامه بدهد. من داشتم فکر می‌کردم چقدر این رفتار ایرانی است. رفتار سولمازه را نمی‌دانم حالا، ولی بیشتر رفتار مجریه. این رفتار که آدم بخواهد یک آبروریزی‌ای را سریع درز بگیرد. رفتاری که باعث می‌شود شخص درزگیرنده به هر حال مفتضح به نظر برسد. داشتم فکر می‌کردم اگر برنامه خارجی بود، شرکت‌کننده‌هه به جای این که گنگ و سربسته از مسائل پشت‌پرده شکایت کند، فحش را می‌کشید به دست‌اندر‌کاران، و دست‌اندر‌کاران برنامه هم یک‌جوری ترتیب می‌دادند که طرف احمق جلوه کند و بعد هم توی تبلیغ‌های برنامه هی روی این صحنه و جنجالی بودنش مانور می‌دادند تا کنجکاوی بیننده‌ها تحریک شود که بنشینند آن قسمت را ببینند... ولی حالا اصلاً اصل حرفم این هم نیست. اصل حرفم این است که من وقتی که سولمازه جای خواندن سیخ ایستاد و بعد هم آن حرف‌ها را زد، شروع کردم لرزیدن. تا اخر برنامه، خیلی به طور فیزیکی و قابل‌مشاهده‌با‌چشم‌غیرمسلحی داشتم می‌لرزیدم (خدا را شکر ولی کسی متوجه نشد انگار).

می‌شناسم این‌طور لرزیدنم را. یک وقت دیگری که یادم هست همین‌طور می‌لرزیدم زمان کنفرانس برلین بود. زمان ماجراهای کنفرانس برلین من شانزده سالم بود. آن‌وقتی که تلویزیون آن کنفرانس را پخش کرد، و به طور غریب و غیرمنتظره‌ای تصویر آدم‌های لخت روی صفحه تلویزیون ایران نمایش داده شد، من همین‌جور شروع کردم یک‌باره لرزیدن. تا چند ساعت بعدش هم همین‌طور می‌لرزیدم و لرزشم هم ربطی به ابراز دلشوره‌های بابام از اتفاقاتی که بعداً خواهد افتاد -که افتاد- نداشت. یک احساس وحشتناکی دارم این‌جور وقت‌ها. یک احساسی که خیلی فراتر از آن اتفاقی است که افتاده. بهترین اسمی که می‌توانم برایش بگذارم غربت است. احساس مواجهه با چیزی غریب و وحشتناک و زشت. انگار که زیر پوست همه‌چیز کثافت غریبی در جریان باشد، همه آدم‌ها همه تلاششان را کرده باشند که کثافت را از چشم‌های من مخفی کنند، و سرانجام یک جای پوسته شروع کرده باشد به شکافتن و من کثافت را ببینم که بیرون می‌ریزد. این‌ها که می‌گویم استعاره نیست، چون نمی‌دانم اگر بخواهند استعاره باشند، استعاره از چه‌اند. من باوری توی خودم پیدا نمی‌کنم که شکل استعاری‌اش این‌طور باشد. ولی وقتی به این حس غربتی که هر از گاهی، بی‌خبر و غافلگیرکننده و بدون توجیه، این‌طور به رعشه می‌اندازدم فکر می‌کنم، چنین تصویری توی ذهنم می‌آید.

هفته پیش تقریباً خنده‌ام گرفته بود که چنان واقعه مضحکی توانسته بود آن‌طور تحریک کند این احساسم را. بعید می‌دانم کم‌اهمیت‌تر از این که سولماز توی برنامه استیج ترجیح داد در اعتراض به مسائل پشت‌پرده، به جای خواندن مثل میخ بایستد و از رقابت‌ها کناره‌گیری کند، موضوعی مورد توجه‌ام بوده باشد اخیراً. چرا باید به خاطرش این‌طور شروع کنم لرزیدن؟ نمی‌دانم این احساس از کجا آمده و نمی‌دانم به کدام باورها و احساسات لابد از چشم من پنهانی ربط دارد، ولی هفته پیش -همان شبی که سولماز با سکوت به مسائل پشت‌پرده برنامه استیج اعتراض کرد و کنار رفت- من با گریه و ترس خوابیدم.

فرزندم، هرگز پیش از ظهر مخواب.

بوس، لقمان