به کشتن خود برخاستن

 تصمیم برای بریدن و کندن از آدمی که عزیز است و نزدیک است یک‌جورهایی مثل خودکشی می‌ماند… 

یک‌وقتی که دستیار آموزشی درس Phil 100 بودم می‌خواستم این مقاله لوری پل را برای بچه‌ها توضیح بدهم. سؤال اصلی مقاله این است که معیار عقلانیت تصمیم‌های اصلی و بزرگ زندگی چیست. آدم وقتی می‌خواهد برای چیزی عقلانی تصمیم‌گیری کند، می‌نشیند انتخاب‌هایش را می‌گذارد پیش رویش، به هر کدام سودی و وزنی می‌دهد، بعد حساب می‌کند که کدام گزینه سر جمع ارزشمندتر و مطلوب‌تر است و همان را انتخاب می‌کند. آن‌وقت مشکل بعضی تصمیم‌گیری‌ها این است که بعضی گزینه‌ها به کل سیستم ارزش‌گذاری آدم را متحول می‌کنند. بعضی گزینه‌ها اگر محقق شوند، آدم عوض می‌شود، آدم بعد به کل ارزش‌هایش متفاوت است با آدم قبل، جوری که حتی می‌شود گفت آدم نمی‌تواند درک درستی از شرایط بعد از وقوع بعضی گزینه‌ها داشته باشد. مثلاً ارزش‌های فعلی‌ات سرجمع می‌گویند بچه‌دار شدن گزینه مطلوبی نیست، اما آن نسخه آینده‌ات که محبت بچه‌اش جانش را زیروزبر کرده می‌گوید که ارزش‌های آن آدم خام قبلی سطحی و بی‌ارزش بوده‌اند. با کدام سیستم ارزشی باید سنجید عقلانیت این‌جور تصمیم‌گیری‌ها را؟

برای بچه‌ها که می‌خواستم مثالی پیدا کنم که آن حس شهودی پشت مقاله را بفهمند، گفتم یک آدم را که خیلی از او بدشان می‌آید تجسم کنند. آدمی که ارزش‌هایش و شیوه زندگی‌اش و اصل بودنش دلشان را می‌زند. بعد گفتم فرض کنند که من قرصی دارم که اگر بهشان بدهم می‌شوند آن آدم، و در عین حال خوشحال‌ترین و خوشبخت‌ترین آدم روی زمین هم می‌شوند. پرسیدم حاضرند قرص را بخورند یا نه. بیشترشان گفتند نه. انگار آن آدم بعد، آن که این‌طور غریبه و بیگانه است، دیگر خود آدم نیست، یکی دیگر است. و این‌طور است که خوشبختی و خوشحالی‌اش، خوشبختی و خوشحالی کسی دیگر است. آدم نمی‌خواهد خودش را وابگذارد تا کس دیگری خوشحال باشد.

تصمیم برای بریدن و کندن از آن که عزیز است و نزدیک است مثل همین وضعیت است. آدم باید تصمیم بگیرد که خود الآنش را بکشد، کس دیگری شود، که آن کس دیگر، آن بیگانه، خوشحال‌تر باشد. آن خود آینده بیگانه است، غریبه است، چیزهای دیگری برایش مهم است، در دلش شاید محبت غریبه‌ دیگری باشد، آنچه برای ما مهم است را نمی‌فهمد و فراموش کرده، آنچه دل ما را می‌لرزاند برای او بی‌معنی است، غم و شادی آن که جانش به جان ما وصل است، برای او صرفاً اطلاعات کم‌ارزش است —اگر که اصلاً باخبرشان بشود. آدم چطور می‌تواند تصمیم بگیرد که خود الآنش را واگذارد و بشود آن بیگانه دور، به آن خاطر که او خوشحال‌تر است؟ 

تصمیم برای کندن و بریدن از کسی که عزیز نزدیک است به خودکشی می‌ماند… 

چه‌چیز آدم را برای خودش خاص می‌کند؟ این از آن سؤال‌هایی است که آدم حس پشتشان را درک می‌کند اما کمی که تویشان دقیق می‌شود می‌بیند که از دست فکرش درمی‌روند و معنایشان را می‌بازند. هم خودشان هم جوابشان. جایگاه ويژه آدم برای خودش از هیچ خصوصیت و ویژگی بخصوصی نمی‌آید. آدم برای خودش خاص است چون خودش خودش است. به همین سادگی و بی‌معنایی و بی‌دلیلی. آدم برای خودش خاص است چون آگاهی بلاواسطه‌ای هست از این مجموعه احساسات و ادراکات خاص، از این غم‌ها و شادی‌های خاص. چون از پشت این دریچه بخصوص است که جهان دیده می‌شود.

چیست که آن را که عزیز است برای آدم خاص می‌کند؟ که کسی را می‌نشاند در آن جایگاه ویژه نزدیک؟ ته تهش هیچ ویژگی و خصوصیتی نیست که دلیلش باشد. حتی مجموعه منحصربه‌فرد ویژگی‌ها و خصائل هم نیست. آن‌ها مؤثرند، اما ته تهش، یک بی‌دلیلی بی‌توضیح می‌ماند، آن است که این آدم را بند دل آدم کرده، که از بین این همه آدم او را آورده و نشانده در این جای خاص. آدم عزیز خاص است چون عزیز دل آدم است، همان‌طور که آدم برای خودش خاص است چون خودش است. همان‌طور بی‌دلیل و بی‌توضیح.

تصمیم برای گسستن از آن که عزیز است مثل تصمیم برای کشتن خود می‌ماند. تصمیم برای آن است که آن که در این جای خاص نشسته دیگر اینجا نباشد. که این مجموعه فکر‌ها و محبت‌ها و شادی‌ها و غم‌های بخصوص که وصل به دل آدم شده‌اند دیگر دور و نامربوط شوند، که اتصالشان با ادراک و آگاهی آدم قطع شود. تصمیم برای گسستن مثل خودکشی می‌ماند. انگار که آدم دست ببرد و این دریچه را که تصادفاً اینجا گشوده است ببندد.

بوی گلی مانده است و رنگ نسترنی؟

 فال تولد امسالم این بود. دلم می‌لرزد و نگران می‌شود هی که می‌خوانمش. بیت یکی به آخرش را تکرار می‌کنم که دلم آرام شود.

دو یار زیرک و از باده کهن دومنی

فراغتی و کتابی و گوشه چمنی

من این مقام به دنیا و آخرت ندهم

اگر چه در پی ام افتند هر دم انجمنی

هر آن که کنج قناعت به گنج دنیا داد

فروخت یوسف مصری به کمترین ثمنی

بیا که رونق این کارخانه کم نشود

به زهد همچو تویی یا به فسق همچو منی

ز تندباد حوادث نمی‌توان دیدن

در این چمن که گلی بوده است یا سمنی

ببین در آینه جام نقش بندی غیب

که کس به یاد ندارد چنین عجب زمنی

از این سموم که بر طرف بوستان بگذشت

عجب که بوی گلی هست و رنگ نسترنی

به صبر کوش تو ای دل که حق رها نکند

چنین عزیز نگینی به دست اهرمنی

مزاج دهر تبه شد در این بلا حافظ

کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی

چرتکه انداختن یا شاید هم آن یادداشت روی در یخچال که «من رفتم»

من Depersonalization disorder دارم. ویکی‌پدیا می‌گوید توی فارسی بهش می‌گویند اختلال زوال شخصیت. اسم بیخودی است به نظرم. حالا نه این که اسم انگلیسی‌اش خوب باشد. فکر کنم من اگر بودم اسمش را می‌گذاشتم زوال خودآگاهی یا یک همچو چیزی. خودآگاهی، self-consciousness، چیزی است که از دست داده‌ام. عادی‌اش این است که آدم حس کند «خود»ش مرکز آگاهی‌اش است. تجربه دیدن شیء مقابلتان احتمالاً دو بخش دارد، یکی آگاهی از آنچه مقابلتان است (همان کیفیات بصری که تجربه می‌کنید) و دیگری این حس که این شمایید که آن چیز را می‌بینید. من این دومی را از دست داده‌ام. اگر هم تا به حال این حس بهتان دست نداده (به عبارت دیگر، اگر تا به حال این حس را از دست نداده‌اید)، فکر می‌کنم بهتر باشد زور نزنید که بفهمید چه می‌گویم. تجربه آگاهانه آدم چندلایه و پیچیده‌ است. خیلی لایه‌هایش هستند که تا حذف نشوند آدم نمی‌فهمد که داشته استشان و نمی‌تواند تجسم کند نداشتنشان چطور است. مثلاً می‌دانید این دانش که در هر لحظه بدنتان کجاست و اعضای بدنتان چه موقعیتی نسبت به هم دارند جزو تجربه آگاهانه‌تان است؟ می‌توانید تصور کنید که اگر این عنصر از تجربه‌تان حذف شود حستان چطور خواهد بود؟ بعضی‌ها هستند که این حسشان را از دست داده‌اند و احتمالاً برای دیگران سخت است که کیفیت تجاربشان را تجسم کنند.

من حس خودآگاهی ندارم. به این معنا که حس نمی‌کنم این چیزها که در آگاهی‌ام پدیدار می‌شوند متعلق به منند. اصلاً حس نمی‌کنم «من»ای وجود دارد. آگاهی‌ای هست بدون صاحب. از این بدن اگر از تجربه‌اش بپرسید برایتان می‌گوید. اما «من»ای در کار نیست. این حس خودآگاهی به چه درد می‌خورد؟ اگر حذف شود به کجای کار برمی‌خورد؟ کسی نمی‌داند. واقعاً کسی نمی‌داند. اصل آگاهی را کسی درست و حسابی نمی‌داند به چه درد می‌خورد. خودآگاهی که خیلی چیز لوکس تجملی‌ای است آن بالای همه‌چیز.

بودایی‌ها که می‌گویند که این خودآگاهی توهم مضری است که باید رفع شود. اصلاً آمده‌ام همین را بگویم، وگرنه از وضعیتم که نوشته‌ام قبلاً (۱ و ۲ و ۳). بودایی‌ها معتقدند این «من» اسباب رنج است. معتقدند آدم زیاد که در تجربه‌اش دقیق شود، وقتی عادت کند که ناظر دائمی آن چیزهایی باشد که در آگاهی‌اش می‌آیند و می‌روند، می‌بیند که هیچ «من»ی آنجا نیست. یکی از حس‌هایی هم که بعضاً آن‌ها که مراقبه می‌کنند گزارش می‌کنند همین حس بی‌منی است. منتها آن‌ها از یک حس بسیار خوشایند حرف می‌زنند و این بی‌منی که من تجربه می‌کنم خیلی غریب و هولناک و وحشت‌آور است. من خیلی قبل‌ترها، همان موقع که هنوز اسم این وضعیتم را نمی‌دانستم و سعی می‌کردم برای دیگران توصیفش کنم، چند باری شنیده بودم از دیگران که مگر این حس خیلی خوشایندی نیست که عرفا و این‌ها ازش حرف می‌زنند؟ من نمی‌دانستم که این حس به آن حس ربطی دارد یا نه. هنوز هم نمی‌دانم. آن موقع‌ها از این که این حال من شدیداً ناخوشایند است می‌گفتم لابد فرق دارد. یک دلیل دیگرم هم این بود که من چرا باید آن حسی را تجربه کنم که ملت بعد از کلی سیر و سلوک معنوی تجربه می‌کنند.

الآن که با مفهوم مراقبه اشنا شده‌ام می‌گویم شاید یک ربطی باشد، به این خاطر که فهمیده‌ام آن کاری که خیلی وقت‌ها در بچگی می‌کرده‌ام مراقبه بوده. می‌نشستم و تمرکز می‌کردم روی تجربه‌ام. آنقدر که پیش چشمم آشنایی‌زدایی می‌شد و از همه پس‌زمینه و اطرافش جدا می‌شد. روی چیزهای ساده کم‌اهمیت. مثلاً پرزهای تو هوا که زیر نور درخشان شده بودند. مثلا شعله‌های آتش. مثلا پس‌تصویرها. یک کاری هم که از یک وقتی به بعد یاد گرفته بودم تمرکز کردن روی حس‌های درونی‌ام بود. یادم هست که آن زمانی که دردهای رشدم را داشتم می‌کشیدم روی درد تمرکز می‌کردم. یادم هست که به خودم می‌گفتم این هم یک کیفیت است دیگر، مثل تشنگی، مثل خوشحالی، چرا باید ناخوشایند باشد؟ بعد می‌نشستم و آن‌قدر روی درد تمرکز می‌کردم، آن‌قدر تماشایش می‌کردم تا فقط کیفیت خالصش به جا بماند، از ارزش‌داوری‌ای که چسبیده بهش جدا شود. بعدها با خارش هم همین کار را می‌کردم. می‌نشستم و حس خارشم را با آرامش تماشا می‌کردم به جای این که بخارانم خودم را. الآن می‌دانم که این یکی از تکنیک‌های مراقبه است و اتفاقاً خیلی هم به کار کسانی می‌آید که باید درد مزمن تحمل کنند.

گاهی می‌گویم شاید این که در آن سن کم آن کارها را کرده‌ام باعث شد که فیوزی آن تو بپرد، سیمی قطع شود، قطعه‌ای آب شود که در نتیجه‌اش در آن لحظه دوازده سالگی‌ام یک‌هو جهان زیروزبر شد. این کمی معقول‌تر کرده برایم وقایع را. یک وقتی که داشتم درباره DPD كتابی می‌خواندم دیدم خیلی‌ها می‌گفتند بعد از ماريجوانا کشیدن بیماری‌شان شروع شده. همیشه متعجب بودم که خب من چرا آن‌طور شدم. چند وقت پیش یک باری شنیدم که سم هريس می‌گفت که سایکودلیک‌ها برای آن‌ها که مستعدش باشند می‌توانند آسیب‌هایی ایجاد کنند، همان‌طور که مراقبه می‌تواند. بیشتر از این حرفش را باز نکرد که ببینم جزئیاتش چیست و آیا بالاخره این دو به هم ربط دارند یا نه. من هم پی‌اش را نگرفتم دیگر.

خیلی وقت است که پی‌اش را نمی‌گیرم دیگر. خیلی وقت است که سعی می‌کنم بهش فکر نکنم. سعی می‌کنم نادیده‌اش بگیرم. حتی آن‌وقتی که حس شدید ترسناک خودش را به رخ می‌کشد فقط سریع حواسم را منحرف می‌کنم که یادم برود. دیگر حرفش را نمی‌زنم با کسی. حتی سعی می‌کنم دیگر به صورت نظری هم بهش فکر نکنم. هر مطلب و بحث و مقاله‌ای را که به خود و خودآگاهی می‌پردازد نادیده می‌گیرم. چرا؟ بخشیش همان کار همیشگی‌ام که می‌خواهم از کارهای واقعی، از زندگی اصلی «فعلا» اجتناب کنم، تا «آماده»‌اش شوم. یک بخش دیگرش هم ترس. حقیقتش همیشه از این که تنها باشم می‌ترسم. از این که کاری فقط به من محول شده باشد و بدانم که نمی‌توانم روی کمک کس دیگری حساب کنم می‌ترسم. و توی این وادی حس می‌کنم تنهایم، تنهای تنهایم. هیچ تجربه مشترکی نیست که بتوانم رویش حساب کنم، هیچ زمین سفتی زیر پایم نیست، زمینی که بدانم دیگران هم رویش ایستاده‌اند. حس می‌کنم اگر در موردش بخوانم باید قاضی درستی و نادرستی حرف‌ها و نظریه‌ها باشم. خودم یکه و تنها. و این می‌ترساندم. مخصوصاً که این تجربه‌ها برای خودم هم گنگ و گیج‌کننده‌اند. آنقدر همه‌چیز عجیب و نامفهوم و از فهم متعارف دور است که دائم به تجربه خودم هم شک دارم.

یک ترس دیگر هم دارم. انگار حس می‌کنم که این «من» نیم‌بند قلابی، همین خودی  که سعی می‌کنم بهش بچسبم، همان خودی که صرفاً عبارت است از فراموشی بی‌منی، برای زندگی‌ام مفیدتر است. حس می‌کنم اگر شروع کنم دوباره به حس و تجربه‌ام فکر کنم ممکن است رشته زندگی‌ام از دستم خارج شود و نمی‌دانم از کجا ممکن است سردربیاورم.

این ترم دستیار آموزشی کلاس فلسفه مقدماتی بودم. استاده موضوع «شخص» را برای کلاس انتخاب کرده بود. نظریه‌های فلسفی مختلفی را که هر کدام به نوعی به این موضوع ربط داشتند مطرح می‌کرد. یک بخش کلاس هم راجع به self بود. حرف‌های هیوم را خواندیم (آنجا که می‌گوید نمی‌تواند برای این «خود» مبنایی پیدا کند) و بعد هم نظریه‌های فلسفی بودایی‌ را که می‌گویند هیوم ازشان متأثر بوده. وقتی که مجبور شده بودم بخوانمشان، و می‌دیدم که واقعاً از حیث نظری هم به نظرم معقول می‌رسند، از سرم گذشت که چرا خودم را به یک‌باره رها نمی‌کنم و غرق نمی‌کنم توی این‌ حسی که در وجودم هست و می‌تواند با این نظریه‌ها همخوان باشد؟ همین حسی که هی می‌خواهد سربرکند و هی خفه‌اش می‌کنم؟ بعضی همه زندگی‌شان را ول می‌کنند و می‌روند دنبال همین‌ها، من چرا نتوانم این راهی را که از سر تصادف یا بدشانسی یا کارهای کله‌خرانه بچگی‌ام تویش افتاده‌ام دنبال کنم؟ من نکنم چه کسی؟ آدم از من بی‌تعلق‌تر هست؟ بی‌تعلق که می‌گویم به نظر می‌آید خیلی آزاد و رها هستم. نیستم. دست و پایم همه زنجیر است. زنجیر ترس و تکلف. ترس از جواب پس دادن به «آدم‌بزرگ‌ها»ی زندگی‌ام. ولی جز آن هیچی نیست. درست‌ترش آن بود که می‌گفتم دلبستگی هیچ ندارم. دلم بند هیچ ‌جا و هیچ ‌کس و هیچ گروه و هیچ فعالیتی نیست. آن تعلق‌هایی که دارم، همان ترس‌ها و تکلف‌ها، مگر جلوی این ماجراجویی‌های ذهنی را می‌گیرند؟ نه. فقط در یک صورت ممکن است بگیرند: آن هم این که در اثر آن ماجراجویی‌ها آن تنها ترس دیگرم محقق شود: این که دیوانه شوم. از دیوانگی می‌ترسم. البته آن وقت‌هایی که به دیوانگی فکر می‌کنم (که کم هم نیستند) یک حس آرامشی بهم دست می‌دهد. حس رهایی از همه آن ملاحظات و تکلف‌ها. اما می‌دانم که دیوانه‌ها از بیرون رها به نظر می‌رسند. و می‌ترسم که دیوانگی من برای خود دیوانه‌ام خوشایند نباشد. می‌ترسم که دیوانگی‌ام دره سیاه پرخار بی‌انتهایی باشد. و می‌ترسم که در دیوانگی اگر باز شد، اگر زمین سفت از زیر پای آدم خالی شد، دیگر نشود درستش کرد. دیوانگی… به کل ماجرای دیگری است... 

فرزندم برای هر چیز جایی تعیین کن. فرزندم چیزها را بعد از استفاده سر جایشان بگذار.

بوس، لقمان

آتیکم بشهاب قبس لعلکم تصطلون

این التهابم همان بلندی گرفتن آخرین شعله است پیش از خاموش شدن... تا که خاکستری به جا ماند از این پس، گهواره ققنوس، یا آتشی که گلستان شود به ابراهیم...

خاکستری، خاکستری، خاکستر

قبلاً نوشتم بودم این را... خرده‌ها بدند؛ خرده‌ هوش، خرده زیبایی، خرده مصیبت، خرده خواستن، خرده نخواستن، خرده رذالت...

خرده‌ها آدم را معلق نگه می‌دارند بین زمین و هوا، نمی‌گذارند آدم در آرامش قطعیت و امنیت اطمینان پناه بگیرد. خرده‌ها خرده‌خرده روان آدم را می‌فرسایند و تمام می‌کنند.

زبان زندگی جمله‌های جاری جشن طبیعت

بهار چه حالم را خوب می‌کند همیشه. در همین چند روز، بوته‌های تمشک و علف هجوم آورده‌اند و راهم را به آن تکه جنگل که درختم آنجاست پوشانده‌اند. عین خیالشان نبوده که چند روز نبوده‌ام، که چند روز توی دخمه خودم، در تنهایی و تاریکی نشسته بوده‌ام. یک وقتی هم خواهد بود که من نخواهم بود و تمشک‌ها و درختم همین‌طور، هر بهار وحشیانه سبز خواهند شد، درختم که نمی‌داند درخت من است.

کجاست جای رسیدن

هر بار، هر بار، از نو می‌رسم به اینجا.

عدالت توهم است

چقدر مبارزه سخت است، وقتی که تنها پاداش معمولی بودن است.

یک وقتی یک مرکز مشاوره و روان‌درمانی می‌زنم اسمش را می‌گذارم بازندگان شریف. 

خشم از امید می‌آید. آدم خشمگین آدم امیدوار است. غم حضور آرام و فروتن ناامیدی است.

باز هم، پارادوکس

اگر آن‌قدر قوی و اصیل بودم که جرأت خودکشی می‌داشتم، زندگی کردن هم می‌توانستم.