به کشتن خود برخاستن

 تصمیم برای بریدن و کندن از آدمی که عزیز است و نزدیک است یک‌جورهایی مثل خودکشی می‌ماند… 

یک‌وقتی که دستیار آموزشی درس Phil 100 بودم می‌خواستم این مقاله لوری پل را برای بچه‌ها توضیح بدهم. سؤال اصلی مقاله این است که معیار عقلانیت تصمیم‌های اصلی و بزرگ زندگی چیست. آدم وقتی می‌خواهد برای چیزی عقلانی تصمیم‌گیری کند، می‌نشیند انتخاب‌هایش را می‌گذارد پیش رویش، به هر کدام سودی و وزنی می‌دهد، بعد حساب می‌کند که کدام گزینه سر جمع ارزشمندتر و مطلوب‌تر است و همان را انتخاب می‌کند. آن‌وقت مشکل بعضی تصمیم‌گیری‌ها این است که بعضی گزینه‌ها به کل سیستم ارزش‌گذاری آدم را متحول می‌کنند. بعضی گزینه‌ها اگر محقق شوند، آدم عوض می‌شود، آدم بعد به کل ارزش‌هایش متفاوت است با آدم قبل، جوری که حتی می‌شود گفت آدم نمی‌تواند درک درستی از شرایط بعد از وقوع بعضی گزینه‌ها داشته باشد. مثلاً ارزش‌های فعلی‌ات سرجمع می‌گویند بچه‌دار شدن گزینه مطلوبی نیست، اما آن نسخه آینده‌ات که محبت بچه‌اش جانش را زیروزبر کرده می‌گوید که ارزش‌های آن آدم خام قبلی سطحی و بی‌ارزش بوده‌اند. با کدام سیستم ارزشی باید سنجید عقلانیت این‌جور تصمیم‌گیری‌ها را؟

برای بچه‌ها که می‌خواستم مثالی پیدا کنم که آن حس شهودی پشت مقاله را بفهمند، گفتم یک آدم را که خیلی از او بدشان می‌آید تجسم کنند. آدمی که ارزش‌هایش و شیوه زندگی‌اش و اصل بودنش دلشان را می‌زند. بعد گفتم فرض کنند که من قرصی دارم که اگر بهشان بدهم می‌شوند آن آدم، و در عین حال خوشحال‌ترین و خوشبخت‌ترین آدم روی زمین هم می‌شوند. پرسیدم حاضرند قرص را بخورند یا نه. بیشترشان گفتند نه. انگار آن آدم بعد، آن که این‌طور غریبه و بیگانه است، دیگر خود آدم نیست، یکی دیگر است. و این‌طور است که خوشبختی و خوشحالی‌اش، خوشبختی و خوشحالی کسی دیگر است. آدم نمی‌خواهد خودش را وابگذارد تا کس دیگری خوشحال باشد.

تصمیم برای بریدن و کندن از آن که عزیز است و نزدیک است مثل همین وضعیت است. آدم باید تصمیم بگیرد که خود الآنش را بکشد، کس دیگری شود، که آن کس دیگر، آن بیگانه، خوشحال‌تر باشد. آن خود آینده بیگانه است، غریبه است، چیزهای دیگری برایش مهم است، در دلش شاید محبت غریبه‌ دیگری باشد، آنچه برای ما مهم است را نمی‌فهمد و فراموش کرده، آنچه دل ما را می‌لرزاند برای او بی‌معنی است، غم و شادی آن که جانش به جان ما وصل است، برای او صرفاً اطلاعات کم‌ارزش است —اگر که اصلاً باخبرشان بشود. آدم چطور می‌تواند تصمیم بگیرد که خود الآنش را واگذارد و بشود آن بیگانه دور، به آن خاطر که او خوشحال‌تر است؟ 

تصمیم برای کندن و بریدن از کسی که عزیز نزدیک است به خودکشی می‌ماند… 

چه‌چیز آدم را برای خودش خاص می‌کند؟ این از آن سؤال‌هایی است که آدم حس پشتشان را درک می‌کند اما کمی که تویشان دقیق می‌شود می‌بیند که از دست فکرش درمی‌روند و معنایشان را می‌بازند. هم خودشان هم جوابشان. جایگاه ويژه آدم برای خودش از هیچ خصوصیت و ویژگی بخصوصی نمی‌آید. آدم برای خودش خاص است چون خودش خودش است. به همین سادگی و بی‌معنایی و بی‌دلیلی. آدم برای خودش خاص است چون آگاهی بلاواسطه‌ای هست از این مجموعه احساسات و ادراکات خاص، از این غم‌ها و شادی‌های خاص. چون از پشت این دریچه بخصوص است که جهان دیده می‌شود.

چیست که آن را که عزیز است برای آدم خاص می‌کند؟ که کسی را می‌نشاند در آن جایگاه ویژه نزدیک؟ ته تهش هیچ ویژگی و خصوصیتی نیست که دلیلش باشد. حتی مجموعه منحصربه‌فرد ویژگی‌ها و خصائل هم نیست. آن‌ها مؤثرند، اما ته تهش، یک بی‌دلیلی بی‌توضیح می‌ماند، آن است که این آدم را بند دل آدم کرده، که از بین این همه آدم او را آورده و نشانده در این جای خاص. آدم عزیز خاص است چون عزیز دل آدم است، همان‌طور که آدم برای خودش خاص است چون خودش است. همان‌طور بی‌دلیل و بی‌توضیح.

تصمیم برای گسستن از آن که عزیز است مثل تصمیم برای کشتن خود می‌ماند. تصمیم برای آن است که آن که در این جای خاص نشسته دیگر اینجا نباشد. که این مجموعه فکر‌ها و محبت‌ها و شادی‌ها و غم‌های بخصوص که وصل به دل آدم شده‌اند دیگر دور و نامربوط شوند، که اتصالشان با ادراک و آگاهی آدم قطع شود. تصمیم برای گسستن مثل خودکشی می‌ماند. انگار که آدم دست ببرد و این دریچه را که تصادفاً اینجا گشوده است ببندد.

از اهالی نوشتن، که تا مدت‌ها بعد از آن که نمی‌نویسند، می‌نویسند که دیگر نمی‌نویسند؛ مثل پای قطع‌شده که درد کند

خیلی کار دارم. خیلی خیلی کار دارم. در افق هر چه چشم می‌گردانم کار است. کارهای آشفته که بدون قرار و جای مشخص و حتی مرز در هم می‌لولند. حالم چطور است؟ نمی‌دانم. می‌دانم که دلم می‌خواهد بنویسم. هم حرف‌های واقعی —آن‌ها که فکرها و دودوتاچارتا کردن‌هایم‌اند، چیزها را در ذهن و زندگی‌ام منظم کردن‌اند، آن‌ها که بیشتر سهم دفترچه یادداشت‌های شخصی‌ام می‌شوند— هم حرف‌های الکی، حرف‌های "وبلاگی"، حرف‌هایی که آدم می‌نویسدشان چون خوش دارد که بنشیند با کلمه‌ها بازی کند، چون از کنار هم چیدن جمله‌ها و تصویرها و حس‌ها لذت می‌برد. بعد آن‌وقت این‌طور است که اگر آدم قبلاً واقعاً زندگی کرده باشد، اگر قبلاً واقعاً فکر کرده باشد و حس کرده باشد، اگر قبلاً یک‌وقت‌هایی «بوده باشد»، آن بودن‌ها و حس کردن‌ها و فکر کردن‌ها، آرام و نرم و بی‌اراده می‌خزند زیر پوست نوشته‌های الکی‌اش هم. اگر آدم قبلاً یک‌وقت‌هایی واقعاً بوده باشد، آن کلمه‌ها و حس‌ها و تصویرها را، که موقع نوشتن نوشته‌های الکی آدم فقط سرش به این گرم است که مثل قطعات لگو بگذاردشان کنار هم و از قشنگی ترکیبشان لذت آرام عمیق ببرد، لحظات بودن تولید می‌کنند. انگار لحظات بودن گذشته می‌شوند مصالح بازی‌های آینده، می‌شوند گوشت تن کلمات. این‌جور می‌شود که موقع بازی ساده هم —حتی اگر فکر گفتن نباشی، اگر فکر چیزی را از درون خودت بیرون کشیدن و نمایش دادن نباشی، اگر فقط حواست به زیبایی سازه‌ای باشد که می‌سازی— چیزی گفته‌ای، چیزی که از یک جای خیلی عمیق درونت می‌آید، حتی شاید عمیق‌تر از آن که می‌توانستی قصد کنی…

خلاصه دلم نوشتن می‌خواهد. دلم تولید کردن می‌خواهد. شهوت استفاده از کلمات را دارم. یک میل ملموس واقعی‌ای احساس می‌کنم در دهانم، که کلمه بریزم بیرون، و در ذهنم که بنشینم و منظم کنم و بسازم… وقت ندارم. باید عوضش بنشینم بخوانم که اعداد طبیعی در اصل اوردینالند یا کاردینال و آیا اصلاً این مسأله به آن مسأله‌ای که باید درباره‌اش بنویسم —که عدد ضدصفر وجود دارد یا نه— مربوط است.

اوضاعم مثل جهنم ایرانی‌هاست: وقتی که وقت و فراغ‌بال دارم، گنگی و سکوت تا هزار لایه وجودم را خشکانده، وقت‌هایی که میل حرف زدن دارم، وقت ندارم… کلاً هم که آب ما را با خود خواهد برد.

معجزه تماشا، یا همان ما هیچ ما نگاه

هر چه فکر می‌کنم می‌بینم این استعاره فراکتال خیلی استعاره خوب و درست و دقیقی است. حتی مطمئن نیستم که استعاره باشد و نه توصیف. شخصیت آدم مثل فراکتال است: الگوهایی که در کلیت و در جزئیات تکرار می‌شوند. رفتارهای ریز ریز ریز خودت را که نگاه کنی همان شکل و الگویی را می‌بینی که اگر از دور خودت را نگاه کنی. خیلی کار جالب، سختکوشانه و پاداش‌دهنده‌ای است که آدم با چشم‌های باز به خودش نگاه کند و مترصد دیدن اشکال ریز و ذره‌بینی باشد. و جالبی‌اش این است که دیدن این اشکال کوچک و عوض کردنشان خیلی روی زندگی آدم اثرگذارتر است تا دیدن آن الگوهای بزرگ و کلی.

و بدترین کار این است که آدم جایی در میانه سرگردان باشد. آن‌جایی که «خود» آدم بازیگر صحنه است و نه صرفاً تماشاگر.

نردبان را، پس از استفاده، دور بیندازید

به نظرم می‌آید آن‌ها که دم از نسبی‌گرایی می‌زنند و می‌خواهند همه دسته‌بندی‌ها را دور بریزند، اتفاقاً بیشتر دلشان گرو مطلق است. به نظرشان مطلق اصل است و چون پیدا نمی‌شود می‌خواهند دست نیستی بگذارند روی همه‌چیز.

آن دسته دیگر رضا داده‌اند به مرگ غم‌انگیز مطلق. همه را دعوت می‌کنند توی پرانتز حرف بزنند. چون بیرون پرانتز، آن‌جا که فاکتور مشترک نبود زمین سفت زیر پاست، باید سکوت کرد.

رقابت کالا را به کمال می‌رساند و فروشنده را مسخ می‌کند.

Constant Vigilance

قبلاً از این سرگرمی ذهنی‌ای که برای خودم پیدا کرده‌ام حرف زده بودم. خیلی البته سختگیرانه پایبندش نبوده‌ام، اما هرچه می‌گذرد بیشتر می‌فهمم که چه کار مفیدی است. یک‌جور مراقبه دائم است. منظورم از مراقبه تماشاست. مشاهده‌گری خالص است، تماشای بی‌طرفانه آن چیزی که از ذهن می‌گذرد. این با بیرون رفتن از خود و تماشا کردن رفتار خود فرق دارد؛ با تماشاچی خیالی رقص خود بودن هم فرق دارد. مشاهده کردن خالص محتوای ذهن است. نشستن لب رودخانه ذهن و تماشا کردن جریانش است (این البته استعاره‌ای بسیار کلیشه‌ایست. اما استعاره درست همین است. دم آن کسی که استعاره درست را پیدا کرده و دم همه آن کسانی هم که از به کار بردن کلیشه‌های درست نترسیده‌اند گرم. دم لول دو گرم کلاً).

آدم این کار را که زیاد بکند خودش را بهتر می‌شناسد. مثلاً آدم فکر می‌کند از فلان کسَک بریده و دل کنده، بعد می‌بیند تا چشمش به پیامش می‌افتد یک جرقه کوتاهی از شادی توی دلش می‌درخشد. بعد می‌فهمد که آن بچه‌ای که دل‌بسته آن آدم بود هنوز توی دلش زنده است. و خب دانستن این‌جور چیزها خوب است. آدم را همگن‌تر و منسجم‌تر می‌کند. فایده دیگرش (که شاید زیرمجموعه همان خودشناسی است) این است که آدم دلیل کارهایش را بهتر می‌فهمد. ربط و ارتباط رفتارهایش را پیدا می‌کند. الگوهای تکرارشونده رفتارهایش را تشخیص می‌دهد. مثلاً می‌بیند آن حالی که توی دلش دارد آن موقع که خواسته از زیر انجام دادن تکلیفش دربرود، همان حالی است که موقعی که به فلان مهمانی فکر می‌کرده داشته، یا همان حالی است که باعث شده سرآخر قید دوچرخه خریدن را بزند، یا همان حالی است که باعث شده یک رابطه را الکی کش بدهد. این‌طور نیست که آدم این کارها را نگاه کند و بگوید این‌ها همه فلان وجه مشترک را دارند، پس من فلان الگوی رفتاری را دارم. چیزی که این‌ها را به هم پیوند می‌دهد آن حال درونی، آن کیفیت، آن «جور»ی است که آدم احساس کرده قبل از آن که آن‌طور تصمیم بگیرد و رفتار کند (کوالیا، عزیزان فلسفه ذهن خوانده، منظورم کوالیاست).

حالا چرا باید حال آدم در مقابل تکلیف انجام دادن و تصمیم گرفتن برای یک رابطه یکی باشد؟ چون این دو تا در سطحی از انتزاع یک چیز بوده‌اند، و واکنش مغز به محرک یکسان یکی است. خیلی ساده و سرراست. این‌طور می‌شود که یک سری الگوهای رفتاری از خرد تا کلان زندگی آدم تکرار می‌شوند. انگار که زندگی آدم یک فراکتال باشد. به نظرم این همان چیزی است که ایده اصلی پشت روانکاوی و این بند و بساط‌ها بوده («روانکاوی و این بند و بساط‌ها». من واقعاً به خاطر ادبیات بی‌مبالاتم از خواهران و برادران روانکاو و بندوبساط عذرخواهی می‌کنم). خیلی ایده ساده و ترتمیز و معقولی است، منتهی نمی‌دانم چرا این عزیزان بندوبساط یک‌جوری می‌گویندش که اسرار‌آمیز و مرموز می‌شود. انگار که یک نیروی غریب و مرموزی نشسته باشد توی وجود آدم و سرنخ تمام امور را گرفته باشد دستش و عمد هم داشته باشد که آدم را گمراه کند.

البته غرابت آن چیزی که روانکاوها ممکن است تحویل آدم بدهند فقط به خاطر ایدئولوژی عجیبشان نیست. به این خاطر هم هست که روانکاو طبیعتاً قدرتش محدود است برای شناسایی آن کیفیت‌های مشترک. روانکاو به ذهن آدم دسترسی ندارد و چاره‌ای ندارد جز این که رفتارهای آدم را مشاهده کند و الگوها را پیدا کند، و مجموعه داده‌هایش هم چندان بزرگ نیست، چون نمی‌تواند تمام مدت همراه آدم باشد. این است که نظریه‌های آن‌ها خیلی وقت‌ها نچسب و نامناسب از آب درمی‌آیند؛ انگار که می‌خواهند رفتارهای آدم را به زور توی یک قالبی که اندازه‌اش نیست جا بدهند و سعی هم می‌کنند که آدم را متقاعد کند که اندازه آن قالب شود (به علاوه در این حیطه هم مثل باقی حیطه‌ها متأسفانه خیلی‌ها احمق و تنبلند و ترجیح می‌دهند، به جای این که خودشان واقعاً کاری انجام دهند، از قالب‌های از پیش‌آماده استفاده کنند). 

کلاً هم این دل دادن به نظریه خیلی وسوسه‌انگیز است. یعنی حتی وقتی آدم خودش می‌خواهد ذهن خودش را مشاهده کند —اگر بخواهد این کار را نه به خاطر جالبی‌اش، که به خاطر فوایدش، بکند— خیلی وقت‌ها وسوسه می‌شود که رفتار بیرونی‌اش را نگاه کند و به خودش بقبولاند که این رفتار و آن یکی رفتارش و احساسات قبلشان یکی هستند، چون آن رفتارها وقتی از بیرون دیده شوند، یک وجه مشترک انتزاعی توی چشمی دارند. اما همیشه آن وجه مشترک باعث نمی‌شود که آن رفتارها یکی باشند یا از یک جا آب بخورند. یعنی آن کیف احساس‌شده قبلشان یکی نیست. به عبارت دیگر، ذهن آدم یک‌جور ندیده استشان، ذهن آدم یک‌جور دیگری تجرید کرده؛ آن ویژگی‌ای که ذهن بین دو تا موقعیت مشترک دیده و بر اساسش حکم کرده که این دو تا یکی هستند، ممکن است با آن که آدم بعداً تحلیل می‌کند و می‌بیند فرق کند. این که آدم قبول کند که تماشاچی صرف باشد، که با فکر و نظریه‌های خودش وسوسه نشود می‌تواند سخت باشد، به سختی این که آدم یک ربع یک‌جا بنشیند و مطلقاً هیچ کار نکند.

خوبی این که آدم این الگوهای رفتاری را ببیند این است که می‌تواند بهشان واکنش نشان بدهد. آن «حال»ای که باعث می‌شود یک سری کارها را بکنی، خودش می‌شود یک چیزی که مستقیماً مشاهده‌اش می‌کنی. خودش را به عنوان یک موجود می‌شناسی و می‌توانی دقیقاً نسبت به همان چیز واکنش نشان بدهی، نه نسبت به جزئیات موقعیتی که پیش رویت داری. مثلاً من دیده‌ام آن‌موقع که باید بنشینم سر کارم، آن موقع که یک جای مقاله را نفهمیده‌ام، آن موقع که نمی‌دانم جمله بعدی نوشته چیست و دلم می‌خواهد بنشینم تتریس بازی کنم، آن موقع که وسط ظرف شستنم و بیشتر ظرف‌ها شسته شده، یا آن موقع که صبح‌ها می‌خواهم صورتم را بشویم، یک حال را تجربه می‌کنم، دلم یک جور است تمام این وقت‌ها. یک حال اسکارلت اوهارا ‌طوری، یک حال «حالا نه، باشد بعداً»طوری. بعد خب کاری که می‌کنم این است که نسبت به همان «حال» واکنش نشان می‌دهم و سریع عکسش را عمل می‌کنم، می‌گویم «همین الآن» و بعد ذهنم را مشغول آن چیزی می‌کنم که باید. 

حالا همیشه هم نه ها. این که می‌گویم یعنی مثلاً از پنجاه بار هشت بار. ولی خب همین خودش پیشرفت است برای من. خیلی وقت است که احساس می‌کرده‌ام دارم یک روند نزولی قهقرایی‌ای را طی می‌کنم، ولی از وقتی شروع کرده‌ام این کار را کردن —هرچند که همین اندازه کم و ناچیز— احساس می‌کنم بعد از مدت‌ها دارم از شیب مثبتی بالا می‌روم. این که تازگی‌ها شروع کرده‌ام دوباره نوشتن نتیجه همین کار است. چندباری پیش آمده توی اتوبوس که نشسته بوده‌ام که بروم سر کلاس یک موضوعی از ذهنم گذشته، طبق معمول این چند سال اخیرم خواسته‌ام ولش کنم و بنشینم اطراف را نگاه کنم، بعد گفته‌ام «همین حالا» و ذهنم را مجبور کرده‌ام که بند شود سر جایش. حال خوبی است. حس می‌کنم موجودتر و مجموع‌ترم. احساس می‌کنم بیشتر «خودم»ام. کلاً هم یک‌وقتی باید بنشینم درباره نسبت اراده و «خود» بنویسم. حالا نه البته، باشد بعداً.

ترس

دو تا جمله هستند که ظاهر و محتوایشان تقریباً شبیه هم است، اما اثرشان زمین تا آسمان فرق دارد. «من دیوانه نیستم» سریع احتمال نقیض خودش را تقویت می‌کند، اما «من احمق نیستم» نه لزوماً. 

چرا؟ چون بزرگ‌ترین حماقت در نظر نگرفتن احتمال حماقت است. دیوانگی اما، به کل ماجرای دیگری است...

هزار لایه آن پوسته میان‌تهی

زشت است که این‌طور دل‌مشغول خودمم؟ منظورم از دل فکر است البته. نود درصد اوقات بیداریم یا به وقت تلف کردن می‌گذرد یا به از سر باز کردن ددلاین‌ها؛ توی آن ده درصد باقیمانده فقط دارم به خودم فکر می‌کنم. هی دارم با فکر خودم ورمی‌روم. خودم یک عمارت بزرگ غریب و تاریکی هستم که تمام مدت دارم راه می‌روم تویش. هی می‌روم بیرونش و از بیرون مه‌آلود نگاهش می‌کنم و باز برمی‌گردم تویش و در راهروهای پیچ‌ و واپیچش می‌گردم و در سیاهی دست به دیوارها می‌کشم. همین است که معمولاً حرفی ندارم به دیگران بزنم. وقتی که زمان‌هایت این‌طور بگذرند (و حتی وقت تلف کردن‌هایت جور جالبی نباشد که بشود حرفی ازشان کشید بیرون) آدم‌ها را که می‌بینی عزا می‌گیری که حالا با سکوت چه کنی. 

به چه فکر می‌کنم آن موقع‌ها که به خودم فکر می‌کنم؟ آیرانیکلی، به این که چرا به هیچ‌چیز دیگری فکر نمی‌کنم. که چطور شده (یا از اول چطور بوده) که هیچ‌چیز دیگر توجهم را جلب نمی‌کند. کلش فرآیند بی‌مغز و مایه‌ای است. ساختار است که هی در خودش بتند بدون این که به محتوایی شکل دهد. مثل دو آینه روبرو که هی در هم تکرار شوند بدون این که چیزی را نمایش دهند. همین است که من این‌طور بی‌حاصل و سترونم.

زشت است که این‌طور دل‌مشغول خودمم؟ نمی‌دانم. واقعاً نمی‌دانم. من در خیلی حیطه‌ها که مردم شهودهای قاطع اخلاقی دارند، هیچ قضاوت یا حس اخلاقی خاصی ندارم. در حیطه اخلاق فردی که به قطع و یقین ندارم. حتی دو روز پیش توی راه دانشگاه داشتم فکر می‌کردم که آیا بد است که آدم پارتنرش را شکنجه کند. نه آزار و اذیت جنسی که دو طرف ممکن است قرارداد کنند با هم. آزار و اذیت واقعی روانی. و خیلی جوابش به نظرم سرراست و ساده نبود راستش. اینقدر اوضاع اخلاقی‌ام وخیم است یعنی. یک خرده که مسئله از حیطه مسائل معمول و روزمره اخلاقی خارج شود، من هیچ نظری نمی‌توانم بدهم. «باید»ها هیچ تکان احساسی‌ای نمی‌دهندم. البته می‌دانم چه هستند بایدها، اما به نظرم در برابر «است»ها خیلی ضعیف و بی‌رمقند. است‌ها، واقعیت‌ها برایم آن چنان اصالت جامدی دارند که بایدها را به سخره می‌گیرند. نمی‌دانم پای بایدها به کجا بند است. بایدها به نظرم چهره‌های جدی و محترمی نمی‌رسند که است‌ها باید جوابگویشان باشند؛ برعکس، سربه‌هواهای خوش‌خیالی‌اند که باید در برابر واقعیت خشن شرمنده باشند. تنها زمین محکمی که می‌شناسم که پای بایدها را به جایی بند می‌کند این است که درد بد است. درد و رنج، و متعاقبش هرچه درد و رنج به بار بیاورد، بد است. و رنج، فقط وقتی رنج خالص است که تماماً از بیرون فرد نشأت بگیرد. وقتی که فقط یک فرد مطرح است (یا در آن فاصله نزدیک نزدیکی که معلوم نیست دیگری خود است یا دیگری) و فرد رنجی را یا آن‌چیز را که سبب رنجی می‌شود می‌خواهد، وقتی که آن خط قاطع بین رنج و لذت محو و گم می‌شود، وقتی مطلوب و نامطلوب به هم آمیخته می‌شوند، کل سیستم اخلاقی من سردرگم و ناکارآمد می‌شود. می‌شود البته با محاسبه سود و زیان درازمدت فکرهایی کرد و نتایجی گرفت، اما این محاسبه‌گری‌ها—اقلاً برای من— کم‌زورند، آن احساس اخلاقی را که انگیزه یا مانع عمل می‌شود ایجاد نمی‌کنند…

به بیراهه رفتم. فقط می‌خواستم توضیح بدهم که چرا نمی‌دانم این‌طور دل‌مشغولی دائم به خود بد است یا نه. یک حسکی دارم که احتمالاً بد است، ولی چندان جدی نیست. فقط در این حد است که قضاوت دیگران خیالی را که نوشته‌هایم را می‌خوانند تصور کنم و ببینمشان که سرزنش‌کنان رو برمی‌گردانند که بس است دیگر، خفه‌مان کردی بس که دست توی امعاء و احشای خودت کردی. سعی می‌کنم نادیده‌شان بگیرم. سعی می‌کنم احساس گناه نکنم در برابر روترش کردن خیالی‌شان. نوشتن برای من لازم است. اگر ننویسم از دست می‌روم. و چاره‌ای ندارم جز نوشتن از فکرهایم. فکرهای بی‌مایه‌ام که تکرار می‌کنند «من، من، من…» و در خود مکرر می‌شوند.

ذهن آدمی ایز عه بچ. —حکمت چینی

ذهن آدم آدم را گول می‌زند. آدم نمی‌تواند آسوده‌خاطر باشد از دست ذهنش. نمی‌تواند مطمئن باشد که خودش می‌داند دلیل کارهایش چیست، که چه چیزی افسارش را گرفته این‌ور و آن‌ور می‌برد. آدم فکر می‌کند یک فکر و خیال نامعقول و مریضی را گرفته با ناخن از گوشت دلش کشیده بیرون، بعد از چند وقت می‌بیند همان فکر و خیال، تغییرشکل‌داده و موذی‌تر، یک جای مخفی‌تری از وجودش نشسته و دارد راه می‌بردش. و معمولاً این‌طور است آدم وقتی این را می‌فهمد که آن ساخته‌ای که آن فکر و خیال علم کرده با ضربه واقعیت می‌ریزد و آوار می‌شود (که محک مریض بودن فکرها و تمایلات این است که کفاف دنیای واقعی را بدهند یا نه). بعد آدم عکس‌های قبل از واقعه را که نگاه می‌کند یک‌هو همان موجود موذی تغییرشکل‌داده را می‌بیند که یک گوشه تصویر لابلای هیاهوی جمعیت پنهان کرده خودش را، چهره‌اش تار و محو است —فوکوس دوربین جای دیگری است— اما از برق چشم‌هایش معلوم است که زل زده به دوربین، تنها کسی که دارد به دوربین نگاه می‌کند.

من آدم صادقی‌ام. به خودم کم دروغ می‌گویم. آن‌وقت‌ها هم که دارم کم‌محلی می‌کنم به واقعیت —از سر بی‌تقوایی، یا جوگیری یا هرچه— آن صدای واقع‌بینانه‌ای که توی دلم دارد می‌گوید «اما…» به سطح خیلی نزدیک است. اما پیش آمده که این‌جور بد خورده باشم از ذهن خودم. و فکرش را که می‌کنم می‌بینم آن وقت‌هایی که این‌طور فریب ذهنم را خورده‌ام همه‌شان به معنا مربوط بوده‌اند. به این که خواسته باشم معنایی را پیدا کنم برای زندگی‌ام، هویتی را پیدا کنم برای خودم، طرحی را بریزم که نقش زندگی‌ام بشود. چرا این‌طور است؟ چرا در این‌جور موارد این‌طور احمق می‌شوم، اینقدر ناحساس می‌شوم به دروغ‌گویی به خودم؟ به نظرم چون معنا اساساً دروغ است. معنا لباسی است که به واقعیت می‌پوشانیم تا با تن عریانش مواجه نشویم. به معنایی راضی شدن تسلیم کردن هوشیاری است، دست شستن از زیرکی و رندی است. عنان مطلقاً به معنایی سپردن به آغوش کشیدن امنیت خوش‌دلانه و ساده‌دلانه است… ایرادی هم ندارد البته. باید کرد این کار را. باید این چند روز زندگی را سر کرد جوری. منتها من انگار نمی‌دانم آن موقعی که دارم فتیله صداقت را پایین می‌کشم کجا باید دست نگه دارم.

پیری، عشق و رقاص مرده

دلم برای نوشتن همین‌جوری تنگ شده. نوشتن الکی. نوشتن از این که روز آدم چه‌جوری گذشته، یا نوشتن از یک حسی که آدم دارد، یا یک فکر جالب به‌دردنخوری که آدم کرده، یک چیزی که قشنگ است، اما هیچ فایده‌ای ندارد. نوشتن از سر نوشتن، نه به خاطر این که آدم می‌خواهد افاضه حکمتی بکند، یا تحلیلی را بنویسد، چه تحلیل خود و احوالات خود، چه تحلیل یک واقعه و مفهوم و پدیده. نوشته‌هایی که وبلاگ قدیمم و فیسبوکم —آن‌وقت‌ها که هنوز عضوش بودم— ازشان پر بود.

نمی‌دانم هیچ‌وقت دیگر بتوانم آن‌جور بنویسم یا نه. آن‌جور نوشتن یک صبوری و فراغت و بازیگوشی ذهنی‌ای می‌خواهد که ندارم دیگر. الآن‌ها یا ذهنم خیلی شتاب‌زده و سرشلوغ است، یا خیلی رخوتناک و تنبل. آن حد وسط را که لازمه آن‌جور نوشتن، آن‌جور روایت کردن، آن‌جور ایستادن و نگاه فکر را دنبال هر چیز جالبی کشاندن است از دست داده‌ام. اما این دلیل اصلی‌اش نیست که نمی‌توانم. دلیل اصلی‌اش، این است که، رقاص درونم مرده.

یک میلی هست توی آدم‌ها… میل دیده شدن و تحسین شدن، میل بازی کردن، نه به خاطر آن که بازی جالب است و کیف دارد، که صرفاً به خاطر عضوی از بازی بودن، به عنوان بازیکن دیده شدن و تأیید گرفتن… این آن میلی است که من اسمش را گذاشته‌ام رقاصی. همان میلی که جور ناب و خالصش را آدم در بچه‌ها می‌بیند آن‌وقتی که آن جوک‌های کذایی‌شان را می‌گویند. جوک‌هایی که هیچ خنده‌دار نیستند، اصلاً معلوم نیست چرا اسمشان جوک است، جز این که این بچه هم دلش خواسته «جوک بگوید». بچه‌ها البته عزیز و بامزه و خنگند و تماشای همان میل عریانشان هم جالب است، اما خوشبختانه به تدریج که بزرگ‌تر می‌شوند یاد می‌گیرند که باید چیزی هم اضافه کنند به آن میل، که باید جوک‌هایشان خنده‌دار باشد. این فقط به آن خاطر نیست که می‌خواهند واکنش بهتری به دست بیاورند، به این خاطر هم هست که تماشاگر جدیدی پیدا می‌کنند: خودشان تماشاگر خودشان می‌شوند؛ یاد می‌گیرند جوک‌هایی بگویند که خودشان را هم بخنداند، یاد می‌گیرند که رقصشان به چشم خودشان هم باید قشنگ بیاید. بهترین رقاص‌ها آن‌ها هستند که برای خودشان می‌رقصند، به شوق آن لذتی که از تماشاچی رقص قشنگ بودن حاصلشان می‌شود. این لذت البته همه کار نیست. اگر بود، نمی‌رقصیدند و فقط محو رقص دیگران می‌شدند. این رفت‌وآمد دائمی بین رقاص و تماشاچی است که رقص را ممکن می‌کند، رفت‌وآمدی که گاهی آن‌قدر متواتر می‌شود که این دو در هم ملغم می‌شوند: در هیچ لحظه‌ای نمی‌توان گفت کدام کدام است.

آدم بزرگ‌تر که می‌شود، رقصیدن فقط به شوق رقاصی، بازی کردن فقط به خاطر بازی بودن، جوک گفتن فقط به خاطر جوک گفتن، نوشتن فقط به خاطر نویسنده بودن سخت‌ترش می‌شود. نه فقط این، که تحملش برای دیدن آن میل عریان رقاصی آدم‌بزرگ‌ها هم کمتر می‌شود؛ چشم آدم می‌گردد دنبال قشنگی رقصشان. این روزها زیاد پیش می‌آید که وقتی پست‌های جدید توی اینوریدر را می‌بینم سرسری نگاهشان کنم و بگذرم. قبل‌ترها یک التزام بی‌دلیلی داشتم که همه نوشته‌های وبلاگ‌هایی را که دنبال می‌کنم حتماً بخوانم. الآن‌ها راحت‌تر بعضی نوشته‌ها را بدون واقعاً خواندن می‌بندم. بعضاً نوشته‌ها به نظرم فقط از سر «من هم می‌نویسم» می‌آیند، خیلی معلوم است که نویسنده‌شان فقط دارد می‌گوید من «همانم» که این‌ها را نوشته‌ام، که دارد هویت می‌گیرد از صرف حرف زدنش، که دارد «خود»ش «می‌شود» به واسطه نوشتن، همان‌طور که بچه‌ها گاهی حرف می‌زنند، خودشان را نشان می‌دهند، جوک می‌گویند که باشند.

حالا البته این‌ها که می‌نویسم از سر تحقیر نیست. کلاً حس می‌کنم مدیران بلاگر و وردپرس و بلاگفا و غیره مشغول امضا جمع کردن باشند که به من بگویند بالاغیرتاً تو وبلاگ خواندن را تعطیل کن عوض این که هی بخوانی و بیایی چشم و ابرو نازک کنی. ولی واقعاً قصدم اصلاً این نیست. من رقاص‌ها را دوست دارم. آن میل عریان رقاصی هم به نظرم چیز خوبی است. گفتم همان میل است که رقص را ممکن می‌کند. به نظرم این میل، مستمر که باشد، رقاص‌ها را می‌برد به سمت قشنگ‌تر رقصیدن. همین میل است که چشم و گوش آدم را باز می‌کند که چیزهای قشنگ نامرئی را شکار کند و بپروراندشان و عرضه‌شان کند، که هم ذهن رقاص را به قشنگی آموخته می‌کند هم عضلاتش را برای رقصیدن پرورده. فقط دارم می‌گویم کم‌کم چشم‌های سخت‌گیرتری پیدا کرده‌ام برای ارزش و قشنگی. همین است که خودم نوشتن برایم سخت‌تر شده. این، و البته ضعیف و ناتوان شدن آن میل خالص رقاصی‌ام. دیگر ذهنم بیخود و بی‌جهت نمی‌دود دنبال فکرها و خیال‌ها که ورزشان بدهد و به شکل قشنگی درشان بیاورد. دیگر ذهنم گیر یک هیچ‌چیز نمی‌شود و از قشنگی‌های خرده‌ریزی که می‌شود حول آن هیچ‌چیز لطیف جمع کرد ذوق نمی‌کند. غم‌انگیز است. نه فقط از آن جهت که آدم دیگر نمی‌رقصد، بلکه از آن جهت که آدم قشنگی‌ها را هم کمتر می‌بیند. به فکر عرضه بودن، به فکر تولید بودن —هرچند ناخودآگاه و خودکار— چشم آدم را برای شکار زیبایی‌ها هم تیزتر می‌کند. شاید کسانی هم هستند که صرف تماشاچی زیبایی بودن سر کیفشان می‌آورد. برای من لذت از زیبایی همیشه تا حدی ناشی از رابطه شخصی خودم با آن بوده، ناشی از قرابت با مؤلفش، فهمیدن آن که چرا من هم اگر بودم همان را تولید می‌کردم —یا بهتر— نمی‌توانستم به آن خوبی تولید کنم… این اگر نه همه، که بخش بزرگی از لذت من از زیبایی بوده. من از بچگی رقاص بوده‌ام آخر...

و آن رقاص، چند وقتی است که، دیگر، مرده است. چه شد که رقاصکم مرد؟ که فریادهایش در بالش بی‌صدا شد و دست و پایش کم‌کم از حرکت ایستاد؟… آه همیشه پای عشق در میان است.

پی‌نوشت: بهترین رقاص‌ها آن‌ها هستند که برای خودشان می‌رقصند؟ شاید نه. شاید بهترین رقاص‌ها آن‌ها باشند که از خود تکان خوردن، از خود مرتعش شدن لذت می‌برند. شاید. ولی بعید می‌دانم. گمانم افسانه رقاصی که با رقصش یکی می‌شود و در مستی رقصش بی‌خبر می‌شود دروغ باشد. راست باشد هم مواقع نادری رخ می‌دهد… نمی‌دانم… کلاً دارم چرت‌وپرت می‌گویم. نوشته‌ام پر از تناقض و ابهام است احتمالاً. و من توان بهتر، قشنگ‌تر، ارزشمندتر کردنش را ندارم. چون رقاص، آن رقاصک…

فکر می‌کنم فهمیدن یعنی ارتباط برقرار کردن. فهمیدن یک چیز یعنی فهمیدن این که چطور آن چیز به چیزهای مرتبط بهش مرتبط می‌شود، یعنی پیدا کردن جای آن چیز در یک شبکه کلی. مثلاً من اگر بخواهم معنی کلمه مهربان را بفهمم، باید ببینم این کلمه در چه موقعیت‌هایی به کار می‌رود و چطور به آن موقعیت‌ها مرتبط می‌شود، باید ببینم مهربانی چطور به باقی رفتارها و احساسات و عواطف مرتبط می‌شود. در یک سطح دیگر می‌توانم دقت کنم که مهربان مهر است به علاوه بان؛ و آن‌وقت این کلمه مرتبط می‌شود به «مهر» و شبکه‌ای که به آن متصل است، و «بان» و کاری که این پسوند با کلمه‌ها می‌کند. 

وقتی چیزی که آدم می‌خواهد بفهمد مرکب است، علاوه بر فهم پیوندش با چیزهای بیرونی، فهمیدن پیوندهای درونی هم مهم است. معنای جمله را که بخواهی بفهمی باید بفهمی هر کدام از اجزای جمله چه می‌کنند و چطور به هم مرتبط می‌شوند. یک متن را که بخواهی بفهمی، باید بفهمی هر تکه متن چطور به بقیه تکه‌هایش مرتبط می‌شود، باید ساختاری را پیدا کنی که آن تکه‌ها تویش می‌نشینند و با هم یک کل می‌سازند.

حالا مستقل از این که این برداشت از فهم درست باشد یا نه، به نظرم فهمیدن دو جور است: یا خودآگاه است و یا ناخودآگاه. می‌شود که آدم به آن پیوندها و ربط‌ها آگاهانه فکر نکرده باشد (یا حتی نتواند بکند)، اما پایش که افتاد جوری عمل کند که آن چیز در جای درستش در شبکه چفت شود. علاوه بر‌ آن، به نظرم فهمیدن یا خودکار و غیرارادی است، یا ارادی و غیرخودکار. گاهی آن پیوندها و ربط‌ها بی‌هیچ تلاشی پیش چشمت روشن می‌شوند، بدون این که لازم باشد دنبالشان بگردی؛ چیزی چیزهای دیگر را تداعی می‌کند خودبخود. گاهی هم باید تلاش کنی تا پیوندها را پیدا کنی، باید آن گره‌هایی را که به این گره ربط دارند پیدا کنی و بفهمی ربطشان از کدام نوع است، گاهی حتی باید گره یا گره‌هایی را فرض کنی و امتحان کنی و ببینی اگر باشند تصویر کلی معنادار می‌شود یا نه. فرق این دو جور فهمیدن مثل فرق گوش دادن و شنیدن است، یا فرق راه رفتن و سر خوردن.

حالا این دو جور که می‌گویم خیلی تروتمیز و مجزا نیستند. مرز روشنی ندارند، و حتی فکر می‌کنم آخر آخرش همیشه قضیه غیرارادی می‌شود، ولی از مرز که دور می‌شوم می‌بینم‌‌ فرقشان خیلی معنادار و روشن است برایم. آن تکه ارادی‌اش مستلزم تلاش است و غلبه بر اینرسی ذهنی.

بعد فکر می‌کنم فهمیدن، همین ربط‌ها و پیوند‌ها را پیدا کردن و چیزها را در شبکه‌ای جا دادن، یک جور مهارت است و مثل باقی مهارت‌ها خوب بودنت تویش متأثر از این است که چقدر انجامش داده باشی. اگر بیشتر در آن تکه ارادی مداومت بورزی، فهمیدن برایت آسان‌تر می‌شود. از دو جهت. یکی آن که مثل باقی مهارت‌ها با تمرین تکه غیرارادی بزرگ‌تر و سهل‌تر می‌شود، و دوم آن که شبکه‌ات غنی‌تر و فربه‌تر می‌شود. گره‌های بیشتری با پیوندهای بیشتری به هم مرتبط می‌شوند، فاصله گره‌ها کمتر می‌شود و در نتیجه راحت‌تر می‌شود گره جدید را به شبکه وصل کرد.

من خیلی وقت است که تنبل شده‌ام در تکه ارادی. حوصله فهمیدن ندارم.  اگر چیزی خود‌بخود برایم روشن شد خوب است، وگرنه من حال تلاش کردن برای فهمیدن ندارم. وقتی نوشته‌ای را می‌خوانم حال ندارم حواسم را جمع کنم، دوست ندارم ذهنم را درگیرش کنم. نه که ذهنم جای دیگری باشد و حواسم پرت شود ها، نه، ذهنم هیچ‌جای خاصی نیست. لم داده گوشه‌ای و متن را دورادور تماشا می‌کند. حتی اگر بتوانم خودم را مجبور کنم که مقاله‌ای را که باید بخوانم بخوانم، معمولاً نمی‌توانم ذهنم را مجبور کنم که دل بدهد به نوشته. آن مجبور کردن اولی خیلی آسان‌تر است. این‌طور می‌شود که مجبور می‌شوم مقاله‌ها را چندباره بخوانم اگر لازم باشد که بفهممشان. وقتی چندبار با چیزی مواجه می‌شوی، آن فهمیدن غیرارادی بالاخره به حد قابل قبولی می‌رسد.

حالا خیلی نمی‌خواهم این وضعم را وصف کنم، چون حس می‌کنم چندوقتی است نوشته‌هایم —اگر بنویسم— فقط تکرار همین یک نکته است، همین که از پس لختی ذهنم برنمی‌آیم. آمده‌ام چیزی را بنویسم که چندوقت پیش معلومم شد، که این فرار کردن از آن بخش ارادی فهمیدن فقط ناشی از تنبلی نیست، تا حدی ناشی از محافظه‌کاری و احتیاط درونی‌شده و اغراق‌شده است. باید مقاله‌ای را می‌خواندم که باید بعداً چیزی در موردش می‌نوشتم. معمولاً این‌طور است که بین فهمیدن و تولید کردنم —نوشتن، حرف زدن، ارائه کردن— فاصله‌ای است؛ تا چیزی را کامل نفهمم هیچ‌چیز نمی‌توانم در موردش بگویم یا بنویسم. این‌بار گفتم خودم را مجبور می‌کنم هر تکه مقاله را که خواندم خیلی خلاصه —در حد یکی دو جمله— خلاصه‌اش را بنویسم. به خودم گفتم حتی اگر چیزی نفهمیده باشم، باید یک چرتی تولید کنم. وقتی که آمدم این کار را بکنم دیدم که هی یک تمایلی دارم که برگردم به مقاله و عبارات مقاله را پیدا کنم و بنویسم. یک ترسی داشتم از این که کلمات خودم را استفاده کنم. آن‌وقت بود که یک دفعه معلومم شد که این ترس و محافظه‌کاری چقدر مانع از این می‌شود که ذهنم در چیزی دخل و تصرف کند، که بخواهد تکه‌هایی را به نظرش مهم‌اند شخصی کند و نگه دارد و باقی را بریزد دور، که بخواهد ساختاری را بازسازی کند. خیلی خوب نمی‌توانم توصیف کنم آن چیزی را که معلومم شد. خیلی هم حوصله ندارم. خیلی وقت است که می‌خواسته‌ام این نوشته را بنویسم و هی از زیرش دررفته‌ام و الآن هم آخر شب است و می‌خواهم شر این نوشته را بکنم قبل از آن که بروم بخوابم. ولی آن لحظه خیلی ربط آن فرار کردن از تلاش برای فهمیدن و محافظه‌کاری معلومم شد. خلاصه این که یک پیوندی را دیدم. که معنی‌اش این می‌شود چیزی را فهمیدم. حتی اگر حال نداشته باشم برای شما تعریفش کنم. قبل‌تر که فکر نوشتن این نوشته را کرده بودم مفصل‌تر و بهتر بود، ولی الآن فقط می‌خواهم پستش کنم که طلسم ننوشتن‌هایم بشکند.

پی‌نوشت

توی خوابگاه که بودم، یکی از دوستانم که اتاقش بغل اتاق ما بود کور بود. کلاً خوابگاه و درس خواندن در یک دانشکده علوم انسانی حواس من را به آن ها که معلولیتی دارند متوجه کرد. قبلش خیلی بهشان فکر نکرده بودم و این هم تا حدی از عوارض درس خواندن در یک دانشگاه فنی در تهران بود. آن‌ها که توی این دانشگاه‌ها هستند کمتر دوروبرشان کسی را می‌بینند که معلولیتی داشته باشد، کورها را که اصلاً نمی‌بینند (و این خودش نشان می‌دهد که چطور آن‌ها که ضعفی جسمانی دارند در رقابت‌ها دست پایین‌تر را دارند). توی دانشکده ادبیات و علوم انسانی خیلی صحنه غریبی نبود دیدن کسی که با عصای سفید راه می‌رود. توی خوابگاه کمتر بودند. گمانم سه سالی که آنجا بودم دو سه نفر را دیدم که نابینا بودند. به نظرم عجیب هم نبود، بس که شرایط زندگی کردن توی خوابگاه سخت بود برای کسی که نتواند ببیند. من واقعاً نمی‌فهمیدم این دوستم چطور می‌تواند آنجا زنده بماند. گاهی وقت‌ها که کسی دوروبرم نبود چشم‌هایم را می‌بستم تا بتوانم تجسم کنم زندگی‌اش چطور است آن‌جا. تا این کار را نمی‌کردم نمی‌فهمیدم چه چیزهای ریزی که من ناخودآگاه و بدون فکر انجامشان می‌دهم برای او «کاری» حساب می‌شوند. نمونه واضحش دستشویی رفتن. هفت، هشت‌تایی دستشویی بود که وقت‌های شلوغی باید منتظر می‌شدی یکیش خالی شود. هر کدام از دستشویی‌ها هم با بقیه فرق داشت: این که کاسه توالت کجا باشد و شیر آب کجا باشد و وضعیت شیلنگ چطور باشد و دستگیره در چطور بسته شود و این دست چیزها؛ و تازه یک دستشویی هم که همیشه یکسان نمی‌ماند اوضاعش، گاهی وقت‌ها یکی  چند وقتی شیرش خراب می‌شد، یکی یک‌دفعه چاهش می‌گرفت... دارم با این جزئیات و تفاصیل می‌گویم که بگویم چطور دستشویی رفتن و به دست آوردن و ثبت و مدیریت کردن داده‌های مربوط به توالت خودش می‌تواند پروژه‌ای باشد! درس خواندن و پایان‌نامه نوشتن که امر علیحده‌ای بود. واقعاً هرجور فکرش را می‌کنم نمی‌فهمم چطور ممکن است کسی بتواند آن‌طور تحقیق کند. برای این که بفهمد کتابی اصلاً به دردش می‌خورد یا نه هم مجبور بود از دیگران کمک بخواهد. باید از عنوان فصل‌ها حدس می‌زد که کجا ممکن است چیزی به دردش بخورد و به دیگران می‌گفت از هر بخش کمی برایش بخوانند تا بتواند قضاوت کند که در ادامه ممکن است چیز به‌دردبخوری پیدا کند یا نه. و آدم تا این‌طور دقت نکرده باشد نمی‌فهمد این توانایی پیش‌پاافتاده از نظر گذراندن مطالب و شکار کردن کلمه‌های مرتبط چقدر توانایی مفیدی است.

نمی‌دانم بچه‌های خوابگاه تا چه حد حواسشان به این سختی‌ها بود. سرجمع فکر می‌کنم حواسشان بود و کمکش می‌کردند. ولی دقت کرده بودم که مواظب‌اند پیش او هیچ اشاره‌ای به نابینایی‌اش نکنند. انگار موضوع ممنوعه‌ای بود که همه از آن آگاه بودند اما نباید هیچ اشاره‌ای بهش می‌کردند و باید به سکوت برگزارش می‌کردند. یک‌جورهایی مثل رفتاری که مردم در قبال رسوایی‌های خانوادگی در پیش می‌گیرند. در غیابش البته راحت بودند. موضعشان هم اغلب این بود که حیف از دختر به این خوشگلی که کور است. من به نظرم موضوع تأمل‌برانگیزی بود که خوشگل‌ها حیف‌تر باشند برای کور بودن و علاوه بر آن به نظرم او خوشگل هم نبود (و فکر می‌کنم اگر کور نبود به چشم بقیه هم چندان خوشگل نمی‌آمد). ولی عوضش تا بخواهی خوش‌هیکل بود! خیلی خوش‌اندام بود! یعنی اصلاً تصورات من را درباره زیبایی بدن زنانه جابجا کرد. تا قبلش فکر نمی‌کردم این زن‌هایی که توی نقاشی‌های مجله توفیق‌های خانه پدربزرگم دیده بودم می‌توانند واقعی و طبیعی هم وجود داشته باشند.

حالا چرا از این مسئله حرف می‌زنم؟ اولاً به خاطر این که توی دلم مانده بود که یک‌جایی یک اشاره‌ای بهش بکنم و ثانیاً به آن خاطر که به چیزی که می‌خواهم بگویم مربوط است: بر خلاف بقیه ما او در لباس پوشیدن خیلی آزاد بود. ما هر روز برای رسیدن به نیمکت‌های کلاس باید از یک سیستم حفاظتی-نظارتی چندلایه رد می‌شدیم. دم در خوابگاه، دم در دانشگاه، دم در دانشکده و بعضاً بین راه کسانی مراقب ایستاده بودند که به خاطر لباس پوشیدنمان بهمان تذکر بدهند و اگر لازم بود برمان گردانند. اگر یک لایه را به سلامتی رد می‌کردی لایه‌های دیگر وظیفه‌شان را انجام می‌دادند. از این الک چندلایه فقط مانتوهای گشاد و بلند و تیره رد می‌شد، اما او را به طرز عجیبی آزاد می‌گذاشتند که با آن اندام حسرت‌برانگیزش مانتوهای تنگ و کوتاه و روشن بپوشد. همیشه برایم سؤال بود که نگهبان دم دانشکده که روزگار من را سیاه کرده بود چرا هیچی به او نمی‌گوید. شاید همه‌شان یک‌جورهایی او را کمتر از بقیه ما زن می‌دیدند، انگار در نظرشان از زنانگی (و فکر می‌کنم درواقع از انسان‌بودگی) چیزی کم داشت. شاید هم دلشان برایش می‌سوخت و می‌خواستند بر او آسان‌تر بگیرند. اما مسئله این است که این با ادعای آن‌ها درباره کاری که می‌کنند نمی‌خواند. از دید آن‌ها این مراقبت‌ها و نظارت‌ها برای این نیست که هر کس وظیفه دینی و شخصی‌اش را درست انجام دهد؛ برای آن است که جامعه را در قبال خطر حفظ کنند. برای این است که مردها نلغزند و زن‌ها از بابت مردهایشان آرامش خاطر داشته باشند. آن‌ها پلیس‌های «امنیت» اخلاقی جامعه هستند. بی‌حجاب از نظر آن‌ها مثل کسی نیست که پول خودش را آتش می‌زند، مثل کسی است که از دیوار مردم بالا می‌رود و پول آن‌ها را می‌دزدد. با این حساب توجیهی ندارد که به خاطر شرایط سخت‌تر کسی دستش را بازتر بگذارند که به حقوق مردم تجاوز کند. مثل آن می‌ماند که کوری را که نقشه سرقت از بانک کشیده کمتر مجازات کنند به خاطر نابینایی‌اش. به نظرم یا آن‌ها در این ادعایشان صادق نیستند یا فکر می‌کنند آن که معلولیتی دارد کمتر برای جامعه خطر دارد، و این یعنی آن احتمال اولی که گفتم در جامعه عمومیت داشته باشد: که از دید همه افراد جامعه آن که نمی‌بیند چیزی از زن بودن --و شاید انسان بودن-- کمتر داشته باشد.

یک‌جورهایی فکر می‌کنم هر سه حالت برقرار بودند.

در باب این که زبان از زندگی تغذیه می‌کند، و زندگی از زبان نه، و ما که در هر حال بهتر است همدیگر را نخوریم

گاهی مجری‌های تلویزیون را که می‌بینم، با تعجب از خودم می‌پرسم چه معیاری پشت انتخابشان بوده. گمان نمی‌کنم این معیار داشتنِ ویژگی‌هایی باشد که من فکر می‌کنم یک مجری باید داشته باشد: فصاحت و بلاغت، صدای خوب، چهره خوب، شخصیت جالب، سواد و تخصص؛ از آنجا می‌گویم که خیلی‌هایشان هستند که هیچ‌کدام این ویژگی‌ها را ندارند و آن‌هایی هم که بعضی از این ویژگی‌ها را تک‌وتوک دارند اشتراکاتشان کمتر از آن است که بشود بنا بر آن معیاری تشخیص داد. در عوض، چیزی که به نظر می‌رسد در اغلبشان (حواسم به استثناها هست) مشترک است نچسبی است، که در اینجا یعنی مخلوطی از پررویی، بی‌مایگی و بی‌سوادی، تلون و تظاهر خیلی رو و تابلو به سبک زندگی و اعتقاداتی که حتی اگر واقعی بودند خوشایند نبودند چون با مطلوب خیلی از ما تفاوت دارند. صد البته خودشیفتگی و میل به خودنمایی را هم باید اضافه کرد: اکثرشان، مستقل از موضوع برنامه‌شان، از این خوشحالند که جایی پیدا کرده‌اند که خودشان را نشان بدهند و از خودشان حرف بزنند. این مخصوصاً وقت‌هایی که مهمان دعوت می‌کنند خوب پیداست. اکثرشان راضی نمی‌شوند باور کنند که برنامه راجع به مهمانشان است، نه آن‌ها.

من به همین خاطر (از جمله به همین خاطر) خیلی کم تلویزیون می‌بینم. و احتمالاً معلوم باشد هم که تحمل نشستن پای برنامه احسان علیخانی را ندارم. اما چند روز پیش از آنجا که مادربزرگم مهمانمان بود، چند دقیقه‌ای ماه عسل را تماشا کردم و برای اولین بار علیخانی حرفی زد که خوشم آمد. برنامه‌شان انگار درباره خواستگاری و ازدواج بود و دو تا مهمان داشتند. یکی از مهمان‌ها کور بود. داشت از خودش و زندگی‌اش می‌گفت. می‌گفت کورها برخلاف آن‌جوری که همه مردم فکر می‌کنند آدم‌های خیلی عادی‌ای هستند، برخلاف این تصویرهایی که توی تلویزیون نشان می‌دهند که این‌ها لب دریایند و عرفان و معنویت و از این بند و بساط‌ها. احسان علیخانی موافقت کرد و گفت خودش مخالف این است که به نابیناها بگویند روشندل و به نظرش این کار خیلی بی‌معنی‌ست.

این کلمه روشندل از آن اول که شنیده‌امش خیلی روی اعصاب من بوده. به نظرم این مد --که همان دست مجری‌های صداوسیما که در بالا بهشان اشاره کردم بابش کرده‌اند-- بعضی سیستم‌های رفتاری ابلهانه ما را خیلی واضح بازتاب می‌دهد: این که یک سری کلمه‌های معصوم و بی‌طرف را به آن خاطر که به نظرمان زشت و توهین‌آمیزند کنار بگذاریم و کلمات خوش‌ظاهرتر و نرم‌ونازک‌تر جایگزینشان کنیم، و بعد همان کلمات خوشایندتر هم عادی شوند و کاربردشان را از دست بدهند و مجبور شویم بگردیم دنبال کلمات دیگر. اول مجبور شدیم نابینا را جایگزین اجباری کور کنیم، چون --«بیایید منصف باشیم»-- کور فحش است، توهین است و بعد ببینیم عه نابینا هم که به همان کورها اشاره می‌کند و زشت است، پس به جایش بگوییم روشندل (منتظرم کم‌کم کلمه مسن هم که جایگزین «مؤدبانه» پیر است نخ‌نما شود و یکی از همان مجری‌ها «بُرنادل» را جایگزینش کند).

و در این مورد خاص، قضیه از این هم فراتر است. در واقع این ماجرای کلمات نمود زبانی یک سیستم رفتاری و فکری ما است (و خوشحالم که کسی مثل احسان علیخانی که متأسفانه خیلی محبوب است، به این مسأله اشاره کرده): این که یک واقعیت مسلم و بدیهی و جلوی چشم را خیلی ساده انکار کنیم، به آن خاطر که مخالف ارزش‌های والاتری است که می‌خواهیم حفظشان کنیم، یا به آن خاطر که به احساساتمان برمی‌خورد یا نمی‌دانم چه، و بعد به خاطر همین انکار و چشم بستن به روی واقعیت‌ها گند بزنیم و اوضاع را از نظر عملی بدتر کنیم. واقعیت این است که کوری نوعی ناتوانی است. ناتوانی از دیدن در بین یک گروه از همنوعان که همه می‌توانند محرک‌های بصری را پردازش کنند و برای بقایشان استفاده‌شان کنند، ضعف حساب می‌شود. اما ما نمی‌توانیم این واقعیت را بپذیریم. من واقعاً نمی‌دانم چرا. شاید برای عدل خداوندی مسأله ایجاد می‌کند (اقلاً باید توجیه کنیم که اگر خدا این را بهشان نداده «عوضش» چه کرده یا خواهد کرد)، شاید نگرانیم به احساسات آن‌ها که نمی‌توانند ببینند بربخورد و به تصویر «ما همه خوبیم و خوشحالیم» خدشه‌ای وارد شود، شاید احساس گناه می‌کنیم از این که ته دلمان واقعاً خودمان را از کورها برتر می‌بینیم و این‌جور می‌خواهیم جبران کنیم... ولی به هر حال موظفیم که این ضعف را نپذیریم. باید یک‌جوری به برابری و مساوات برسیم. آن‌وقت مجبوریم برای این که آن ضعف آشکار خنثی شود، یک‌جوری یک برتری دیگر را جایگزینش کنیم؛ باید نشان بدهیم که خب اگر آن‌ها این ضعف را دارند «عوضش» چه. اگر نمی‌بینند خب عوضش دلشان روشن است. اگر امورات این دنیا سخت‌ترشان است، خب عوضش در امورات آن‌دنیایی دستشان قوی‌تر است، معنوی‌ترند، دلشان پاک‌تر است (این ضمناً ما را از این وظیفه که دنیا را برای آن‌ها راحت‌تر کنیم معاف می‌کند). انگار که آن ضعف نابینایی با آن قوت روشنایی دل همیشه همراه و ملازم‌اند و ما برای این که حرف‌هایمان قشنگ‌تر باشد، وقتی بخواهیم از صاحبشان حرف بزنیم، به قوت اشاره می‌کنیم نه به ضعف. شیک و مجلسی، بدون کم‌وکاستی در معنا. و این‌طور می‌شود که آن کسی که نمی‌بیند، مجبور می‌شود که حتماً روشندل باشد؛ اگر بخواهد بین ما پذیرفته شود --به جبران ضعفش-- لاجرم باید از ما آدم‌های عادی معنوی‌تر باشد، وگرنه حتی نمی‌دانیم چطور باید خطابش کنیم.

حالا شاید به نظر بیاید که این همه تفسیر و تعبیر از یک کلمه زیاده‌روی است. من خودم حقیقتش چندان دل خوشی ندارم از آن‌ها که با زیر ذره‌بین گذاشتن زبان می‌خواهند روحیه جمعی سخنگویان زبان را کشف کنند؛ به نظرم روند تحلیل‌هایشان چپه است، یعنی می‌خواهند یک‌سری صفات را به جمعی منتسب کنند، بعد می‌گردند توی زبانشان دنبال نشانه‌های نتیجه‌های ازپیش‌آماده‌شان می‌گردند. از آن‌ها هم که به صورت جزئی و فردی این کار را می‌کنند می‌ترسم همه‌اش. آن‌ها که خم می‌شوند توی جمله‌های آدم و از نزدیک کلمه‌های آدم را وارسی می‌کنند تا ریشه‌های جزمیت و تعصب و عقب‌ماندگی ذهنی آدم را پیدا کنند و فریاد بزنند. مثلاً راستش من خیلی ساده پذیرفته‌ام که «زن» در فارسی امروز یکی از معانی‌اش همسر مؤنث است؛ اگر ببینم کسی از «زن گرفتن» حرف می‌زند خیلی درست نمی‌بینم که تنبانش را بکشم سرش که به تمام تاریخچه کثیف پشت این عبارت معتقد است یا دارد با این نحو کاربردش به تاریخ زن‌ستیزانه ما دامن می‌زند یا چه... اما با این حال فکر می‌کنم کلمات و اصطلاحات آن‌موقع که شروع می‌کنند به رایج و همگانی شدن چیزی را نشان می‌دهند. عدم تقارنی که بین «زن گرفتن» و «شوهر کردن» هست یک وقتی عدم تقارنی واقعی را نشان می‌داده. به همین ترتیب هم فکر می‌کنم اگر کسی احساس نیاز می‌کند روشندل را جایگزین نابینا کند و این کلمه هم می‌گیرد و شایع می‌شود، این می‌توان نشان‌دهنده روحیه جمعی‌ای باشد.

و گذشته از این، من حتی بدون نیاز به این تحلیل‌ها و واکاوی‌ها هم می‌توانم نشانه‌های این روحیه و آن سیستم فکری را در خودم و دیگران تشخیص بدهم. این انتظار که کسی که ضعفی جسمانی دارد باید وارسته‌تر از آدم‌های عادی باشد به نظرم در خیلی از ما درونی است. توقع داریم که کسی که معلولیتی دارد، مظلوم باشد (و جایگزینی این دو صفت --مظلومیت و وارستگی-- هم خودش قابل توجه است)، می‌خواهیم بی‌دفاع باشد، آخی باشد، نازی باشد. دلمان می‌خواهد بتوانیم ترحم کنیم بهش. در رقابت بین ماها که داریم تقلا می‌کنیم برای رسیدن به خواسته‌هایمان و به همدیگر تنه می‌زنیم، او دست ضعیف‌تر را دارد؛ می‌خواهیم خودش ضعفش را بپذیرد و پیشاپیش از دور رقابت‌ها انصراف بدهد. این وقتی خیلی به چشم می‌آید که یکی‌شان را ببینیم که با این تصویر نمی‌خواند، کسی را ببینیم که معلول است اما هیچ مظلوم نیست، که برای خودش حقی قائل است و خیلی هم مصرانه خودش دنبال حقش است. دیده‌ام که اولین واکنش خیلی‌ها این است که جا می‌خورند و تعجب می‌کنند. اگر آن طرف مثل خیلی‌ آدم‌های عادی دیگر به فکر زرنگی هم باشد و در مقابل ما پررویی‌ای نشان بدهد که دیگر واویلاست؛ کلمات «چه غلط‌ها!» از دل آدم‌ها راه می‌افتند و از چشم‌ها و بعضاً زبانشان سرریز می‌کنند.

نتیجه آن می‌شود که ما، همان‌طور که قبلاً گفتم، گند می‌زنیم و اوضاع عملی را از آنچه هست بدتر می‌کنیم. قرار بود ما خیلی مساوات‌طلب و مهربان و گل و ماه باشیم، اما نتیجه به طرز غریبی آن شد که بخواهیم آن‌ها را که ضعف جسمانی دارند از دنیا هل بدهیم بیرون. نتیجه آن شد که زندگی آن‌ها را در دنیایمان سخت‌تر کنیم، در حالی که اگر ضعف و مشکلشان را می‌پذیرفتیم احتمالاً به فکر کمک و راهکاری برای آسان شدن زندگی‌شان می‌بودیم. فهم این که ضعف جسمانی داشتن موهن نیست، محتاج همدردی عمیقی است و ما خیلی وقت‌ها تنبل‌تر از آنیم که تخیلمان را به کار بیاندازیم و به این همدردی دست پیدا کنیم (شاید هم دلیلش این است که روزگار سختمان کمتر چنین فراغ خاطری برایمان می‌گذارد). پذیرفتن این که هر کسی در این دنیا یک جوری دهنش صاف است و اگر به غریزه همدردی‌مان تن بدهیم و همدیگر را کمک کنیم سرجمع به نفعمان است، برای ما کار سختی است. این تعبیر خیلی ساده و خام‌بینانه‌ای است از اوضاع جهان. و ما بازی‌های پیچیده‌تر و والاتر را دوست داریم.

در خدمت و خیانت عادت

عادت یکی از قدرتمندترین ابزارهایی است که آدم در اختیار دارد. خیر دنیا و عقبای آدم در این است که بتواند حساب سود و زیان بلند‌مدت را همیشه پس ذهنش داشته باشد و حکمی را که از آن ناحیه می‌آید به اوامر سود و زیان لحظه‌ای ترجیح دهد. هرچه آدم از نظر روانی در موقعیت مناسبت‌تر و قدرتمندتری باشد، این‌طور عمل کردن --این واندادن در برابر لذت نقد و کم‌مقدار لحظه-- برایش ساده‌تر است. و نقش عادت این است که می‌تواند پل بزند بین حساب و کتاب درازمدت و لذت و رنج لحظه‌ای. می‌شود در زمان‌های خوب‌حالی، در آن زمان‌ها که روان آدم بدون کمک لذت‌های سریع‌الجذب دم‌دستی هم می‌تواند سرپا بایستد، بر اساس آنچه عقل درگیر آینده و شاید مطلق حکم می‌کند عادتی را شکل داد و ساخت. و آن‌وقت این عادت می‌شود آنچه بدون زحمت و انرژی می‌شود انجامش داد؛ می‌شود آن زمین زیر پایی که، همیشه ثابت و محکم، هست. فکر لذت و رنج فعلی روی آن و بر مبنای آن شکل می‌گیرد. ترک شدنش خودش تبدیل می‌شود به یک‌جور نا-راحتی و بی‌قراری لحظه‌ای و دم‌دستی. می‌شود با مداومت و تکرار، آنچه را که اسباب سختی و رنج بوده (و سختی و رنج را می‌شود نسبی هم تعریف کرد، معادل چشم پوشیدن از لذت) بی‌اثر و خنثی کرد، تبدیلش کرد به نقطه صفر محاسبه رنج و لذت.

از آن‌ورش هم البته هست. عادت آنچه را هم که اسباب لذت بوده می‌تواند بی‌اثر کند. می‌شود آن مایه لذت را هم آن‌قدر همیشه مهیا کنی برای خودت که بودنش بشود کف مطالبات، بشود آن چیزی که باید باشد تا پایه‌ای شود برای بقیه کارها. نبودنش بشود اسباب بی‌قراری و ناراحتی لحظه‌ای.

و حتی می‌شود از عادت‌هایی حرف زد که از نسلی به نسل دیگری منتقل می‌شوند، آن‌ها که پایه‌های عمیق‌تری می‌شوند برای زندگی نسل بعد، اساس شخصیت و ذائقه و سلیقه آن‌ها را تشکیل می‌دهند. و شاید بشود از اخلاق هم همین‌طور حرف زد.

بچه‌ها! بچه‌ها! بازی و روانشناسی!

فکر می‌کنم آگاهی در اکثر موارد چیزی بیشتر از یک‌جور تجمل نیست. دارم از مغز و ذهن انسان حرف می‌زنم. فکر می‌کنم در خیلی از موارد این که آن چیزی که اسمش «من» است باخبر باشد که چه داده‌هایی دارند پردازش می‌شوند و چطور پردازش می‌شوند و نتیجه پردازش چیست، هیچ اهمیتی ندارد (و در واقع باخبر هم نمی‌شود یا اگر بشود خیلی با تأخیر باخبر می‌شود). مثل گزارش دادن به یک مقام مافوق تشریفاتی که بود و نبودش تأثیر زیادی در عملکرد شرکت ندارد. نمی‌دانم این فکر و احتمالاً فکرهای هماهنگ ملازمش کی به تدریج رسوب کرده در من، اما اولین بار را که خیلی به وضوح حسش کردم یادم هست. پنج، شش ماه پیش بود. داشتم از پارک روبروی خانه‌مان می‌گذشتم. پارک راه‌های آسفالتی باریک و پیچانی دارد که دو طرفشان درخت‌های زبان‌گنجشک کاشته‌اند. طبق معمول همیشه‌ام داشتم با سر زیر انداخته و قدم‌های تند از یکی از این راه‌ها می‌گذشتم که یک دفعه سرم را چرخاندم و با باغبانی که آن‌طرف‌تر توی چمن‌ها ایستاده بود چشم‌درچشم شدم. چند لحظه بعدترش با خودم فکر کردم چه شد که سرم را گرداندم. نگهبان را پیش از سر بلند کردن و چرخاندن اصلاً ندیده بودم و این‌طور سر گرداندن ناگهانی و بی‌دلیل هم اصلاً کار معمولی نیست برایم. احتمالاً اتفاقی که افتاده بود این بوده که از گوشه چشم موجودی با دو تا چشم را دیده بوده‌ام و پیش از آن که بفهمم که دیده‌امش سرم را گردانده‌ام و این بار طوری دیده‌امش که خودم هم بفهمم.

حالا قصدم از نوشتن اینجا دفاع از این نظر نیست؛ این یک زاویه‌دید کلی است که تا حدی برای خودم هم مبهم است. می‌خواهم از نتایج مفرحش برای خودم بگویم. یک کاری که بعد از توجه به این قضیه می‌کنم و برایم لذت‌بخش است این است که روندی را که طی شده و من ازش بی‌خبر مانده‌ام دوباره برعکس و آگاهانه طی کنم. می‌خواهم بفهمم این وسط چه اتفاق‌هایی افتاده که من نفهمیده‌ام. مثلاً یک‌هو می‌بینم که بی‌هوا یاد آن دختره تپل توی خوابگاه افتاده‌ام. بعد دنبال دلیلش می‌گردم و می‌بینم توی این کتابی که پیش رویم است چشمم خورده به کسی که اسم فامیلش قهرمان است، و من یاد دل‌آرا قهرمان افتاده‌ام و اسم آن دختره هم دل‌آرا بوده. یا مثلاً می‌بینم که یک‌دفعه توی دلم احساس خوشحالی کرده‌ام، بعد نگاه می‌کنم می‌بینم صدای زنگ خانه مامان‌بزرگم آمده و این صدای زنگ برای من ملازم آمدن کسی است که از آمدنش خوشحال می‌شوم. این‌ها تحلیل نیست، که یعنی با خودم فکر کنم «لابد» این روند طی شده، خیلی به قطعیت می‌فهمم که این‌طور شده. انگار که چیزی را که هنوز در سطح است، فرصت کنم قبل از آن که ناپدید شود و برود در اعماق ببینم. کار خوشایندی است برای من، هرچند که نتایجش را (مثل همین مورد آخری) خیلی دوست نداشته باشم. چیزی که باعث می‌شد مرتب انجامش بدهم همین جالبی و خوشایندی‌اش بود. اما به تدریج می‌بینم که نتایج خیلی خوب و مفیدی هم داشته است. صرف‌نظر از شناخت بهتری که آدم بعد از مدتی از خودش پیدا می‌کند، حاصلش یک‌جور پذیرش و یک‌جور صداقت تام‌وتمامی است. خیلی ساده می‌پذیری که فلان احساس را داری، یا واقعاً فلان جور فکر می‌کنی. صداقتی که به این ترتیب به دست می‌آوری صداقت بی‌پیرایه و بی‌ادا و اصولی است (همان‌طور که از تعریف صداقت برمی‌آید که باشد)، با ژست صداقت و با فرض کردن صداقت بر خودت به خاطر این که باور داری صداقت ارزشمند است فرق دارد. همین صداقت است که نبودش به نظرم مادر تمام فسادهای جهان است (پدرشان را نمی‌دانم هنوز). این پذیرش بی‌سروصدا و ساده خیلی تکلیف آدم را با خودش معلوم‌تر می‌کند و زندگی آدم را بی‌گره‌تر می‌کند.

البته واقعاً معلوم نیست که این صداقت کاملاً معلول این بازی باشد. این صداقت با طبیعت‌گرایی‌ای که آن دیدگاه بالا در مورد آگاهی ازش درمی‌آید و این بازی را نتیجه می‌دهد، خیلی هماهنگ است. شاید همین طبیعت‌گرایی علت اصلی باشد.

شاید هم صورت مسئله را باید جور دیگری طرح کرد

یک فرقی هست بین عادی (به معنای چیزی که آدم به آن عادت کرده) و واقعی و مطلوب، در زمینه‌های مختلف. مثالی می‌زنم تا منظورم را برسانم، از چیزی که خودم باهاش زیاد درگیرم: خواب. آدم می‌تواند خودش را به یک میزان خوابی عادت بدهد. کافی است یک مدتی برنامه خوابش را روی یک ساعتی تنظیم کند تا به آن میزان خواب عادت کند. اما این که چیزی برای آدم عادت شده دلیل نمی‌شود که برایش خوب یا لازم باشد. با یک جستجوی ساده می‌شود کلی تحقیق پیدا کرد که از تأثیرات منفی و بلندمدت کم‌خوابی می‌گویند. بنابراین احتمالاً می‌شود یک میزان خوابی را مشخص کرد که مدت واقعی خوابی است که آدم بهش احتیاج دارد. لابد بسته به ویژگی‌های فیزیولوژیک هر آدمی، شرایط محیطی‌اش و فعالیتی که دارد، یک مدت زمانی هست که بدنش واقعاً به خواب نیاز دارد. مقدار خواب مطلوب  هم که فرقش با آن دو تا معلوم است. مثلاً من واقعاً حسادت می‌کنم به این‌ها که بعد از ۶ ساعت خواب سرحال از خواب بلند می‌شوند، دلم می‌خواست جای آن‌ها بودم. منظورم از مطلوب بنابراین چیزی است که شخص آگاهانه می‌خواهدش.

فرق بین واقعی و عادی را مثال غذا بهتر نشان می‌دهد. چون تفاوت بین این دو را بدن با علامت محسوسی مثل چربی ذخیره‌شده نشان می‌دهد. کسانی که به پرخوری عادت کرده‌اند، مقدار غذایی بیشتر از آن که بدن واقعاً برای سوخت‌وسازش لازم دارد مصرف می‌کنند، که این مقدار اضافی به صورت چربی توی بدنشان ذخیره می‌شود. (ممکن است کسی اعتراض کند که عادت هم بالاخره یک نیازی در بدن ایجاد کرده و خب چون این نیاز هم مبنای فیزیکی دارد پس تمایزی بین نیاز واقعی و عادی نیست. به نظرم کسی که این اعتراض را بکند کلمه «عادت» و «عادی» را بی‌معنا می‌داند یا حداقل مبنای فیزیکی‌ای برایش قائل نیست. من فرضم را می‌گذارم بر مخالفت با این نظر. فرض من این است که می‌شود در زمینه‌های مختلف یک مقداری را پیدا کرد که عملکرد سیستم تن و روان آدم بهینه باشد و اسم این را می‌گذارم نیاز واقعی. اما به هر حال این اعتراض به نوعی هم به انعطاف‌پذیری زیاد بدن با شرایط اطراف اشاره می‌کند. چیزی که باعث می‌شود آن میزان «واقعی» یک محدوده باشد، نه یک مقدار مشخص. من مخالف این نیستم اما به خاطر این که وضعیت را پیچیده می‌کند در نظرش نمی‌گیرم.)

چیزهای مختلفی باعث می‌شوند که «عادی» و «واقعی» آدم بر هم منطبق نباشند، ولی گمانم همه‌شان را بشود زیر عوامل محیطی یا «مطلوب»های همان شخص جا داد. یعنی در دو صورت آدم مجبور می‌شود آن‌قدر خلاف آن‌چه واقعاً می‌خواهد عمل کند تا عادت کند: یا شرایط بیرونی مجبورش می‌کنند (مثلاً مجبور می‌شود کم بخوابد که بتواند بیشتر کار کند) یا این که خودش خودش را مجبور می‌کند چون تصورش از آن‌چیزی که مطلوب است با آن‌چیزی که واقعی است فرق دارد (مثلاً به زور خودش را مجبور می‌کند سحرها بیدار شود چون به نظرش کم‌خوابی فضیلت است).

حالا این تمایز کی مهم می‌شود؟ وقتی که چیزی که برای آدم عادی شده اسباب اذیتش می‌شود. مثال خوبش همان کسی که به پرخوری عادت کرده و از نتایج این عادتش، مثل چاقی، اذیت می‌شود. این شخص اگر بخواهد رفتارش را عوض کند، باید خلاف نشانه‌هایی که از بدنش می‌گیرد عمل کند. یعنی مثلاً بدنش اعلام گرسنگی می‌کند که یعنی غذا لازم دارد، ولی طرف باید در خیلی از موارد این نشانه را نادیده بگیرد تا فقط وقتی به بدنش غذا برساند که بدنش لازم دارد. یعنی مقدار مطلوبش را باید قرار بدهد چیزی کمتر از مقدار عادی، مساوی مقدار واقعی. اما مسئله این است که چقدر کمتر؟ معلوم نیست علائمی که از بدن ارسال می‌شود مبنی بر گرسنگی، چقدرش به آن مقدار واقعی مربوط است و چقدرش به آن مقدار اضافی ناشی از عادت. بنابراین کسی که می‌خواهد عادت پرخوری‌اش را کنار بگذارد، چون دستگاه هشداردهنده بدنش برایش غیرقابل اعتماد شده، باید دنبال یک معیار دیگر باشد برای این که بداند چطور باید رفتار کند. یک معیار عینی که مستقل از احساسات درونی خودش باشد. کار متخصصین تغذیه هم همین است خب، که محاسبه کنند این بدن با این ویژگی‌ها چقدر غذا لازم دارد و درواقع آن معیار عینی را به طرف بدهند. بنابراین مقدار مطلوب باید بشود مقداری که آن معیار عینی مشخص می‌کند.

مشکل این است که در خیلی از موارد پیدا کردن آن معیار عینی خیلی راحت نیست. به جز همان مثال غذا که به خاطر آن که با ظاهر مردم پیوند دارد کسب‌وکار پررونقی حولش شکل گرفته، در بقیه موارد پیدا کردن متخصص خیلی راحت نیست. حتی در موردی مثل خواب -که  دوباره تأکید می‌کنم به شدت با آن دست‌به‌یقه‌ام!- سخت می‌شود کسی را پیدا کرد که برحسب ویژگی‌های فیزیولوژیک آدم یک رژیم خوابی به آدم بدهد. و در نبود معیار عینی، کسی که خلاف تمایلات اولیه‌اش عمل می‌کند نمی‌داند باید کجا متوقف شود، تا چه حد اگر به خودش آسان بگیرد تسلیم شدن به تنبلی است و تا چه حد اگر به خودش سخت بگیرد فشار زیادی و مخرب بر خودش است.

و مشکل وقتی بزرگ‌تر می‌شود که این قضیه را (اگر مجاز باشیم) تعمیم بدهیم، از محدوده اموری که معمولاً صرفاً بدنی و فیزیکی دانسته می‌شوند فراتر برویم و به محدوده چیزهایی که روانی شمرده می‌شوند -چیزهایی مثل خلق‌وخو و تمایلات و رفتارهای اجتماعی- برسیم. کسی ممکن است عادات رفتاری ناخوشایندی داشته باشد که موجب آزار خودش و دیگران باشند؛ در مقابله با آن‌ها تا چه حد باید پیش رفت؟ تا چه حدش پروبال دادن به ضعف و بی‌ارادگی است و تا چه حد توقع بی‌جا و نامنصفانه از شخص؟ و تازه این‌جا قضیه پیچیده‌تر هم می‌شود، چون برخلاف امور فیزیولوژیک -که در آن‌ها توقع واحدی از اشخاص مختلف نمی‌رود و برای اشخاص مختلف بسته به ویژگی‌های ژنتیکی و محیطی‌شان سیستم‌های بهینه متفاوتی وجود دارد*- در مورد بسیاری از اموری که روانی دانسته می‌شوند، افراد به طور یکسانی قضاوت می‌شوند: اخلاق (اقلاً اخلاق سنتی) همه آدم‌ها را یکسان می‌داند، برای همه حکم واحد صادر می‌کند و ویژگی‌های ژنتیکی و محیطی‌شان را دخیل نمی‌کند.

خیلی مسئله پیچیده‌ای است. یک مجهول است و n تا متغیر و تعداد بسیار کمی معادله معلوم. اگر آدم از خودش و آن‌طور که هست راضی باشد، همه‌چیز آرام و متعادل است، اما اگر نباشد، آن‌وقت در یک دریای نامعلوم آشفته‌ای رهاست که نمی‌داند باید به کدام طرف برود و چقدر.

* طبعاً انتظارات نامعقول ناشی از مد را کنار گذاشته‌ام.

پی‌نوشت: سؤالی که همین الآن برایم مطرح شد این است که آیا اخلاق هم یک مد است؟ مدی در حوزه‌ای متفاوت؟