تصور خود دعوا نیست که آدم را می‌ترساند، این که نمی‌دانی بعد دعوا باید چطور رفتار کنی ناراحت‌کننده است.

خب حالا این‌ها که توی پست قبل نوشتم یعنی بی‌خیال فرم شدم دیگر؟ یعنی ننشسته‌ام فکر کنم به این که بهترین راه نوشتن توی کامپیوتر چیست؟ یعنی خودم را تصویر نکرده‌ام که هر شب، در حالی که سکوت دورم عمیق شده و باد خنک پرده را تکان می‌دهد، دارم یادداشت‌های روز را می‌نویسم؟ یعنی نگشته‌ام دنبال نرم‌افزار برای یادداشت روزانه نویسی؟ یعنی ننشسته‌ام شرح‌هایشان را بخوانم و یکی‌شان را انتخاب کنم؟ هاو لیتل یو نو می مای فرندز. نزدیک بود که حتی بردارم ده دوازده دلار بدهم یکی از آن نرم‌افزارها را بخرم، و لولا ان رأیت برهان ربی، به آن اهتمام هم ورزیده بودم. برهان پروردگارم هم همان استراتژی «اول محتوا بعد فرم به عنوان جایزه» بود. این بود که رفتم یک نرم‌افزار مجانی دم‌دستی پیدا کردم که برای یادداشت‌روزانه نوشتن کافی و خوب بود و شروع کرده‌ام آنجا نوشتن. مرحله بعدش این بود که فرم شب‌به‌شب نوشتن را بگذارم کنار و هروقت دلم خواست بنویسم.

الآن چندوقتی است که آنجا می‌نویسم و این خیلی خوب است. برای خودم نوشتن -فقط خودم و نه حتی آن تماشاگر خیالی که آدم را تماشا می‌کند همیشه- تجربه‌ای است که هیچ‌وقت نداشته‌ام (یا اقلاً طولانی‌مدت نداشته‌ام). چندان تجربه هیجان‌انگیزی نیست البته. یک شوقی قبلاًها داشتم برای نوشتن، برای این که فلان‌چیز را چه‌جور بنویسم، برای این که اول کدام را بگویم و بعد کدام، برای این که الآن کدام کلمه و کدام جمله را انتخاب کنم، که دیگر ندارم (و تصورش هم برایم ناراحت‌کننده است که برای همیشه از دست رفته باشد). ولی به هر حال این‌جور نوشتن هم جالب است برای خودش. نوشتن خالص است. یعنی بهتر بگویم، فکر کردن خالص؛ یک‌جور فکر کردنی که جسمیت پیدا می‌کند. و برای منی که از زیر بار فکر کردن هم می‌خواهم دربروم این روزها، این مکتوب کردن فکرها مفید است. خیلی وقت‌ها که یک فکری به ذهنم رسیده یا چیزی ناراحتم می‌کند، و این تمایل همیشگی را احساس می‌کنم که رهایش کنم و ذهنم را منحرف کنم ازش، به خودم می‌گویم بیایم فقط موضوع را بنویسم برای «بعداً»، که می‌نشینم درست فکر می‌کنم به موضوع. بیشتر وقت‌ها این فقط ثبت کردن منجر می‌شود به چند صفحه نوشتن، یا همان فکر کردن مکتوب. و این چیزها را خیلی بهتر می‌کند برایم. خیلی ملموس‌تر و واضح‌تر می‌کند؛ مه اطرافم را کمی رقیق‌تر می‌کند.

از وقتی این‌طور شروع کرده‌ام به نوشتن، بعضی تمایزها هم که قبلاً متوجه‌شان نبوده‌ام برایم معلوم شده‌اند، مثل تمایز میان نوشتن برای عرضه و همین کتباً فکر کردن. این نوشتن نوع دوم را قبلاً من تجربه نکرده بودم. نوشتن‌هایم نوشتن برای عرضه بود. حالا نه این که می‌خواستم اثر هنری تقدیم جهان کنم یا این که می‌خواستم چیزی به دیگران بگویم، اما به هرحال می‌دانستم چه می‌خواهم بنویسم و ساختار کلی نوشته‌ام بناست چه باشد. خیلی قبل‌ترها که این‌طور بود که چند وقتی با نوشته توی کله‌ام این‌ور و آن‌ور می‌رفتم، نکات مختلفی که حول‌وحوش یک جرقه اولیه توی ذهنم شکل گرفته بودند، کم‌کم جای خودشان را توی یک ساختار پیدا می‌کردند، حلقه‌های واسطشان را توی ذهنم مروری می‌کردم و بعد شروع می‌کردم نوشتن. به تدریج البته این‌طور شدم که ساختار کلی که قبل از نوشتن توی ذهنم بود کلی‌تر و نادقیق‌تر می‌شد، به تدریج بیشتر پیش می‌آمد که وسط نوشتن حس کنم دیگر گم شده‌ام و نمی‌دانم کدام طرف می‌خواهم بروم، اما به هر حال همیشه یک کلیتی از آن‌چه می‌خواستم بگویم توی ذهنم بود. هیچ‌وقت این‌طور نبود که بنشینم برای نوشتن یک خط و بعد از نوشتن سه صفحه بلند شوم. الآن‌ها این‌طور است. گاهی آمده‌ام یک فکر کلی را ثبت کنم و حین نوشتن و پروردنش کم‌کم فکره تبدیل می‌شود به چیزی دیگر؛ گاهی می‌رسم به خلاف حرفی که اول کار گفته بودم. این همان کاری است که پیش‌ترها، قبل از نظم دادن مطالب، توی ذهنم می‌کردم و بعد می‌آمدم نتیجه تروتمیزش را می‌نوشتم، اما الآن‌ها انگار دیگر نمی‌توانم آن کارها را توی ذهنم بکنم. ذهنم آن‌قدر بند چیزی نمی‌شود. جرقه‌ها را آن‌قدر نگه نمی‌دارد و نمی‌دمد تویشان که بگیرند، ترجیح می‌دهد بگذارند خاموش شوند و خودش هم سرد بماند. این بهترین روشی است که پیدا کرده‌ام برای این که نخوابد و یخ نزند. (یک‌جورهایی این کار مثل کار این‌هایی است که موقع درس خواندن باید خلاصه درس را بنویسند تا بفهمند چی به چی است.)

یک خوبی دیگر هم دارد این‌جور نوشتن: هرچه دلم می‌خواهد می‌نویسم! این آخرها -و هی هم بیشتر- عذاب‌وجدان می‌گرفتم از این که این‌ها چیست که می‌نویسم نشان مردم می‌دهم. هی موقع نوشتن نگاه سرزنش‌گر خوانندگان نامرئی را می‌دیدم که می‌گفتند به ما چه این‌ها، این چیزهای پیچیده‌ای که دست می‌کنی توی مغزت می‌کشی بیرون به ما چه ربطی دارد؟ الآن‌ها دیگر راحت‌تر شده‌ام. اولویت اول نوشتنم آن‌جاست. گاهی برای این که جمع‌بندی کنم فکرهایم را می‌آیم این‌ور. گاهی هم وقتی رقص‌لازم شدم... گاهی هم خب، برای هدایت شما، عزیزانم.

نون نوشتن

مثلاً از جمله موارد جدا کردن فرم و محتوا که گفتم، یکی این بود که بین خود نوشتن و فرم نوشتن فرق بگذارم.

نوشتن برای من همیشه بوده. از همان کلاس پنجم ابتدایی که یک‌بار دیدم مهتاب توی باغچه چه قشنگ است و دفتر انشایم را بردم توی حیاط و نوشتم، یا بعدترها که سر کلاس بچه‌ها را می‌خنداندم با نوشته‌هایم یا بعدتر که زمان رقاصی توی وبلاگ بود، هیچ‌وقت نرفته، همیشه بوده. آنقدر که من هیچ‌وقت نفهمیده بودم چیز مهمی است، یا لازم است... تا سال‌های سیاه. تا آن زمان که من چون در میانه هول واقعه گیر کرده بودم توان نوشتن نداشتم، و بعدتر هم که به کرانه رسیدم دیدم که واقعه گذشته است و رفته است و دست ذهنم را از هرآنچه می‌توانستم به چنگ بگیرم خالی گذاشته، و همراهش توان نوشتنم، توان گفتنم، توان فهمیدنم را هم شسته و برده. آن‌وقت‌ها بود که فهمیدم نوشتن مهم است. فهمیدم در ننوشتن مهی است که ذره‌ذره می‌آید و روی همه‌چیز را می‌پوشاند. کم‌کم دیگر اطرافت را نمی‌بینی، نمی‌فهمی، چیزها را تشخیص نمی‌دهی. می‌بینی به چیز سختی خوردی و دردت آمد، می‌بینی دستت در چیز نرمی فرو رفت، پایت به چیزی گیر کرد و ایستاندت، چه بودند و چه‌ها شد و بر تو چه گذشت را نمی‌فهمی... دیدم که باید نوشت دوباره. باید توده‌ها را شیء کرد، باید رنگ‌ها را ثبت کرد، باید به اشیاء اسم داد. و آن‌چیزی که زمانی راحت و روان بود، و زمانی آنقدر بود که نمی‌فهمیدم مهم است، لازم است، خودش «کار»ی شد که باید مجبور می‌کردم خودم را به انجامش.

و این‌جور وقت‌ها که مجبور می‌شوی خودت را ببندی به کاری، فرم‌ها دستاویزهای خوبی می‌شوند برای دررفتن. برای این که مشغول کاری باشی، حول‌وحوش آن کار بپلکی و در عین حال نکنی آن کار را. و نوشتن برای من همیشه با فرم‌های نوشتن گره خورده بوده. هنوز هم اسم نوشتن که می‌آید، یک میز تحریر چوبی می‌آید در نظرم و کاغذهای کاهی و یک نفر که در نور خوشرنگ و ملایم روز، با خودنویس کلمه‌های ریز و خوش‌خط و چشم‌نواز را روان می‌نویسد رویشان. هنوز هم خودنویس‌های قشنگ برق به چشم‌های من می‌آورند. لوازم‌التحریر که می‌بینم هیجان‌زده می‌شوم، دلم همه خودنویس‌ها و مدادها و دفترهای قشنگ را می‌خواهد. کشوی میز تحریرم الآن پر است از دفترهای وسوسه‌انگیزی که خریده‌ام برای این که یک‌وقتی شروع کنم به نوشتن تویشان. دفترهایی که هنوز هم اگر توی مغازه ببینم دلم می‌خواهدشان، و با این حال جز چند صفحه‌ای تویشان ننوشته‌ام -اگر اصلاً نوشته باشم.

مسئله، باز هم، این است که زاویه‌دید توی تصویر با زاویه‌دید بیرونش فرق می‌کند. آن فرم‌ها برای کسی جالب‌ترند که از بیرون دارد نگاهشان می‌کند. آن کاغذهای کاهی و خودنویس و نور ملایم روز، برای همان فیلم‌ها خوب است، همان‌ها که موقع نوشتن شخصیت فیلم صدای نوشته‌هایش هم دارد روی تصاویر پخش می‌شود (و اگر آدم دقت کند می‌بیند که نریشن چقدر سریع‌تر از تصویر دارد پیش می‌رود!). دفترهای قشنگ وسوسه‌انگیز را وقتی می‌خواهی تویشان بنویسی، می‌بینی چه نوشتن سخت است. چه نوشتنت کند است، چه دستت عقب می‌ماند از ذهنت و پایش را می‌گیرد و نمی‌گذارد برود. می‌بینی چه زشت شد دست‌خطت، چه الف‌ها خمیده شدند، چه میم‌ها کج شدند، چه منحنی‌ها از ریخت افتادند (و چقدر قوس‌های «ی» دست‌وپاگیرند). خط‌خوردگی‌ها پیدا می‌شوند (دفتر اخم می‌کند). می‌بینی چه عطف دفتر جای دستت را تنگ می‌کند، گوشه کاغذ دستت درست جا نمی‌شود، پایین کاغذ دستت از دفتر می‌افتد بیرون و نمی‌توانی درست بنویسی. اگر چیزی را یادت آمد که خواستی وسط نوشته اضافه کنی می‌مانی که چه کنی، خط بزنی به قشنگی دفتر توهین کرده‌ای، اضافه نکنی نوشته آنی نمی‌شود که باید... اصلاً می‌بینی که چه حواست به آن تصویر از بیرون هست؛ آن‌قدر ذهنت مشغول این است که الآن توی فرم به سر می‌بری که به نظرت می‌رسد نوشته‌هایت مصنوعی و غیرخودی‌اند... این‌طور می‌شود که یک مدتی که از پسش بربیایی، می‌توانی خودت را مجبور کنی به نوشتن و بعد کم‌کم رهایش می‌کنی و دفترهای قشنگ می‌مانند نیمه‌کاره و رهاشده، با صدای شماتت‌بار برگ‌های سفیدشان، تا دفتر بعدی که توی مغازه‌ چشم آدم را بگیرد به امید این که این‌بار دیگر «می‌نویسم» و نوشتن توی گیومه یعنی نوشتنی که معلوم نیست خودش در نظر است یا فرمش.

من اما خود نوشتن را لازم داشتم. این بود که به خودم گفتم بیایم قبول کنم که فرم‌های نوشتن را باید گذاشت کنار. که هرطور راحت‌تر است باید نوشت نه هرطور که تصویرش قشنگ‌تر است. و نوشتن توی کامپیوتر واقعاً راحت‌تر و بهتر است. البته توی فیلم‌ها صحنه‌های چشم‌نواز از نوشتن با کامپیوتر نشان نمی‌دهند. باد نمی‌وزد روی لپ‌تاپ شخصیت اصلی فیلم. کلمه‌های تایپ‌شده روی تصویر شخصیت اول که دارد توی چمن‌زار قدم می‌زند روایت نمی‌شوند. ولی به هرحال نوشتن ما الآن این است... در میانه اشک و آه همه دفترهای قشنگ و خودنویس‌های متین را آزاد کردم که بروند پی سرنوشتشان. خودم ماندم و این لپ‌تاپ. و ناتوانی این دست‌های سیمانی... هم که خب هست همیشه.

در ستایش مشتق

شما دقت کنی می‌بینی هوای اول پاییز با اول بهار یکیه. منتها این چون بعد هوای سرد میاد درختا می‌شکفن، اون چون بعد هوای گرم، درختا پژمرده می‌شن.

از نحوه استفاده مردم از دستمال کاغذی می‌شود دورنمای قابل‌اطمینانی از رویکرد اقتصادی‌شان به دست آورد.

بپذیرم که جبران توهم است، که رفت آنچه رفت

همه‌اش فکر می‌کنم دیر است، دیگر دیر است. باید یک کاری کرد، باید جنبید. دیگر وقت نیست. برای خیلی کارهای بیخودی دیگر وقت نیست: برای کارهای بی‌هدف، کارهایی که در جهت چیزی نیستند، برای خودشانند فقط. باید عجله کرد و رفت و برای این‌ها وقت نیست. برای نشستن بی‌هوا شعر خواندن وقت نیست. برای کتابخانه را دنبال جواب یک سؤال بی‌ربط زیرورو کردن وقت نیست. برای این که بعد از تمام شدن کتاب، آدم برگردد جاهای خوبش را دوباره بخواند وقت نیست. برای نوشتن وقت نیست: فقط باید ثبت کرد. دیگر نمی‌شود نوشت فقط به خاطر فرم نوشته؛ برای پوسته بدون محتوا وقت نیست، برای بازی کردن با کلمه‌ها وقت نیست، برای خوشمزگی کردن وسط متن وقت نیست؛ دیگر نمی‌شود وقت گذاشت برای توصیف یک بعدازظهری که هیچ‌چیزی نداشته اما یک متن جالب می‌شود ازش درآورد؛ باید تندتند همه فهمیده‌ها و حس‌کرده‌ها را ثبت کرد و بعد دوید رفت دنبال فهمیدن چیزهای بیشتر. برای نقاشی کشیدن وقت نیست، شاید بشود رفت کلاس نقاشی و چیزی یاد گرفت، اما برای همین‌طوری، محض خوشایند دل خط‌خطی کردن وقت نیست.

کی این‌طور شد؟ کی این همه دیر شد؟ آن همه وقت‌ها که من خواب بودم. من خوابیده بودم و دیگران داشتند می‌رفتند. عمیق خوابیده بودم و خواب‌های آشفته و کابوس‌وار می‌دیدم. از آن خواب‌ها که بیدار که می‌شوی منگ و کسل و تهی هستی. چشم باز کردم دیدم همه دور شده‌اند، آنقدر رفته‌اند که کوچک شده‌اند. دیدم که باید بدوم تا برسم بهشان. و دیگر وقت نیست برای نشستن بین راه، برای تماشا کردن آن علف و آن حشره و آن سنگریزه؛ دیگر وقت نیست که آدم کفش‌هایش را دربیاورد، پاهایش را بگذارد توی آب...

اما فایده ندارد... دویدن فایده ندارد. بهشان که برسی می‌بینی همه دارند از آنچه بین راه دیده‌اند می‌گویند و من این‌طور تهی که می‌دوم، بهشان که برسم باز هم دورم. نمی‌رسم اصلا. اصلا پیش رفتن به دیدن راه است. من درجا می‌دوم. نوار زیر پایم حرکت می‌کند و من تکان نمی‌خورم. فقط خسته می‌شوم و به نفس‌نفس می‌افتم و دیگران را می‌بینم که باز هم دورتر می‌شوند. چه کنم؟ آرام، به‌دل، بروم نمی‌رسم، بدوم نمی‌رسم.

مخصوصاً اگر ناخودآگاه باشد

مهلک‌ترین درسی که می‌شود به یک بچه داد این است که قهر کردن می‌تواند نجات‌بخش باشد.