تمدن یعنی راه پاکوب‌شده. و جالبی‌اش این است که می‌شود تمدن شخصی داشت.

Constant Vigilance

قبلاً از این سرگرمی ذهنی‌ای که برای خودم پیدا کرده‌ام حرف زده بودم. خیلی البته سختگیرانه پایبندش نبوده‌ام، اما هرچه می‌گذرد بیشتر می‌فهمم که چه کار مفیدی است. یک‌جور مراقبه دائم است. منظورم از مراقبه تماشاست. مشاهده‌گری خالص است، تماشای بی‌طرفانه آن چیزی که از ذهن می‌گذرد. این با بیرون رفتن از خود و تماشا کردن رفتار خود فرق دارد؛ با تماشاچی خیالی رقص خود بودن هم فرق دارد. مشاهده کردن خالص محتوای ذهن است. نشستن لب رودخانه ذهن و تماشا کردن جریانش است (این البته استعاره‌ای بسیار کلیشه‌ایست. اما استعاره درست همین است. دم آن کسی که استعاره درست را پیدا کرده و دم همه آن کسانی هم که از به کار بردن کلیشه‌های درست نترسیده‌اند گرم. دم لول دو گرم کلاً).

آدم این کار را که زیاد بکند خودش را بهتر می‌شناسد. مثلاً آدم فکر می‌کند از فلان کسَک بریده و دل کنده، بعد می‌بیند تا چشمش به پیامش می‌افتد یک جرقه کوتاهی از شادی توی دلش می‌درخشد. بعد می‌فهمد که آن بچه‌ای که دل‌بسته آن آدم بود هنوز توی دلش زنده است. و خب دانستن این‌جور چیزها خوب است. آدم را همگن‌تر و منسجم‌تر می‌کند. فایده دیگرش (که شاید زیرمجموعه همان خودشناسی است) این است که آدم دلیل کارهایش را بهتر می‌فهمد. ربط و ارتباط رفتارهایش را پیدا می‌کند. الگوهای تکرارشونده رفتارهایش را تشخیص می‌دهد. مثلاً می‌بیند آن حالی که توی دلش دارد آن موقع که خواسته از زیر انجام دادن تکلیفش دربرود، همان حالی است که موقعی که به فلان مهمانی فکر می‌کرده داشته، یا همان حالی است که باعث شده سرآخر قید دوچرخه خریدن را بزند، یا همان حالی است که باعث شده یک رابطه را الکی کش بدهد. این‌طور نیست که آدم این کارها را نگاه کند و بگوید این‌ها همه فلان وجه مشترک را دارند، پس من فلان الگوی رفتاری را دارم. چیزی که این‌ها را به هم پیوند می‌دهد آن حال درونی، آن کیفیت، آن «جور»ی است که آدم احساس کرده قبل از آن که آن‌طور تصمیم بگیرد و رفتار کند (کوالیا، عزیزان فلسفه ذهن خوانده، منظورم کوالیاست).

حالا چرا باید حال آدم در مقابل تکلیف انجام دادن و تصمیم گرفتن برای یک رابطه یکی باشد؟ چون این دو تا در سطحی از انتزاع یک چیز بوده‌اند، و واکنش مغز به محرک یکسان یکی است. خیلی ساده و سرراست. این‌طور می‌شود که یک سری الگوهای رفتاری از خرد تا کلان زندگی آدم تکرار می‌شوند. انگار که زندگی آدم یک فراکتال باشد. به نظرم این همان چیزی است که ایده اصلی پشت روانکاوی و این بند و بساط‌ها بوده («روانکاوی و این بند و بساط‌ها». من واقعاً به خاطر ادبیات بی‌مبالاتم از خواهران و برادران روانکاو و بندوبساط عذرخواهی می‌کنم). خیلی ایده ساده و ترتمیز و معقولی است، منتهی نمی‌دانم چرا این عزیزان بندوبساط یک‌جوری می‌گویندش که اسرار‌آمیز و مرموز می‌شود. انگار که یک نیروی غریب و مرموزی نشسته باشد توی وجود آدم و سرنخ تمام امور را گرفته باشد دستش و عمد هم داشته باشد که آدم را گمراه کند.

البته غرابت آن چیزی که روانکاوها ممکن است تحویل آدم بدهند فقط به خاطر ایدئولوژی عجیبشان نیست. به این خاطر هم هست که روانکاو طبیعتاً قدرتش محدود است برای شناسایی آن کیفیت‌های مشترک. روانکاو به ذهن آدم دسترسی ندارد و چاره‌ای ندارد جز این که رفتارهای آدم را مشاهده کند و الگوها را پیدا کند، و مجموعه داده‌هایش هم چندان بزرگ نیست، چون نمی‌تواند تمام مدت همراه آدم باشد. این است که نظریه‌های آن‌ها خیلی وقت‌ها نچسب و نامناسب از آب درمی‌آیند؛ انگار که می‌خواهند رفتارهای آدم را به زور توی یک قالبی که اندازه‌اش نیست جا بدهند و سعی هم می‌کنند که آدم را متقاعد کند که اندازه آن قالب شود (به علاوه در این حیطه هم مثل باقی حیطه‌ها متأسفانه خیلی‌ها احمق و تنبلند و ترجیح می‌دهند، به جای این که خودشان واقعاً کاری انجام دهند، از قالب‌های از پیش‌آماده استفاده کنند). 

کلاً هم این دل دادن به نظریه خیلی وسوسه‌انگیز است. یعنی حتی وقتی آدم خودش می‌خواهد ذهن خودش را مشاهده کند —اگر بخواهد این کار را نه به خاطر جالبی‌اش، که به خاطر فوایدش، بکند— خیلی وقت‌ها وسوسه می‌شود که رفتار بیرونی‌اش را نگاه کند و به خودش بقبولاند که این رفتار و آن یکی رفتارش و احساسات قبلشان یکی هستند، چون آن رفتارها وقتی از بیرون دیده شوند، یک وجه مشترک انتزاعی توی چشمی دارند. اما همیشه آن وجه مشترک باعث نمی‌شود که آن رفتارها یکی باشند یا از یک جا آب بخورند. یعنی آن کیف احساس‌شده قبلشان یکی نیست. به عبارت دیگر، ذهن آدم یک‌جور ندیده استشان، ذهن آدم یک‌جور دیگری تجرید کرده؛ آن ویژگی‌ای که ذهن بین دو تا موقعیت مشترک دیده و بر اساسش حکم کرده که این دو تا یکی هستند، ممکن است با آن که آدم بعداً تحلیل می‌کند و می‌بیند فرق کند. این که آدم قبول کند که تماشاچی صرف باشد، که با فکر و نظریه‌های خودش وسوسه نشود می‌تواند سخت باشد، به سختی این که آدم یک ربع یک‌جا بنشیند و مطلقاً هیچ کار نکند.

خوبی این که آدم این الگوهای رفتاری را ببیند این است که می‌تواند بهشان واکنش نشان بدهد. آن «حال»ای که باعث می‌شود یک سری کارها را بکنی، خودش می‌شود یک چیزی که مستقیماً مشاهده‌اش می‌کنی. خودش را به عنوان یک موجود می‌شناسی و می‌توانی دقیقاً نسبت به همان چیز واکنش نشان بدهی، نه نسبت به جزئیات موقعیتی که پیش رویت داری. مثلاً من دیده‌ام آن‌موقع که باید بنشینم سر کارم، آن موقع که یک جای مقاله را نفهمیده‌ام، آن موقع که نمی‌دانم جمله بعدی نوشته چیست و دلم می‌خواهد بنشینم تتریس بازی کنم، آن موقع که وسط ظرف شستنم و بیشتر ظرف‌ها شسته شده، یا آن موقع که صبح‌ها می‌خواهم صورتم را بشویم، یک حال را تجربه می‌کنم، دلم یک جور است تمام این وقت‌ها. یک حال اسکارلت اوهارا ‌طوری، یک حال «حالا نه، باشد بعداً»طوری. بعد خب کاری که می‌کنم این است که نسبت به همان «حال» واکنش نشان می‌دهم و سریع عکسش را عمل می‌کنم، می‌گویم «همین الآن» و بعد ذهنم را مشغول آن چیزی می‌کنم که باید. 

حالا همیشه هم نه ها. این که می‌گویم یعنی مثلاً از پنجاه بار هشت بار. ولی خب همین خودش پیشرفت است برای من. خیلی وقت است که احساس می‌کرده‌ام دارم یک روند نزولی قهقرایی‌ای را طی می‌کنم، ولی از وقتی شروع کرده‌ام این کار را کردن —هرچند که همین اندازه کم و ناچیز— احساس می‌کنم بعد از مدت‌ها دارم از شیب مثبتی بالا می‌روم. این که تازگی‌ها شروع کرده‌ام دوباره نوشتن نتیجه همین کار است. چندباری پیش آمده توی اتوبوس که نشسته بوده‌ام که بروم سر کلاس یک موضوعی از ذهنم گذشته، طبق معمول این چند سال اخیرم خواسته‌ام ولش کنم و بنشینم اطراف را نگاه کنم، بعد گفته‌ام «همین حالا» و ذهنم را مجبور کرده‌ام که بند شود سر جایش. حال خوبی است. حس می‌کنم موجودتر و مجموع‌ترم. احساس می‌کنم بیشتر «خودم»ام. کلاً هم یک‌وقتی باید بنشینم درباره نسبت اراده و «خود» بنویسم. حالا نه البته، باشد بعداً.

بکوش که در دلت طویله‌ای برای خودت داشته باشی، ناتانائیل

دیشب رفته‌ام توی جمع بچه‌های دانشکده و طبق معمول یک خرده باید وقت و انرژی صرف کنم تا احساس‌های نامطلوبم بگذرند: کمی افسردگی، احساس خالی بودن، یک احساس ناخوشایندی که دقیقاً نمی‌دانم چیست، مثل وقتی که مزه ناخوشایند چیزی هنوز زیر زبان آدم است.

معمولاً از جمع‌های دانشکده استقبال چندانی نمی‌کنم. آن اوائل فکر می‌کردم مجبورم بروم، چون اگر نروم از جمع جدا می‌افتم. آن تصویر کلیشه‌ای ایرانی‌هایی هم که نمی‌توانند قاطی جمع خارجی‌ها شوند و در نتیجه یا منزوی می‌شوند یا فقط با هم می‌جوشند، مثل تابلوی هشدار بالای سرم بود همیشه. الآن‌ها خیلی دیگر اذیت نمی‌کنم خودم را. به خودم می‌گویم وقتی این‌طور احوالت بد می‌شود بعد از بودن توی جمعشان، چه کاری است که خودت را اذیت کنی؟ این است که معمولاً پرهیز می‌کنم از جمعشان. سعی می‌کنم زیادی توی دورهمی‌هایشان نباشم، و فقط هرازگاهی بروم که خیلی هم غریبه نشوم ازشان. معمولاً وقت‌هایی می‌روم که یک مناسبتی باشد. دیروز هم دفاع یکی از بچه‌ها بود و بعد از دفاع همه راه افتادند سمت یک باری که تو دانشگاه است و محل دورهمی‌های همیشگی است. یک حد محدودی از بدحالی بعد از بودن توی جمع را می‌توانم تحمل کنم و به فوائدش می‌صرفد (این‌طور موجود سود و زیان حساب‌کننده‌ای شده‌ام).

قبلترها فکر می‌کردم این بدحالی همان بدحالی معمولی است که همیشه بعد از حضور توی جمع‌های نه چندان صمیمی دارم؛ همان خالی بودن و گیجی معمول، و البته تشدیدشده به خاطر این که خب بالاخره زبانم در حدی نیست که پابه‌پای حرف‌هایشان پیش بروم و موضوع صحبت‌هایشان هم برایم غریبه است. الآن‌ها فهمیده‌ام که چیزی بیشتر از آن است، چیزی که مختص همین جمع بچه‌های دانشکده است.

به نظرم بچه‌هایی که توی دانشکده با هم می‌پرند کم‌وبیش دو تا دسته شده‌اند: دسته بچه‌باحال‌ها و دسته dorkyها (واقعاً نمی‌دانم معادل فارسی‌اش چیست، وگرنه فارسی‌اش را می‌نوشتم). درست و حسابی نمی‌دانم چه ویژگی‌هایی هستند که این دو تا گروه را از هم جدا می‌کنند، ولی توی ذهنم دو تا گروه از هم کاملاً مجزایند. بچه‌باحال‌ها خوش‌مشرب‌ترند، بیشترشان آمریکایی و کانادایی‌اند، جوان‌ترند (مستقیم بعد از دبیرستان رفته‌اند دانشگاه و مستقیم بعد از لیسانسشان هم آمده‌اند اینجا)، آبجو و علف را دوست دارند و بدشان نمی‌آید چیزهای دیگر را هم امتحان کنند. دورکی‌ها آن‌قدرها خوش‌مصاحبت نیستند (زیاد ممکن است سکوت معذب‌کننده پیش بیاید اگر در جمعشان باشی)، غیر‌آمریکایی و غیرکانادایی بیشتر توی جمعشان دارند، سنشان معمولاً بالاتر است (بعضی‌هاشان چند سالی وقتشان را تلف کرده‌اند سر چیزهای دیگر)، آبجو و علف هم نقطه مرکزی جمعشان نیست. موضوع صحبت‌های دو تا گروه هم به نظرم با هم فرق می‌کند، هرچند که درست نمی‌دانم موضوع صحبت هرکدامشان چیست، مخصوصاً بچه‌باحال‌ها را؛ صحبت‌هایشان بیشتر به نظرم امتداد small talkها می‌آید (مجدداً نمی‌دانم چه معادل فارسی‌ای انتخاب کنم برایش)؛ یک مجموعه‌ای از اسمال‌تاک‌هایی که دنبال هم می‌آیند و خب بعضی هم بیشتر کش پیدا می‌کنند. دورکی‌ها را بیشتر دیده‌ام در مورد چیزهایی حرف بزنند که زمان بیشتری می‌خواهند: کتاب و فیلم و تفاوت‌های فرهنگی کشورهای مختلف و این‌جور چیزها. بچه‌باحال‌ها به نظرم در دنبال کردن فلسفه خیلی جدی‌تر و حرفه‌ای‌ترند. فلسفه را قشنگ به عنوان حرفه‌شان نگاه می‌کنند و جاه‌طلبی آکادمیک دارند و برایش تلاش هم می‌کنند. دورکی‌ها بیشتر از آن جهت فلسفه می‌خوانند که مغزشان تعطیل است یک کمی، که توی مکالمات معمولی آدم‌ها خارج می‌زنند چون فکرشان می‌رود سمت سؤال‌های عجیب غریبی که توی فلسفه فقط می‌شود دنبالشان گشت. بحث‌هایی که دقیقاً فلسفه آکادمیک نیستند، اما چیز دیگری جز فلسفه هم نیستند را توی جمع دورکی‌ها بیشتر می‌شود شنید.

حالا این ویژگی‌ها و تفاوت‌ها که می‌گویم خیلی دقیق و روشن نیستند (مخصوصاً آن تکه موضوع صبحت‌هایشان)، اما یک ویژگی هست که برایم خیلی پررنگ است: بچه‌باحال‌ها بیشتر در مورد بقیه آدم‌های دانشکده و به خصوص در مورد آن کارهایی که به نظرشان ضایع است حرف می‌ز‌نند، معمولاً هم یک‌طور ریشخندکننده‌ای. خیلی خیلی کمتر دیده‌ام دورکی‌ها این کار را بکنند. همین ویژگی‌شان است که به طور خاص حال من را بد می‌کند وقتی باهاشان وقت می‌گذرانم (البته هر کس من را یک‌کمی بشناسند با خواندن آن توصیفات قبلی هم می‌داند که من با دورکی‌ها آبم بیشتر توی یک جوب می‌رود —حتی شاید بدون خواندن آن توصیفات و فقط با شنیدن اسم دو تا گروه). این‌جور بی‌رحمی در مقابل مردم —همین که آدم اینقدر راحت از ویژگی‌های بد آدم‌های غائب حرف بزند— من را ناراحت می‌کند. آدم‌های مورد علاقه من آن‌ها هستند که ضایع بودن کارهای و رفتارها و بعضاً کل وجود آدم‌ها را می‌بینند و واکنششان —اگر نشانه‌ای ازش پیدا باشد— شرمندگی و احساس گناه و نهایتاً عصبانیت همدلانه و شریف است. اذیت شدنم را البته آن‌وقتی که توی جمعشان هستم نمی‌فهمم؛ آن موقع‌ها معمولاً تا حدی برایم جالب هم هست که سر دربیاورم در دانشکده چه می‌گذرد و بفهمم نظر عمومی راجع به فلان آدم و فلان کار و فلان اتفاق چیست، ولی معمولاً بعد از یک‌کمی وقت گذراندن باهاشان می‌بینم یک احساس تلخی و عدم امنیت و عذاب وجدانی نشسته ته دلم. این است که دلم می‌خواهد حذر کنم ازشان.

جالبی‌اش این است که بچه‌باحال‌ها جداجدا خیلی بچه‌های خوبی هستند. خیلی مؤدب و خوش‌برخورد و مهربانند. اما انگار با هم که می‌گردند آن بخش‌های نامهربان هم را تقویت می‌کنند. کلاً به نظرم جمع‌ها یک سری ویژگی‌هایی دارند که ورای ویژگی‌های تک‌تک اعضایشان است. بعضی ویژگی‌های فردی هستند که اثر تشدیدکننده دارند، دو نفری که آن ویژگی را دارند اگر به هم بیفتند هم را تشدید می‌کنند. راحت بودن در قضاوت کردن آدم‌ها، مسخره کردن کارهای ضایع، اساساً این دسته‌بندی ذهنی ضایع/باحال را داشتن از آن دست ویژگی‌هاست و به نظرم اتفاقی که توی جمع بچه‌باحال‌ها افتاده همین است. هر کدامشان یک اندکی این تمایل را داشته‌اند و این تمایل شده یک ویژگی جمعشان و حتی به آن‌هایی هم که این تمایل را نداشتند سرایت کرده. یک سریشان هستند که به نظرم جزو اعضای مرکزی گروه نیستند. ویژگی‌هایشان طوری است که عضو هر دو گروه می‌توانستند باشند، و آن اوائل با آدم‌های آن یکی گروه هم می‌گشتند، ولی کم‌کم یک‌دل عضو این یکی گروه شدند. این‌ها به طرز ویژه روی اعصاب منند. از دیدنشان یاد اعضای دون‌پایه گنگ‌ها می‌افتم. آن‌ها که خوشحالند که توی گنگ پذیرفته شده‌اند. که هر کار که می‌کنند فوراً ذوق‌زده نگاه می‌کنند به اعضای بزرگ‌تر ببیند واکنش آن‌ها چیست. همان‌ها که به قول جی لنو خنده‌هاشان زیرتر است. این‌ها آن آژیر خطری توی مغز من را که رویش درشت نوشته «رقت‌انگیز» به صدا درمی‌آورند و پشت‌بندش مجموعه احساسات درهم ناخوشایندی را که به این کلمه گره خورده‌اند در من زنده می‌کنند (من که مردم روی سنگ قبرم خواهند نوشت «اینجا آرامگاه آن است که همه عمر از رقت‌انگیز ترسید…»). اعضای اصلی گروه بچه‌باحال‌‌ها هیچ به قدر‌ این‌ها عصبانی‌ام نمی‌کنند.

حالا البته کل قضیه آنقدری شدید نیست. یعنی اصلاً این توصیف‌هایی که کردم همه تا حدی اغراق‌شده‌اند (البته به جز عصبانیت نامعقول من از آن‌ها که به نظرم دون‌پایه‌های گروه بچه‌باحال‌ها رسیده‌اند). گروه بچه‌باحال‌ها، حتی وقتی که با همند به نسبت مهربان و خوش‌قلب و سالمند. کلاً هم من در تشخیص این که دقیقاً چیست که از آدم‌ها روی اعصابم است خوب نیستم. فقط می‌فهمم که بعد از بعضی معاشرت‌ها بدروحیه و کج‌خلق و کم‌تحمل می‌شوم، و وقتی می‌خواهم دست بگذارم روی علتش معمولاً توصیفات پیچیده و برای دیگران غیرقابل‌فهمی به ذهنم می‌رسد. همیشه دلم می‌خواهد‌ با آن‌ها که دوستشان دارم و نظرشان را قبول دارم بنشینیم حرفش را بزنیم که ببینم آن‌ها می‌فهمند چه می‌گویم یا نه. مثلاً همین مورد هم. دلم می‌خواست می‌شد با هدو و راشکا و دیبو می‌نشستیم فیلم بازی را بازبینی می‌کردیم ببینم آن‌ها چه می‌گویند. معمولاً یک کمی من را دست می‌اندازند بابت این توصیفات عجیب غریبم از چیزهایی که روی اعصابم می‌روند. هدو مخصوصاً می‌گوید که سر درنمی‌آورد این چیزهای پیچیده‌ای که می‌گویم یعنی چه. ولی چند باری شده که بعدش «مستقلاً» شروع کرده یک چیز دیگری را که اذیتش می‌کند توصیف کند و آخرش معلوم شده داشته همان را که من می‌گفته‌ام می‌گفته با یک بیان دیگری.

حالا خلاصه این که دارم مرحله ریکاوری بعد از دورهمی را می‌گذرانم. ولی یک چیزی که دیشب بهش دقت کردم و خوشحالم کرد این بود که پشت سر گذاشتن بدحالی‌های بعد از معاشرت‌ها خیلی برایم راحت‌تر و سریع‌تر شده. دلیلش؟ یکی همین که یک توصیفی دارم از این که چیست که روی اعصابم است، و چیست که دوست نداشته‌ام توی جمع. دلیل مهم‌ترش، خیلی مهم‌ترش، این که یک چیزی دارم که مال خودم است و دوستش دارم. یک تصویری از خودم توی ذهنم شکل گرفته که در مقابل هجوم دیگران می‌توانم بهش پناه ببرم. یک‌جور هویت، متشکل از چیزها و کسانی که دوست دارم، چیزهایی که سلیقه‌ام می‌پسندد، آرزوهایم، هدف‌هایم، اصولی که حتی اگر پایه محکمی نداشته باشند، برایم مشخص‌اند و دلبستگی دارم بهشان… این‌ها انگار کوچک و نازک، ولی گرم و صمیمی و آشنا نشسته‌اند ته دلم و بعد از دیدن غریبگی‌های دنیای خارج که رویم را می‌گردانم طرفشان لبخند می‌نشیند به لبم از دیدن آشنایی‌شان. یک جور حال آهوی از طویله خران برگشته‌ای.

بی‌ربطیات - فواره‌های سبز ساقه‌های سبکبار

مادربزرگم می‌گفت خورشید اول دی راستگوست. می‌گفت شب چله خورشید ترسیده. مرگ را یک قدمی‌اش دیده و صداقت روز اول دی ماهش صداقت کسی است که مرگ را به چشم دیده.

به تو اگر بگویم می‌خندی، اما من می‌دانم که راست می‌گفت. من دیده‌ام. خورشید روز اول دی دست تو را برای من رو کرد. توی باغچه بودی. داشتی می‌رفتی که برف را از روی شاخه‌های نارنج بتکانی. رویت به خورشید بود و باد پیراهنت را تکان می‌داد… و من دیدم. دیدم که دو سایه داشتی. دیدم که دو تا بودی. هر دو سایه‌ات را روی برف‌ها دیدم که پشت سرت قدم برمی‌داشتند. هم‌قد هم، دستشان توی دست همدیگر، یکی کمی رنگ‌پریده‌تر از آن دیگری، باد پیراهن هر کدام را جوری تکان می‌داد.

همان موقع بود که فهمیدمت. که همه چیز دستگیرم شد. فهمیدم که چرا تو از تنهایی نمی‌ترسی. که چرا تنهایت و با دیگرانت یک‌جور است، که چرا رفتن هیچ کس ویرانت نمی‌کند. فهمیدم که چرا خنده‌ات، هر چه هم که واقعی، هر چه هم که از ته دل، دور است. فهمیدم که چرا بین آغوش من و تن تو همیشه فاصله‌ای‌ست. خودت محیط است دور خودت. خودت پناه است بین خودت و آغوش من، دنیا. فهمیدم که چرا نمی‌شود با تو یکی شد. فهمیدم که تو تنهایی من را پر نمی‌کنی. و من —نمی‌توانم دروغ بگویم— از تنهایی می‌ترسم. ترس کسی که مرگ را به چشم دیده.

فرزندم، پایان‌نامه‌ات را چنان بنویس که دلت بخواهد به کسی تقدیمش کنی.

بوس، لقمان

از سوبک، مینوتور و پدران دیگر

می‌گویند اسکیموها بیش از بیست اسم مختلف برای برف دارند. یک عده هم می‌گویند که هیچ هم این‌طور نیست و آیا کسانی که این را می‌گویند نباید قبل از حرف زدن بروند تحقیق کنند تا به رواج خرافات دامن نزنند. این عده دوم باید جوابگو باشند که ملت چه مثال درست‌ودرمان دیگری را می‌توانند جایگزین اسکیموها و برف‌هایشان بکنند، و آن عده اول هم می‌توانند تا عده دوم به جواب مناسب برسند از من و عصبانیت‌هایم استفاده کنند.

عصبانیتم مثل همان برف اسکیموها فراگیر و پوشاننده و پرتنوع است. و من --مثل دختر اسکیمویی که کارش نشستن توی خانه و تماشا کردن برف از پشت پنجره است تا خانواده‌اش از شکار برگردند-- دارم کم‌کم انواع مختلفش را از هم تشخیص می‌دهم. کم‌کم شکل‌های مختلفش در نظرم متمایز می‌شود و هر کدام از شکل‌ها گره می‌خورد با زمان‌ها و مکان‌ها و حال‌هایی، و تبدیل می‌شود به دسته‌ای. کم‌کم لابد اسم‌هایی هم اختراع می‌کنم برایشان. البته این‌طور نیست که بنشینم آگاهانه بچینمشان پیش رویم و سعی کنم دسته‌بندی‌شان کنم. من، هر چند که عادت طبقه‌بندی و اسم‌گذاری و حکم کلی دادن از سر و روی نوشته‌هایم هم می‌بارد، هیچ‌وقت به قصد و عمد نمی‌نشینم طبقه‌بندی کنم؛ همیشه این‌طور است چیزی برایم یادآور چیز دیگری می‌شود، و وقتی این یادآوری‌ها مکرر شد، متوجه می‌شوم که طبقه‌ای در ذهنم شکل گرفته و معمولاً هم نزدیک‌ترین اسم را که آن دسته در ذهنم تداعی می‌کند می‌چسبانم رویش. در مورد عصبانیت‌هایم هم همین‌طور است. کم‌کم می‌بینم که یک عصبانیت لحظه دیگری را برایم یادآور می‌شود که عصبانی بوده‌ام و و آن یکی هم دیگری را و دیگری هم یکی‌دیگر را.

چه شده که تازه دارد این اتفاق برایم می‌افتد --من که این همه عصبانیتم همه سال از آسمان می‌بارد و فرق تابستان و زمستانم فقط ضخامت لایه‌های برف است؟ اتفاق جدید و بزرگی که برایم افتاده این است که برای اولین بار از عصبانیتم جدا شده‌ام... حساب خشم برای من همیشه از باقی حس‌ها جدا بوده است. نه به خاطر شدت یا به خاطر هجوم‌های پرشمار بی‌بهانه‌اش؛ حس‌های دیگری هم بوده‌اند که شدیداً بر سرم آوار شده‌اند و می‌شوند، اما بین من و آن حس‌های دیگر --همه‌شان-- همیشه فاصله‌ای هست. همیشه خودم را چیزی جدا از آن حس‌ها می‌بینم. آن احساسات --حتی در آن لحظاتی که با بیشترین شدت درگیرم کرده‌اند-- به چشمم عوارضی می‌آیند که می‌دانم می‌توانند نباشند. همیشه خودم و احیاناً کسی را که موضوع آن احساس است، موجوداتی مستقل از آن حس می‌بینم و آن احساس را چیزی عارضی که رفع‌شدنی است. حتی اگر دارم از محبت کسی خفه می‌شوم، این محبت را حالی می‌دانم که عارض من شده نه نشان‌دهنده خصیصه‌ای از آن آدم. انگار نقش و نگاری که روی پوستم (یا روی تصویر شخص دیگر) کشیده شده باشد و بدانم که با شستن پاک می‌شود؛ اما عصبانیت مثل لک پوستی، خال، جراحت یا خالکوبی است، با آب نمی‌رود و پاک نمی‌شود، جزئی از پوستم است. درست‌تر بگویم در لحظه درگیری این‌طور حس می‌کنم. اصلش این است که این عصبانیت هم مثل باقی حس‌ها شسته خواهد شد، کم‌رنگ و پررنگ خواهد شد، اما من آن‌وقتی که عصبانی‌ام این را نمی‌دانم. فکر می‌کنم این نقش پوست خودم است. آن را که از دستش عصبانی‌ام  دشمن می‌بینم، خیلی ساده و به معنای اصیل و بدوی کلمه: بد --بد بد بد--، نه شخصی مستقل از عواطف و افکار من که حالا موضوع عصبانیتم قرار گرفته.
اخیراً چند باری شده که توانسته‌ام خودم را از خشمم جدا کنم و خشم را هم حسی ببینم مثل باقی حس‌ها، نه دستی که پرده از تصویر واقعی فرد مقابلم برمی‌دارد. این موفقیتم هم نه مرهون تلاش است، نه ریاضت و خودسازی و نه خودکاوی و گشتن دنبال ریشه‌های عمیق خشم؛ خیلی ساده نتیجه پذیرش است. همان پذیرشی که پیش‌تر ازش گفتم. خیلی ساده پذیرفته‌ام که یک هیولایی توی دلم دارم که از دماغش، که مثل دماغ خودم دراز است، آتش بیرون می‌زند. این هیولا همیشه همراه من بوده. واضح‌ترین تصویری که از بچگی‌هایم دارم، همین حملات خشم و عصبانیت است (خشم از باقی دنیا، آدم‌ها، آدم‌بزرگ‌ها، از «بقیه‌شان»، «همه‌شان!»، «همه‌شان!»). در سال‌های نوجوانی‌ام خشم دیگر حمله نکرد، آمد و همیشه ماند، اما بودنش شبیه بودن آن‌وقت‌های خودم بود: بی‌حرکت و ساکن و فلج. و در سال‌های بعدش، آن‌وقت‌ها که شروع کردم به تلاش برای اصلاح خودم و مثلاً خودسازی، موفق شده بودم نمودهای ظاهری خشمم را خاموش کنم؛ موفق شده بودم هیولا را زندانی کنم یک جایی در دل زمین و فکر می‌کردم دیگر که دفنش کرده‌ام زیر لایه‌های خاک، مرده و تمام شده. سال‌های سیاه، سال‌های افسردگی و سرگشتگی بعد از همین سال‌های آرامش، از وقتی شروع شدند که این هیولا یک دفعه تکان خورد و از زمین زیر پایم سر بیرون آورد و تمام‌قد ایستاد مقابلم و مرا به وحشت انداخت. آن‌قدر از این هیولا --که خودم بود-- ترسیده بودم که نمی‌دانستم به کجا پناه ببرم*... الآن؟ خیلی ساده هیولا را پذیرفته‌ام. نه به عنوان نقطه‌ضعف یا چیزی که باید برطرفش کرد. به عنوان چیزی که هست. نه خوب است، نه بد است. نه قشنگ است، نه زشت است. به فلس‌ها و پستی و بلندی‌های پوست زبرش نگاه می‌کنم و به چشمم همان اصالت قابل احترامی را دارد که سوسمارها و کروکودیل‌ها در طبیعت دارند.

همین پذیرش باعث شده که از فکر کشتنش یا انکارش فارغ شوم و به این فکر کنم که چه کنم که کمتر آسیبم بزند. و همین که خودم را چیزی جدا دیده‌ام که می‌تواند توسط او آسیب ببیند یعنی این که توانسته‌ام --گاهی-- بین «خود»م و او فاصله بیاندازم. وقت‌هایی که آتشش دوباره نفیر می‌کشد، بتوانم بگویم «دوباره شروع کرد!» و دوباره شروع کرد یعنی می‌تواند تمام شود؛ یعنی همان نقش و نگاری که می‌تواند شسته شود. نتیجه این پذیرش و جدایی نورسیده همان پیدا شدن شکل‌ها و به چشم آمدن تمایزها و شکل گرفتن دسته‌بندی‌هاست. پیدا کردن دسته‌ها، جا دادن پدیده‌ها در طبقه‌بندی‌های ذهنی همان شناخت است که نتیجه دیدن و تماشا کردن است، نتیجه مشاهده. و آن که مشاهده می‌کند با آن که مشاهده می‌شود دو تاست. مثل آدم و طبیعت.

* این مال آن روزهاست.

در آداب آدابمندی

زن‌ها برای کارهای خانه‌شان آداب دارند. برای کارهای ریز روزمره‌ای که هر روز باید تکرارش کنند، آگاهانه یا ناخودآگاه، شیوه و روشی پیدا کرده‌اند یا از مادرهایشان به ارث برده‌اند، روشی که به نظرشان می‌آید روش «درست» انجام کارهاست. وقتی یک غریبه دارد همان کار را به شیوه دیگری انجام می‌دهد، می‌توانی ببینی‌شان که --اگر طاقت بیاورند و چیزی نگویند-- با نارضایتی نگاهش می‌کنند و آرام‌وقرار ندارند. بعضی‌شان دلایلی هم دارند برای آن نحو انجام دادن کارها، برای این که چرا روش خودشان روش درست است. یادم هست یک بار داشتم خانه کسی ظرف می‌شستم، بعد که کارم تمام شد ابر را گرفتم زیر آب و شستم؛ درآمد که «عه تو هم آخر کار ابر را می‌شوری؟ بعضی‌ها می‌گویند بهتر است کف تویش بماند که ضدعفونی شود، ولی من به نظرم کف‌هایش را بشوری تمیزتر است». من به ابر توی دستم نگاه کردم و با خودم فکر کردم نه تا به حال به این که بعد از اتمام ظرف شستن چه باید کرد فکر کرده‌ام، نه در این‌باره نظر خاصی دارم.

چند سالی هست که به این قضیه دقت کرده‌ام. همیشه به عنوان یک ویژگی مفرح زن‌ها توجه‌ام را جلب کرده؛ اما اخیراً از یک جهت دیگر برایم جالب شده. چندوقتی است که توجهم متمرکز شده روی روال و رویه داشتن، چه برای انجام کارهای مختلف خرده‌ریز، چه در مقیاس‌‌های بزرگتر برای چطور گذراندن روزها و هفته‌ها و ماه‌ها. به نظرم رسیده بهترین راه پرهیز از سردرگمی و اضطراب همین است که آدم یک روال معتادی داشته باشد، یک قالب همیشگی و ثابت برای محتوایی خطی و به‌پیش‌رونده. این چندوقته هرجا را که نگاه می‌کنم چیزهایی که به این مسئله ربط داشته باشند توجه‌ام را جلب می‌کنند. فیلم ژان دیلمان را هم که دو سه ماه پیش می‌دیدم همینش برایم جالب بود. زمان فیلم سه ساعت بود و توی این سه ساعت سه روز زندگی یک زن روایت می‌شد. گمانم توی کل فیلم کمتر از پنج دقیقه حرف زده می‌شد. فیلم اعتراضی بود به روزمرگی‌ای که کل زندگی زن‌ها را تشکیل می‌دهد، اما من حواسم به این بود که زن چطور بعد از تمام شدن آشپزی‌اش میز آشپزخانه را تمیز می‌کند و هر روز فلان موقع تا فلان موقع پنجره اتاق را باز می‌گذارد و هر شب توی فلان ساعت چند رج از بافتنی‌اش را می‌بافد (گمانم کارگردان فیلم اگر می‌فهمید چنین مخاطبی داشته فیلمش واقعاً متأسف می‌شد). اگر روال و رویه روزانه معطوف یک‌جور تفکر یا فلسفه‌ای باشد که دیگر تماشا کردنش واقعاً اسباب لذتم می‌شود. توی بینوایان فصلی که بیشتر از همه خوشایندم بود و بیشتر از بقیه خواندمش آنجا بود که احوالات و زندگی اسقف دین‌ی را وصف می‌کرد.

البته این توجه کردن به روال و نظم و برنامه داشتن چیز جدیدی نیست برایم. تا یادم هست من همه‌اش در حال برنامه‌ریزی بوده‌ام. همه‌اش توی سرم داشته‌ام مرور می‌کرده‌ام که روزهایم را چطور بگذرانم که همه کارهایی را که می‌خواهم، انجام بدهم و بعد هم کلی وقت گذاشته‌ام که برنامه را قشنگ و مرتب روی کاغذ یا توی کامپیوتر بنویسم؛ اما هیچ‌وقت موفق نشده‌ام برنامه‌هایم را عملی کنم. از روزی که زمان شروع برنامه‌هایم بوده هر روز یک بهانه‌ای پیدا کرده‌ام برای انجام ندادن برنامه و سرآخر هم برنامه‌هه را انداخته‌ام دور.

فکر می‌کنم --سوای این که مدوامت در انجام هر چیزی بالاخره کار سختی است-- دو دلیل باعث شده که هیچ‌وقت موفق نشوم. اولیش این است که همیشه به جای این که از عمق شروع کنم، از سطحی‌ترین لایه شروع کرده‌ام نظم دادن. یعنی به جای این که یک کلیاتی را در نظر بگیرم که باید انجامشان دهم، هی به نحوه انجام جزئیات فکر کرده‌ام و خواسته‌ام خودم را مجبور کنم که آن جزئیات را پیاده کنم. مثلاً به جای این که به خودم بگویم می‌خواهم هر روز مدتی کتاب خوانده باشم و یک فیلم دیده باشم و فلان، هی سعی کرده‌ام خودم را مجبور کنم که حتماً از فلان ساعت تا فلان ساعت باید فلان کتاب را بخوانم، بعد از بهمان ساعت تا بهمان ساعت آن فیلم را ببینم و الخ. نتیجه‌اش یک برنامه خشک و نامنعطفی شده که یا همه‌اش اجرا می‌شود یا کلش دور انداخته می‌شود. برنامه‌ای که آنقدر دست‌وپاگیر بوده است که اصلاً دنبال بهانه می‌گشته‌ام که انجامش ندهم. آدم اگر بتواند مدتی خودش را به انجام کارهایی ملزم کند، حتی اگر برنامه دقیقی هم برای انجامشان در ذهن نداشته باشد، به تدریج روالی را که بیشتر از همه باب طبعش است پیدا می‌کند. مثل راه‌های روستایی، که مسیری که سهل‌تر و مناسب‌تر است بعد از مدتی پاکوب می‌شود و راهی درست می‌شود.

دلیل دوم، که یک‌جورهایی هم به اولی مربوط است، این است که همیشه برای اراده نقش زیادی قائل بوده‌ام. همیشه به جای این که بگردم ببینم که «چرا» یک برنامه عملی نشده، فکر کرده‌ام که اراده‌ام ضعیف است و نمی‌توانم برنامه‌هایم را اجرا کنم (کلاً به این نتیجه رسیده‌ام که تأکید زیاده بر اراده و تلاش باعث می‌شود که اتفاقاً آدم موجود تنبل‌تر و بی‌اراده‌تری از آب دربیاید). اگر برنامه‌ای محقق نمی‌شود شاید مشکلی سر راه انجامش هست که آدم موقع برنامه‌ریزی و از بیرون تماشا کردن روزهایش نادیده‌اش گرفته. اگر تصمیم گرفته‌ای که کتاب‌هایت همیشه توی فلان قفسه مرتب باشند و می‌بینی که همیشه پخش و پراکنده‌اند اطرافت، شاید به خاطر این است که قفسه کتابت جای مناسبی نیست، از میز تحریرت دور است مثلاً. خیلی وقت‌ها آدم به جای این که بچسبد به صورت و ظاهر برنامه‌اش و بخواهد به زور اراده برنامه نچسبی را به خودش قالب کند، باید برود در عمق و ببیند که در اصل چه‌چیزی را می‌خواهد به دست بیاورد و سهل‌ترین راه محقق شدن آن چیز چیست. خیلی وقت‌ها موقع این کار می‌بینی این که برنامه‌ها شکست می‌خورند به خاطر این است که خودت را درست نمی‌شناخته‌ای و نمی‌دانسته‌ای دقیقاً دنبال چه‌چیزی هستی. مثلاً فکر می‌کرده‌ای خوشگلی برایت از همه‌چیز مهم‌تر است و این که این قفسه کتاب فلان‌جای اتاق باشد که از همه‌جا قشنگ‌تر است، برایت بیشترین اهمیت را دارد؛ اما بعد از مدتی می‌بینی این قشنگی آن‌قدر برایت اهمیت ندارد که بخواهی به صورت مداوم برایش هزینه کنی و بلند شوی کتاب‌هایت را بگذاری سرجایشان، نتیجه‌اش اتاقی است که در اکثر موارد به خاطر به‌هم‌ریختگی خیلی هم زشت است. یعنی می‌بینی در طولانی‌مدت واقعاً راحتی را به قشنگی ترجیح می‌دهی. اگر بخواهی به زور اراده خودت را فروکنی در قالب تنگ چیزهایی که مناسبت نیست و یا حتی درواقع نمی‌خواهی‌شان، شروع‌نکرده محکوم به شکستی.

این‌ها که می‌نویسم منظورم این نیست که اراده مهم نیست. کل پست قبل در ستایش فضیلت خاک‌گرفته اراده و تلاش و تأکید بر زیاده لی‌لی به لالای خود نگذاشتن است؛ دارم می‌گویم آدم باید بداند چه جاهایی است که نقش اراده مهم است. اگر بخواهی جاهایی هم که مشکل از جای دیگری است تقصیرها را بیاندازی گردن ضعف اراده، آن‌چنان وامی‌دهی که حتی جاهایی هم که از پسش برمی‌آیی نمی‌توانی خودت را مجبور کنی به تلاش کردن. کلاً --همان‌طور که در یک فراز دیگری هم خدمت خواهران و برادران عزیز عرض کرده بودم-- آن‌هایی که بازی ساده‌تر را انتخاب می‌کنند و با جدیت ساده‌دلانه انجامش می‌دهند رستگار می‌شوند، نه آن‌ها که خلاف.

در فضیلت هم‌کشیدن

یکی از نقاط عطف زندگی چند سال اخیر من وقتی حاصل شد که داشتم به حسن کچل فکر می‌کردم. اگر اشتباه نکنم، تابستان سال ۹۰ بود. من لبه سال‌های سیاه ایستاده بودم. هنوز هم البته جوابی پیدا نمی‌کردم برای سؤال‌های مکرری که ذهنم را آرام نمی‌گذاشتند (جواب که سهل است، حتی نمی‌توانستم سؤال‌هایی را که مثل دیوارهای سیاه از همه طرف محاصره‌ام کرده بودند و فشارم می‌دادند، درست ببینم، در ذهنم واضحشان کنم و به زبان بیاورمشان)؛ اما پوسته ضخیم سیاهی که دورم را گرفته بود ترک نازکی برداشته بود، آن‌قدر که بتوانم خودم را مجبور کنم با راشکا برویم استخر و دو سه ساعتی را که با او هستم گریه نکنم و خوب‌حالی موقتی بعدش را صرف چند ساعتی زنده بودن کنم --چند ساعتی فقط بودن، له نشدن زیر سؤال‌های بی‌شکل کدر و کلنجار نرفتن با جواب‌های فرّار ناموجود.

آن روز داشتم از خانه می‌رفتم بیرون. یادم نیست برای چه کاری، ولی یادم هست که داشتم زور می‌زدم که جنازه‌ام را از دم در خانه ده دقیقه‌ای بکشم تا به ایستگاه اتوبوس برسم. توی آن دوران راه رفتن برایم سخت شده بود. وجودم را انگار پر از ماده غلیظ و متراکم و چگالی کرده بودند که وزنش نمی‌گذاشت تکان بخورم. به مصیبت خودم را تا ایستگاه اتوبوس کشاندم و ولو شدم روی نیمکت، به این امید که اتوبوس هیچ‌وقت نرسد و مجبور نشوم بلند شوم. همان موقع بود که به حسن کچل فکر کردم. احتمالاً فرآیند مشقت‌بار از خانه بیرون آمدن فکرم را کشانده بود آن سمت. به حسن فکر کردم و سستی و بی‌رمقی‌اش و این که چه زجری حتماً می‌کشیده هر بار که به بیرون رفتن از خانه فکر می‌کرده. با خودم فکر کردم که حسن کچل اگر الآن زندگی می‌کرد می‌گفتند افسرده است، نه این که صرفاً سرزنشش کنند که تنبل است، به این که من هم اگر جای حسن بودم حتماً سرزنشم می‌کردند که چرا تنبلم. و یک فکری توی سرم به اعتراض بلند شد که البته که اشتباه می‌کردند: من افسرده‌ام، و سستی و رخوتم هم دلایل موجه روان‌شناختی و حتی فلسفی دارد. توی ذهنم مجسم شد که در برابر چشمان سرزنش‌گر اطرافیان خیالی‌ام ایستاده‌ام و باید در برابر اتهام تنبلی دفاع کنم از خودم و نشان بدهم افسرده‌ام...

و آن‌وقت بود که یک دفعه تکانکی خوردم. دیدم که یک مرزی باید باشد بین تنبلی و افسردگی. این دو تا --البته اگر قرار باشد جفتشان به رسمیت شناخته شوند-- باید با هم فرق داشته باشند، و این فرق از منظر کسی که از بیرون نگاه می‌کند معلوم نیست. و آدم شدیداً مستعد این است که به بهانه افسردگی خودش را بسپرد به تنبلی و تن‌پروری؛ بنشیند منتظر باشد یک توضیحی پیدا شود که علت رخوت و افسردگی‌اش را معلوم کند و توقع داشته باشد که صرفاً با فهمیدن آن علت همه چیز سهل و آسان و میسر شود و او یک‌باره، پر از انرژی، بپیوندد به جریان هموار زندگی. آدم مستعد این است که دلش نخواهد هیچ سختی‌ای را تاب بیاورد، که نخواهد هیچ انضباطی را به خودش تحمیل کند، با این خیال اشتباه که زندگی سالم قرار است ساده و روان باشد. آدم خیلی آماده است که خودش را گول بزند و فکر کند که دارد تلاش روانی ارزشمند می‌کند در صورتی که فقط دارد بهانه‌هایش را کش می‌دهد که مبادا وجود نازکش آزرده گزند شود. پیش‌ترش هم --توی همان زمان‌های اوج سیاهی-- من زیاد با این سؤال کلنجار رفته بودم که مرز وا دادن و زیاده به خود سخت گرفتن کجاست. آن لحظه هم جوابش را نفهمیدم، اما نوری از کله بی‌موی حسن منعکس شد و برایم روشن کرد که ناخودآگاه فرض گرفته‌ام وادادن چیز موهومی است، که فقط باید مواظب باشی که زیاده سخت نگیری به خودت، که سختی نباید باشد، که اگر سختی‌ای هست نشان از ناسالمی‌ای است که جایی پنهان شده و باید بگردی کشفش کنی و فقط هم همان کشف کردن کافی است.

من البته انکار نمی‌کنم که گره‌های ریز و درشت زیادی ممکن است توی ناخودآگاه آدم وجود داشته باشد، وزنه‌هایی که از دست و پای روان آدم آویزان می‌شوند و حرکتش را کند و بی‌رمق می‌کنند، اما می‌گویم تمام این گره‌ها هم که باز شوند، تمام این وزنه‌ها هم که بریده شوند، باز یک بخشی از کار باقی می‌ماند: آن بخشی که به خواستن مربوط است، به اراده و، خیلی ساده، به تلاش. اصلاً باز شدن این گره‌ها هم همیشه با نشستن و فکر کردن و کاویدن روان ممکن نمی‌شود، خیلی وقت‌ها چیزی برای پیدا کردن نیست و آدم بیخود سیخ می‌کند توی سوراخ سمبه‌های روحش؛ فقط باید بتواند خودش را مجبور کند به تلاش و تمرین کردن و یافتن عادت‌های مناسب رفتاری و ذهنی (یا دارو خوردن). از همه این‌ها گذشته، اصلاً زندگی بنا نیست چیز ساده و راحتی باشد. اتفاقاً قرار است خیلی چیز دهن‌صاف‌کن سختی هم باشد. هیچ‌جا تعهد نداده‌اند که اگر بچه خوبی باشیم قرار است بگذارند همه‌اش برویم بازی کنیم و خوش باشیم. استراحت مال زنگ تفریح است، زنگ تفریح.

از تردیدها

دودلم که چه کنم برای اپلای. به موعد دانشگاه‌های خوب نمی‌رسم دیگر. استادها تشویقم می‌کنند که صبر کنم تا سال بعد و بچه‌ها می‌گویند که باز یک سال دیگر معطل نکنم. گمانم هر کدامشان هم در فضای یکی از انگیزه‌های من برای رفتن هستند. استادها به تحصیلات خوب و باکیفیت خارج از ایران نگاه می‌کنند و بچه‌ها به خود رفتن از ایران و زندگی کردن در خارج. قبل‌ترها انگیزه من از رفتن همین دومی بود فقط. درس خواندن فقط بهانه رفتنم بود. به آن بخش از اطلاعات که به کیفیت دانشگاه و سطح استادها و شرایط بعد از فارغ‌التحصیلی مربوط می‌شد، اصلاً توجه نمی‌کردم (فقط در این حد توجه می‌کردم که بفهمم کدام دانشگاه‌ها دور از دسترس‌اند). این بود توی ذهنم که برای دکترا ان‌شاءالله می‌روم جای خوب، ولی می‌گفتم فعلاً فقط یک جایی را پیدا کنم که راهم بدهند و شرایط زندگی‌اش راحت باشد.

اگر رویکردم هنوز این بود، امسال -علیرغم این که دیر شده- می‌توانستم اپلای کنم. امسال اولین سالی است که دارم جدی به اپلای کردن فکر می‌کنم و تازه دستم آمده که باید چه‌ها کنم و شرایط چیست. با این حال امسال هم جاهایی را می‌توانم پیدا کنم که احتمال پذیرش گرفتنم زیاد باشد و از سال بعد هم شروع کنم درس خواندنم را. اما مسئله این است که کم‌کم دارد عوض می‌شود دیدم. از وقتی بیشتر فلسفه خوانده‌ام و بیشتر مطمئن شده‌ام که قرار است این‌کاره باشم توی زندگی، و از طرفی بیشتر هم معلومم شده که کدام سمت می‌خواهم بروم توی فلسفه و کم‌کمک خیالات و نقشه‌ها و شوقی برای پی گرفتنشان توی سرم پیدا شده، آن بخش کیفیت دارد برایم مهم‌تر می‌شود. برایم مهم شده جای خوب بروم و روی موضوعاتی که دوست دارم کار کنم. آن برنامه ان‌شاءالله-دکترا-جای-خوب-اپلای-کردن را هم، که قبلاً یک فکر سرسری‌ای بود، جدی‌تر گرفته‌ام و دیده‌ام که لازمه‌اش این است که الآن هم برای ارشد جای قابل قبولی بروم. این مرددم می‌کند که امسال برای هر جا که توانستم اپلای کنم.

چیزی که قضیه را پیچیده می‌کند این است که این گرایش نوظهور خیلی چیز جدیدی است برایم. اقلاً ۲۰ سالی از آن ‌وقت‌هایی که من چیزی در زندگی‌ام می‌خواستم و فعالانه درگیر زندگی‌ام بودم می‌گذرد، و این شیوه جدید چیز عجیب غریبی است برایم که اصلاً آشنایش نیستم. نمی‌دانم تا چه حد اصلاً واقعی است و نگرانم که از سر جوگیری باشد. دستم نیست که قواعد بازی چطور است و چه‌چیزهایی واقع‌گرایانه است و چه‌چیزهایی نه. نه حد ممکنات معقول دستم هست و نه حد توانایی‌های خودم. حتی خود این شیوه را مطمئن نیستم که عملاً بتوانم در طولانی‌مدت پی بگیرم. یک‌سری عادت‌ها و خصوصیات روانی می‌خواهد که من مطمئن نیستم داشته باشم: پیگیری و پشتکار، یک‌جور عینی‌گرایی (که آدم فقط از آن هدف عینی‌ای که دارد انرژی بگیرد نه از شرایط شخصی و سابجکتیوش) و نظم.

قبل‌ترها اتفاقاً ترجیح می‌دادم شروع تحصیلاتم خارج از ایران جای چندان خوبی نباشد. به نظرم می‌رسید این‌طوری می‌توانم تحت فشار کمتری خودم را راه بیندازم در فلسفه، و چون خودم را می‌شناختم که تا چه حد شرایط روانی روی موفقیتم تأثیر می‌گذارد، می‌دانستم که به این ترتیب دستاوردهای بیشتری می‌توانم داشته باشم. الآن؟ الآن خودم را کمتر می‌شناسم. یعنی حس می‌کنم دارم عوض می‌شوم و نمی‌دانم این تغییر دقیقاً چطور است. و علاوه بر آن بیشتر متوجه شده‌ام که ممکن است این برنامه چندان عملی‌ای نباشد برای پیشرفت‌های آتی؛ یعنی ممکن است همین جای نه چندان خوب رفتن محدود کند امکان پیشرفتم را. بین دو تا محدودیت مانده‌ام: یکی محدودیت روانی خودم و دیگری محدودیت بیرونی دانشگاه‌ها (و آن اولی هم که تخمین درستی ازش ندارم. و ضمناً آن دومی را هم نمی‌دانم عامل مهم‌کننده‌اش تا چه حد وزن دارد برایم، باز از همان جهت که شناخت درستی از خودم ندارم). قاعدتاً باید نتیجه بگیرم که باید آن طرف ماجرا را که دست خودم است درست کنم، اما مسئله این است که چندان اعتماد ندارم به تغییرات روانی و شخصیتی‌ای که آدم می‌خواهد در خودش ایجاد کند. تهش آن‌جوری که آدم هست خیلی پرزورتر و مؤثرتر است تا آن‌جوری که آدم می‌خواهد و تلاش می‌کند که باشد.

به خاطر همین تردیدها شاید اصلاً بهتر باشد سال بعد بروم. اگر یک سال رفتنم را به تأخیر بیاندازم چه‌چیز از دست می‌دهم؟ یک سال زندگی‌ام را؟ نه، گمانم نمی‌کنم. توی سنی هستم که حواسم به گذشت سال‌ها و شمارشان هست. حواسم هست که سال به سال که می‌گذرد ممکن است توانم برای یاد گرفتن را از دست بدهم. اما آن‌قدر چیزها هست که نمی‌دانم و باید یاد بگیرم که توی همین یک سالی که ایران هستم هم می‌توانم (و می‌دانم چطور) بروم دنبالشان. هزینه یک سال اضافه‌ای که می‌مانم فشاری است که از جانب خانواده باید تحمل کنم. ضمناً اگر نروم این سومین سالی خواهد بود که دارم به اپلای فکر می‌کنم (و هر سال هم کمی بیشتر و جدی‌تر) و سرآخر اپلای درست‌وحسابی نمی‌کنم؛ یک‌کمی فکرش ناراحت‌کننده است برایم. عادتی دارم که به کارها فکر کنم و موقع انجامشان که می‌رسد از زیر بارشان شانه خالی کنم به امید آینده که بهتر انجامشان دهم؛ دلم نمی‌خواهد این بار هم از آن بارها باشد.

احساس می کنم، در هر کنار و گوشه این شوره زار یاس، چندین هزار جنگل شاداب ناگهان، می روید از زمین

رسم تنها جشن گرفتن تولدم با یک لیوان چای و یک تکه شکلات تلخ و تماشای درختان پاییز از این‌جا شروع شد؛ از دو سال پیش که توی خوابگاه بودم و بختیاری کمیابی حاصل شده بود که تنها باشم، خیلی اتفاقی روز تولدم. پارسال هم تولدم تنها بودم؛ دوران نوشته پایان‌نامه بود و توی خوابگاه بودم و دوستانم هم نبودند. امسال هم، ۲۱ آذر نه، اما دو روز بعدتر توانستم مناسک تولدم را به جا بیاورم. باز هم اتفاقاً سوروسات تنهایی‌ام توی اصفهان جور شد. این شهری که هر چند اسمش کافی است که اضطراب و نفرت به دلم بیاورد، هنوز هم یک‌جورهایی دوستش دارم چون جایی است که جوانه‌های خود تازه‌ام از خاکستر سر بیرون کرده. هوا آلوده و پردود بود، اما همین که آفتاب نبود و ابر بود برای من کفایت می‌کرد. قدم زدم رفتم تا شهر کتاب که برای خودم هدیه تولد بخرم. نبود آن چیزی که می‌خواستم. برگشتم سمت دانشگاه و رفتم توی کتابفروشی بغل دانشگاه. مجموعه شعرهای شاملو را خریدم برای خودم. این تصمیم را که امسال با این خودم را غافلگیر کنم چند وقت قبل‌تر گرفته بودم، یک‌وقتی که با هدو حرف می‌زدیم و می‌گفت شاملو خیلی خوب است و من می‌گفتم که یک‌جورهایی همیشه خودم را دور نگه داشته‌ام ازش به خاطر نمی‌دانم چه. بعد هدیه‌ام را گذاشتم توی کوله‌ام و رفتم دانشگاه. از بوفه دانشکده یک لیوان چای و یک تخته شکلات تلخ خریدم و آمدم نشستم روی صندلی‌های سنگی بغل حوض. به صفه نگاه کردم و به درخت‌های پاییز و چایم را جرعه‌جرعه خوردم. دست چپم حلقه‌ای بود که چند روز پیش‌تر خودم برای خودم خریده بودم. علت این کارم هم البته همان سفر اصفهان بود؛ می‌خواستم توی دانشگاه حلقه به دست باشم بلکه آدم‌های مزاحم را گول بزنم، اما موقع خرید حواسم به این بود که خودم دارم برای خودم حلقه می‌خرم، و چه راضی‌ام از این بابت، چه دلم خوش است از این وصلت، چه دوست دارم فکر بچه‌هایی را در سرم بپرورم که خودم و خودم بناست به دنیا بیاوریم. رضا داده دلم به آنچه در سرم برایش بافته‌ام و دیگر شب‌ها بی‌قراری نمی‌کند. یک رضایت آرام بی‌ادعایی. الآن دیگر، نه با اطمینان (که دیگر فهمیده‌ام اطمینان سراب موهومی است) که بدون ترس، می‌توانم بگویم که سال‌های سیاه رفته‌اند.

سال‌های سیاه برای من سال‌های مواجهه وحشت‌آور و خردکننده با حقیقت بی‌شکوه هستی (حبشه!) بود، حقیقت مطلقاً بی‌شکوه هستی (حمبشه؟). سپاهیان حبشه یک‌باره تمام‌قد جلویم صف کشیدند و من را زیر دست‌وپای فیل‌هایشان له کردند. سال‌های سیاه، تا من تسلیم نشدم، نرفتند. اولین اشعه‌های نور آن وقت تابیدند که من دست از جنگیدن و خون خودم را هدر کردن برداشتم. سال‌های بعد از سال‌های سیاه را جا دارد که سال‌های تسلیم شدن به حبشه بدانیم و بنامیم. سال‌های وادادن، به رسمیت شناختن قدرت بی‌چون‌وچرای حبشه، پذیرش دهن‌صافی بی‌دلیل بشر و ناامیدی محترم. این سالی که گذشت -سی‌ویکمین سال زندگی‌ام- سال صلح با حبشه بود گمانم. سال پذیرش فعالانه مثلاً، سال نرمش قهرمانانه اصلاً. سال کم‌کم بلند شدن و تکان خوردن. سال سرآخر به عمل گذاشتن حکمت «به من چه» و «به دیگران چه» و حکمت‌های ریز و درشت دیگر. سال دوباره بازیافتن ارزش‌های ساده قدیم. سالی که تویش فهمیدم مشکلات بزرگ تراژیک بعضاً راه‌حل‌های از شدت کوچکی ابلهانه دارند، راه‌حل‌هایی که آن‌قدر کوچک و دم‌دستی‌اند که معمولاً تصادف پیش‌پای آدم می‌گذاردشان تا فکر و تدبیر و مبارزه باشکوه (و البته که دیدن همان راه‌حل‌های کوچک و فروتن، و تن دادن بهشان هم هوش و تلاش می‌خواهد). سالی که تویش فهمیدم و پذیرفتم که خوب‌حالی‌ام را نه با ناپدید شدن دوره‌های گاه‌وبیگاه افسردگی، و نه حتی با کم‌تر پیدا شدنشان، که با آن حداقل‌هایی باید بسنجم که توی آن دوره‌ها باثبات باقی می‌مانند، با تعداد آن سنگرهایی که حتی توی این دوره‌ها هم از دست نمی‌روند... سال خوبی بود سرجمع. حتی می‌توانم بگویم بهترین سال زندگی‌ام از بعد از پایان کودکی تا به حالا. اولین سالی که تویش بالاخره یک‌چیزی را خواستم واقعاُ (سعی کردم خودم را مجبور کنم که نترسم و زیر بار خواستن چیزی بروم) و شروع کردم به خودم تکانی دادن برای به دست آوردنش. اولین سالی که یک برنامه‌ای برای زندگی‌ام داشتم و وقتی به آینده فکر می‌کردم تصویری پیش رویم بود.

سال آینده را تصمیم گرفته‌ام سال نهادینه کردن تکان نام‌گذاری کنم؛ نهادینه کردن تکان و تثبیت گام‌های پایه. به اندازه کافی هم طولانی هست که جلوی تصویر را بگیرد زیر آرم شبکه.

نون نوشتن

مثلاً از جمله موارد جدا کردن فرم و محتوا که گفتم، یکی این بود که بین خود نوشتن و فرم نوشتن فرق بگذارم.

نوشتن برای من همیشه بوده. از همان کلاس پنجم ابتدایی که یک‌بار دیدم مهتاب توی باغچه چه قشنگ است و دفتر انشایم را بردم توی حیاط و نوشتم، یا بعدترها که سر کلاس بچه‌ها را می‌خنداندم با نوشته‌هایم یا بعدتر که زمان رقاصی توی وبلاگ بود، هیچ‌وقت نرفته، همیشه بوده. آنقدر که من هیچ‌وقت نفهمیده بودم چیز مهمی است، یا لازم است... تا سال‌های سیاه. تا آن زمان که من چون در میانه هول واقعه گیر کرده بودم توان نوشتن نداشتم، و بعدتر هم که به کرانه رسیدم دیدم که واقعه گذشته است و رفته است و دست ذهنم را از هرآنچه می‌توانستم به چنگ بگیرم خالی گذاشته، و همراهش توان نوشتنم، توان گفتنم، توان فهمیدنم را هم شسته و برده. آن‌وقت‌ها بود که فهمیدم نوشتن مهم است. فهمیدم در ننوشتن مهی است که ذره‌ذره می‌آید و روی همه‌چیز را می‌پوشاند. کم‌کم دیگر اطرافت را نمی‌بینی، نمی‌فهمی، چیزها را تشخیص نمی‌دهی. می‌بینی به چیز سختی خوردی و دردت آمد، می‌بینی دستت در چیز نرمی فرو رفت، پایت به چیزی گیر کرد و ایستاندت، چه بودند و چه‌ها شد و بر تو چه گذشت را نمی‌فهمی... دیدم که باید نوشت دوباره. باید توده‌ها را شیء کرد، باید رنگ‌ها را ثبت کرد، باید به اشیاء اسم داد. و آن‌چیزی که زمانی راحت و روان بود، و زمانی آنقدر بود که نمی‌فهمیدم مهم است، لازم است، خودش «کار»ی شد که باید مجبور می‌کردم خودم را به انجامش.

و این‌جور وقت‌ها که مجبور می‌شوی خودت را ببندی به کاری، فرم‌ها دستاویزهای خوبی می‌شوند برای دررفتن. برای این که مشغول کاری باشی، حول‌وحوش آن کار بپلکی و در عین حال نکنی آن کار را. و نوشتن برای من همیشه با فرم‌های نوشتن گره خورده بوده. هنوز هم اسم نوشتن که می‌آید، یک میز تحریر چوبی می‌آید در نظرم و کاغذهای کاهی و یک نفر که در نور خوشرنگ و ملایم روز، با خودنویس کلمه‌های ریز و خوش‌خط و چشم‌نواز را روان می‌نویسد رویشان. هنوز هم خودنویس‌های قشنگ برق به چشم‌های من می‌آورند. لوازم‌التحریر که می‌بینم هیجان‌زده می‌شوم، دلم همه خودنویس‌ها و مدادها و دفترهای قشنگ را می‌خواهد. کشوی میز تحریرم الآن پر است از دفترهای وسوسه‌انگیزی که خریده‌ام برای این که یک‌وقتی شروع کنم به نوشتن تویشان. دفترهایی که هنوز هم اگر توی مغازه ببینم دلم می‌خواهدشان، و با این حال جز چند صفحه‌ای تویشان ننوشته‌ام -اگر اصلاً نوشته باشم.

مسئله، باز هم، این است که زاویه‌دید توی تصویر با زاویه‌دید بیرونش فرق می‌کند. آن فرم‌ها برای کسی جالب‌ترند که از بیرون دارد نگاهشان می‌کند. آن کاغذهای کاهی و خودنویس و نور ملایم روز، برای همان فیلم‌ها خوب است، همان‌ها که موقع نوشتن شخصیت فیلم صدای نوشته‌هایش هم دارد روی تصاویر پخش می‌شود (و اگر آدم دقت کند می‌بیند که نریشن چقدر سریع‌تر از تصویر دارد پیش می‌رود!). دفترهای قشنگ وسوسه‌انگیز را وقتی می‌خواهی تویشان بنویسی، می‌بینی چه نوشتن سخت است. چه نوشتنت کند است، چه دستت عقب می‌ماند از ذهنت و پایش را می‌گیرد و نمی‌گذارد برود. می‌بینی چه زشت شد دست‌خطت، چه الف‌ها خمیده شدند، چه میم‌ها کج شدند، چه منحنی‌ها از ریخت افتادند (و چقدر قوس‌های «ی» دست‌وپاگیرند). خط‌خوردگی‌ها پیدا می‌شوند (دفتر اخم می‌کند). می‌بینی چه عطف دفتر جای دستت را تنگ می‌کند، گوشه کاغذ دستت درست جا نمی‌شود، پایین کاغذ دستت از دفتر می‌افتد بیرون و نمی‌توانی درست بنویسی. اگر چیزی را یادت آمد که خواستی وسط نوشته اضافه کنی می‌مانی که چه کنی، خط بزنی به قشنگی دفتر توهین کرده‌ای، اضافه نکنی نوشته آنی نمی‌شود که باید... اصلاً می‌بینی که چه حواست به آن تصویر از بیرون هست؛ آن‌قدر ذهنت مشغول این است که الآن توی فرم به سر می‌بری که به نظرت می‌رسد نوشته‌هایت مصنوعی و غیرخودی‌اند... این‌طور می‌شود که یک مدتی که از پسش بربیایی، می‌توانی خودت را مجبور کنی به نوشتن و بعد کم‌کم رهایش می‌کنی و دفترهای قشنگ می‌مانند نیمه‌کاره و رهاشده، با صدای شماتت‌بار برگ‌های سفیدشان، تا دفتر بعدی که توی مغازه‌ چشم آدم را بگیرد به امید این که این‌بار دیگر «می‌نویسم» و نوشتن توی گیومه یعنی نوشتنی که معلوم نیست خودش در نظر است یا فرمش.

من اما خود نوشتن را لازم داشتم. این بود که به خودم گفتم بیایم قبول کنم که فرم‌های نوشتن را باید گذاشت کنار. که هرطور راحت‌تر است باید نوشت نه هرطور که تصویرش قشنگ‌تر است. و نوشتن توی کامپیوتر واقعاً راحت‌تر و بهتر است. البته توی فیلم‌ها صحنه‌های چشم‌نواز از نوشتن با کامپیوتر نشان نمی‌دهند. باد نمی‌وزد روی لپ‌تاپ شخصیت اصلی فیلم. کلمه‌های تایپ‌شده روی تصویر شخصیت اول که دارد توی چمن‌زار قدم می‌زند روایت نمی‌شوند. ولی به هرحال نوشتن ما الآن این است... در میانه اشک و آه همه دفترهای قشنگ و خودنویس‌های متین را آزاد کردم که بروند پی سرنوشتشان. خودم ماندم و این لپ‌تاپ. و ناتوانی این دست‌های سیمانی... هم که خب هست همیشه.

ملت فرم از همه دین‌ها جداست

«علاقه به فرم» دلمشغولی مفرحی است. ممکن است صورت چیزها، قالب رفتارها، شکل انجام کارها -فرم- مستقل از خود آن چیزها و کارها و رفتارها -مستقل از محتوا- برای آدم جالب باشد. برای کسانی که به این موهبت دچارند -بندگان فرم- این صورت‌ها خودشان موضوعات توجه‌اند، اشیای مستقل توجه و مشاهده انگار. برای آن‌ها پیدا کردن و اجرا کردن و تصویر کردن این فرم‌ها یا صحبت از آن‌ها لذتبخش‌اند. من و خیلی از دوستان و دوروبری‌هایم اینطوریم. و حدس می‌زنم که این علاقه یک ربطی هم به هوش زبانی داشته باشد (حداقل از آن جهت که زبان یک مجموعه خاصی از فرم‌های اجتماعی است).

اما این علاقه به فرم می‌تواند هم بد باشد؛ مثل وقتی که آدم فرم و محتوا را با هم عوضی بگیرد، درست نفهمد که دقیقاً از چه خوشش می‌آید، فرم یا محتوا. مثلاً آدم از فرم نوشتن خوشش بیاید، کلی دم‌ودستگاه قشنگ نوشتن فراهم کرده باشد، هروقت توی فیلم‌ها یکی را می‌بیند که دارد با خودنویس روی کاغذ کاهی چیزی می‌نویسد بی قرار شود که خودش هم یک کاری باید بکند، ولی هروقت بخواهد بنویسد ببیند حوصله‌اش را ندارد. یا مثلاً فرم قدم زدن زیر باران؛ آدم هی در خیالش با لذت خودش را تصویر کرده باشد که دارد زیر باران قدم می‌زند، اما موقعی که واقعاً دارد این کار را می‌کند به تنها چیزی که فکر کند این باشد که چقدر خیسی لباس‌هایش اذیتش می‌کنند. یا مثلاً فرم سحرخیزی، فرم مطالعه کردن، فرم خوابیدن توی ننو، فرم باشگاه رفتن، فرم تنها بودن... تمام چیزهایی که آدم وقتی تصویرشان می‌کند خوشایندند و آدم را ترغیب می‌کنند که تصویر را واقعی کند، اما وقتی که آدم وسط قضیه بود ببیند که هیچ خوشش نمی‌آید. قضیه این است که زاویه‌دید کسی که دارد تصویر کلی را تماشا می‌کند با زاویه‌دید کسی که داخل قاب تصویر است یکی نیست، و آن اولی است که آدم دوستش داشته است. این دوست داشتنه باعث می‌شود که آدم یک‌جورهایی هم در رودربایستی تصویره بماند؛ یعنی مثلاً زیر باران که داری قدم می‌زنی هی دلت می‌خواهد باران بند بیاید یا هر جور دیگری از این «وظیفه» معاف شوی، ولی انگار رویت نمی‌شود خودت سروسنگین بی‌خیال شوی و ول کنی بروی تو؛ و بار بعدی هم که باران می‌آید، باز آن‌چیزی که یادت مانده خوشایندی تصویر فرد قدم‌زنان در زیر باران است، نه عذاب ناشی از خیس بودن لباس‌هایش.

بدتر وقتی است که این فرم‌ها آنقدر پیشروی کنند که جای همه‌چیز را بگیرند: آدم یک دفعه چشم باز کند ببیند جز این فرم‌ها چیزی را دوست ندارد (شاید در اثر معتاد شدن به لذت فقط تصویر کردن و فرار دائمی از سختی‌های چیزهای «جامد»). آن‌وقت می‌بینی که یک عالمه کار هست که دوست داری بکنی، و اصلاً وظیفه احساس می‌کنی که باید بکنی، و هر کدامشان را که می‌خواهی انجام دهی ببینی داری عذاب می‌کشی. کلی کار هست که هی تصمیم گرفته‌ای از این به بعد انجام بدهی، با لذت نشسته‌ای جزئیاتشان را تصویر کرده‌ای، حتی هفت دست آفتابه لگن‌های هیجان‌انگیزشان را هم مهیا کرده‌ای، و فوقش بعد از دو روز رهایشان کرده‌ای؛ مانده‌ای با سرخوردگی ناشی از انتظار برآورده‌نشده لذت و عذاب‌وجدان ناشی از رها کردن و احساس حماقت زیر نگاه آن آفتابه‌لگن‌ها که سرزنشت می‌کنند.

من تازگی‌ها به فکر افتاده‌ام، نه که با بندگی فرم مقابله کنم، که هر بار حواسم باشد که الآن از چی خوشم می‌آید -از خود کاره یا فرمی که برایش تصور کرده‌ام- و این که توی رودربایستی فرم نمانم اگر دیدم از آن کاره خوشم نمی‌آید، و این که تصاویر ذهنی‌ام را با داده‌های جدیدی که موقع انجام دادن کار به دست آورده‌ام اصلاح کنم (که تصویر آن کار را با زاویه‌دید داخل قاب ذخیره کنم، نه با زاویه‌دید خارجی). وقتی تصمیم می‌گیرم کاری بکنم، رویه جدیدی را پیش بگیرم، البته که نمی‌توانم جلوی ذهنم را بگیرم که انجام دادن آن را با جزئیات تصویر نکند پیش‌پیش، اما اقلاً وقت (یا پول) نمی‌گذارم برای فراهم کردن دم‌ودستگاه‌های بی‌ربط به اصل قضیه؛ در عوض با خودم قرار می‌گذارم که اگر یک مدت مداومت کردم در انجام دادن آن رویه، آن‌وقت فرمش را به خودم جایزه بدهم. مثلاً اگر تصمیم بگیرم روزی دو ساعت بنشینم مطالعه کنم و تصویرش بیاید توی ذهنم که دم غروب نشسته‌ام جلوی پنجره روی مبل فلان‌جور دارم آرام‌آرام چایی می‌خورم و کتاب می‌خوانم، دیگر اولین کاری که می‌کنم این نیست که بروم دنبال مبل فلان‌جور؛ با خودم قرار می‌گذارم که اگر یک مدت خوبی با همین شرایط فعلی‌ات روزی دو ساعت خواندی بعد می‌رویم دنبال مبل. این البته الزاماً باعث نمی‌شود که در تصمیماتم ثابت‌قدم باشم، ولی اقلاً دیگر مجبور نیستم هر روز که از جلوی نگاه شماتت‌بار مبله رد می‌شوم سرم را بیندازم پایین.

گاه‌گاه مرتب کردن صدر تا ذیل خانه خوب است. آدم را یاد این می‌اندازد که چه امکاناتی دارد و استفاده نمی‌کند، که گوشه‌وکنار خانه چه چیزهایی را نگه داشته برای این که «یک‌وقتی می‌روم سراغش» و «یک‌وقتی استفاده‌اش می‌کنم» و پاک فراموششان کرده.