۱۳۹۴ مهر ۲۹, چهارشنبه

from within

یکی دو ماه پیش بود. دراز کشیده بودم توی رختخواب و خوابم نمی‌برد. نمی‌دانم چطور شد که تصمیم گرفتم شروع کنم از این جمله‌های مثبت‌اندیشانه تکرار کنم برای خودم، بلکه این ناخودآگاه ترس‌خورده‌ام آرام بگیرد کمی. شروع کردم: «آدم‌ها خوبند، آدم‌ها من را دوست دارند، آدم‌ها با من مهربانند...». وسطش یک دفعه توجه کردم که یک‌جور مقاومت شدیدی توی دلم احساس می‌کنم. مقاومتی که آدم در برابر دروغ حس می‌کند. مثل مقاومت بچه‌ای که می‌داند می‌خواهند خرش کنند و عصبانی است؛ مثل آن‌وقت‌ها که مهمانتان می‌خواهد برود و به تو می‌گویند یک‌سر می‌رود بیرون و زود می‌آید، و تو می‌دانی که دروغ می‌گویند. خیلی عجیب و شوکه‌کننده بود برایم. واقعاً فکر نمی‌کردم این‌طور عمیق عکس آن جمله‌ها را باور داشته باشم. البته می‌دانستم که از همین ناحیه است که می‌ترسم همه‌اش -بالاخره یک چیزی بود که به نظرم رسیده بود باید شروع کنم آن وردها را خواندن- اما فکر نمی‌کردم باورم این‌طور قوی و شدید و این‌طور «رو» باشد.
واقعیتش این است که از آدم‌ها می‌ترسم. خیلی می‌ترسم. نمی‌دانم توی سرشان چه می‌گذرد و در مواجهه باهاشان همه‌اش نگرانم که از من بدشان می‌آید. فکر می‌کنم دستم رو شده جلویشان و می‌دانند من چه آدم مزخرفی هستم. خجالت می‌کشم خودم را نشان بدهم اصلاً. می‌خواهم یک‌جوری جمع شوم توی خودم که کسی مرا نبیند. توی خیابان که راه می‌روم، مردم را که از روبرو می‌آیند مثل دشمن‌های توی بازی‌های کامپیوتری می‌بینم، مترصدم که یک‌دفعه تیر نیاندازند سمتم. آشنا و غریبه، دوست و بیگانه، صمیمی و غیرصمیمی، نزدیک و دور هم ندارد. همه را فکر می‌کنم که درونم را دارند عیان می‌بینند و به نظرشان می‌آید که چه آدم خجالت‌آوری هستم. البته این‌ها که می‌گویم خیلی ناخودآگاه است. آنچه عملاً اتفاق می‌افتد این است که مثلاً با یکی که دارم حرف می‌زنم یک لحظه حرکت چشم‌هایش را که نگاهم می‌کند می‌بینم و غریبگی و ناامنی پخش می‌شود در فضای دلم. حالا خودم هم می‌دانم که احتمالاً درست نیست این تصوراتم. اصلاً همین که این کلمات را دارم می‌نویسم، مورمورم شده از میزان دیوانگی احتمالی خودم. اما باز هم موقع ارتباط با آدم‌ها نمی‌توانم جلوی احساسات ناخوشایندم را که رم می‌کنند و من را می‌کشند، بگیرم. می‌دانم که نباید این‌طور باشم، اما این‌طورم. 
این‌جور می‌شود که حرف زدن با آدم‌ها مثل امتحان دادن است برایم. یک‌جور امتحان شفاهی دادن. که حالا گیرم که نمره‌ات هم بد نشده باشد، تهش می‌بینی انرژی گرفته ازت. بعد از مواجهه با آدم‌ها، که می‌آیم توی خلوت خودم، که می‌رسم به خانه، می‌بینم که چقدر خسته‌ام. می‌خواهم زار بزنم از خستگی و بی‌چارگی و استیصال. می‌خواهم دست از سرم بردارند همه. دلم می‌خواهد چشم همه «آدم‌های جهان» را ببندم. چشم‌های درشت، تیزبین، شریف و سرزنش‌گرشان را.


پی‌نوشت: یک پروژه‌ای هست به اسم اصلاح تمایل شناختی (CBM). هدفش این است مغز را عادت بدهد که چیزهای خوشایند را بهتر رصد کند. یکی از تمرین‌هایش این است که بین همه صورت‌های اخمو، آن صورتی را که خندان است پیدا کنی. این تمرین را که می‌کنم (روشن است که دارم به همه دستاویزها متوسل می‌شوم دیگر؟)، به تدریج سریع‌تر می‌شوم توی پیدا کردن صورت‌های خندان. اما احساسم موقع نگاه کردن به صورت‌های خندان ناراحت‌کننده‌تر است. آن‌ها که اخم کرده‌اند، آن‌ها که مضطرب‌اند، انگار خودشان مشکل دارند، انگار سرشان به خودشان گرم است. آن‌ها که می‌خندند، آن‌ها که رویشان گشاده است و من نمی‌توانم مثل آن‌ها تحویلشان بگیرم معذبم می‌کنند؛ آدم‌های محترمی که می‌بینند رفتارهای خجالت‌آور من را و تعجب می‌کنند. خجالت می‌کشم ازشان.

۱۳۹۴ مهر ۲۳, پنجشنبه

۱۳۹۴ مهر ۱۲, یکشنبه

باتلاق

یک هفته گذشته را صرف غرق نشدن کرده‌ام. نه، صرف تلاش برای غرق نشدن. نه، صرف تماشا کردن خودم که غرق می‌شوم و تکرار کردن این که نباید غرق شوم و دیدن این که هیچ تلاشی نمی‌کنم برای غرق نشدن. از غرق شدن که حرف می‌زنم از چه حرف می‌زنم؟ از روز را به هیچ گذراندن، نه هیچ کاری، نه هیچ فکری، نه هیچ حسی، کرختی محض. سریال می‌بینم، می‌گویم این آخرین قسمت است ببینم و بروم سر کارهایم، می‌آیم بروم سر کارم می‌بینم دلم نمی‌خواهد، برمی‌گردم یک قسمت دیگر می‌بینم، دوباره می‌روم سر کارم، عذاب وجدان هم به حال بد قبلم اضافه شده، بیشتر دلم نمی‌خواهد کار کنم، دوباره برمی‌گردم سمت سریال. هی به تدریج هم منگ‌تر و کرخت‌تر می‌شوم. چرخه کامل و بی‌نقصی است. جای سریال باید الکل باشد تا به صورت قابل عرضه‌ای بدبخت محسوب شوم. خوشبختانه محیط اجازه نمی‌دهد. و من هم ترجیح می‌دهم حتی در بدبخت بودن هم آماتور باشم. 
چرا هیچ‌چیز دلم نمی‌خواهد؟ چرا هیچ‌چیزی جالب نیست برایم؟ چرا از آدم‌ها گریزانم؟ چرا از آدم‌ها به تنهایی‌ام پناه می‌برم و توی تنهایی‌ام هیچ‌چیز نیست؟ چرا خلوت خودم این‌قدر تهی و نکبت‌بار است؟ چرا حتی ناراحت نیستم از چیزی؟ چرا هیچ فکری نمی‌گذرد از سرم؟ چرا افسردگی من باید این‌طور ساکن و کرخت باشد؟ چرا باید در خلاء آویزان شوم هر بار؟ این باتلاق چیست که هر بار می‌آید سراغم؟ یک دوره تماشا می‌کنم غرق شدنم را و بعد بدون آن که به اختیار من باشد کشیده می‌شوم بیرون و می‌مانم با وقت تنگی که بیشترش را آن باتلاق بلعیده و حس خجالت از خودی که برایم به جا گذاشته؟
دارم می‌روم مسافرت. خوشحالم که دارم از اتاقم، و از پشت میزم، از توی این باتلاق می‌روم. امیدوارم همراهم نیاید.

۱۳۹۴ مهر ۹, پنجشنبه

تصور خود دعوا نیست که آدم را می‌ترساند، این که نمی‌دانی بعد دعوا باید چطور رفتار کنی ناراحت‌کننده است.

۱۳۹۴ مهر ۶, دوشنبه

خب حالا این‌ها که توی پست قبل نوشتم یعنی بی‌خیال فرم شدم دیگر؟ یعنی ننشسته‌ام فکر کنم به این که بهترین راه نوشتن توی کامپیوتر چیست؟ یعنی خودم را تصویر نکرده‌ام که هر شب، در حالی که سکوت دورم عمیق شده و باد خنک پرده را تکان می‌دهد، دارم یادداشت‌های روز را می‌نویسم؟ یعنی نگشته‌ام دنبال نرم‌افزار برای یادداشت روزانه نویسی؟ یعنی ننشسته‌ام شرح‌هایشان را بخوانم و یکی‌شان را انتخاب کنم؟ هاو لیتل یو نو می مای فرندز. نزدیک بود که حتی بردارم ده دوازده دلار بدهم یکی از آن نرم‌افزارها را بخرم، و لولا ان رأیت برهان ربی، به آن اهتمام هم ورزیده بودم. برهان پروردگارم هم همان استراتژی «اول محتوا بعد فرم به عنوان جایزه» بود. این بود که رفتم یک نرم‌افزار مجانی دم‌دستی پیدا کردم که برای یادداشت‌روزانه نوشتن کافی و خوب بود و شروع کرده‌ام آنجا نوشتن. مرحله بعدش این بود که فرم شب‌به‌شب نوشتن را بگذارم کنار و هروقت دلم خواست بنویسم.
الآن چندوقتی است که آنجا می‌نویسم و این خیلی خوب است. برای خودم نوشتن -فقط خودم و نه حتی آن تماشاگر خیالی که آدم را تماشا می‌کند همیشه- تجربه‌ای است که هیچ‌وقت نداشته‌ام (یا اقلاً طولانی‌مدت نداشته‌ام). چندان تجربه هیجان‌انگیزی نیست البته. یک شوقی قبلاًها داشتم برای نوشتن، برای این که فلان‌چیز را چه‌جور بنویسم، برای این که اول کدام را بگویم و بعد کدام، برای این که الآن کدام کلمه و کدام جمله را انتخاب کنم، که دیگر ندارم (و تصورش هم برایم ناراحت‌کننده است که برای همیشه از دست رفته باشد). ولی به هر حال این‌جور نوشتن هم جالب است برای خودش. نوشتن خالص است. یعنی بهتر بگویم، فکر کردن خالص؛ یک‌جور فکر کردنی که جسمیت پیدا می‌کند. و برای منی که از زیر بار فکر کردن هم می‌خواهم دربروم این روزها، این مکتوب کردن فکرها مفید است. خیلی وقت‌ها که یک فکری به ذهنم رسیده یا چیزی ناراحتم می‌کند، و این تمایل همیشگی را احساس می‌کنم که رهایش کنم و ذهنم را منحرف کنم ازش، به خودم می‌گویم بیایم فقط موضوع را بنویسم برای «بعداً»، که می‌نشینم درست فکر می‌کنم به موضوع. بیشتر وقت‌ها این فقط ثبت کردن منجر می‌شود به چند صفحه نوشتن، یا همان فکر کردن مکتوب. و این چیزها را خیلی بهتر می‌کند برایم. خیلی ملموس‌تر و واضح‌تر می‌کند؛ مه اطرافم را کمی رقیق‌تر می‌کند.
از وقتی این‌طور شروع کرده‌ام به نوشتن، بعضی تمایزها هم که قبلاً متوجه‌شان نبوده‌ام برایم معلوم شده‌اند، مثل تمایز میان نوشتن برای عرضه و همین کتباً فکر کردن. این نوشتن نوع دوم را قبلاً من تجربه نکرده بودم. نوشتن‌هایم نوشتن برای عرضه بود. حالا نه این که می‌خواستم اثر هنری تقدیم جهان کنم یا این که می‌خواستم چیزی به دیگران بگویم، اما به هرحال می‌دانستم چه می‌خواهم بنویسم و ساختار کلی نوشته‌ام بناست چه باشد. خیلی قبل‌ترها که این‌طور بود که چند وقتی با نوشته توی کله‌ام این‌ور و آن‌ور می‌رفتم، نکات مختلفی که حول‌وحوش یک جرقه اولیه توی ذهنم شکل گرفته بودند، کم‌کم جای خودشان را توی یک ساختار پیدا می‌کردند، حلقه‌های واسطشان را توی ذهنم مروری می‌کردم و بعد شروع می‌کردم نوشتن. به تدریج البته این‌طور شدم که ساختار کلی که قبل از نوشتن توی ذهنم بود کلی‌تر و نادقیق‌تر می‌شد، به تدریج بیشتر پیش می‌آمد که وسط نوشتن حس کنم دیگر گم شده‌ام و نمی‌دانم کدام طرف می‌خواهم بروم، اما به هر حال همیشه یک کلیتی از آن‌چه می‌خواستم بگویم توی ذهنم بود. هیچ‌وقت این‌طور نبود که بنشینم برای نوشتن یک خط و بعد از نوشتن سه صفحه بلند شوم. الآن‌ها این‌طور است. گاهی آمده‌ام یک فکر کلی را ثبت کنم و حین نوشتن و پروردنش کم‌کم فکره تبدیل می‌شود به چیزی دیگر؛ گاهی می‌رسم به خلاف حرفی که اول کار گفته بودم. این همان کاری است که پیش‌ترها، قبل از نظم دادن مطالب، توی ذهنم می‌کردم و بعد می‌آمدم نتیجه تروتمیزش را می‌نوشتم، اما الآن‌ها انگار دیگر نمی‌توانم آن کارها را توی ذهنم بکنم. ذهنم آن‌قدر بند چیزی نمی‌شود. جرقه‌ها را آن‌قدر نگه نمی‌دارد و نمی‌دمد تویشان که بگیرند، ترجیح می‌دهد بگذارند خاموش شوند و خودش هم سرد بماند. این بهترین روشی است که پیدا کرده‌ام برای این که نخوابد و یخ نزند. (یک‌جورهایی این کار مثل کار این‌هایی است که موقع درس خواندن باید خلاصه درس را بنویسند تا بفهمند چی به چی است.)

یک خوبی دیگر هم دارد این‌جور نوشتن: هرچه دلم می‌خواهد می‌نویسم! این آخرها -و هی هم بیشتر- عذاب‌وجدان می‌گرفتم از این که این‌ها چیست که می‌نویسم نشان مردم می‌دهم. هی موقع نوشتن نگاه سرزنش‌گر خوانندگان نامرئی را می‌دیدم که می‌گفتند به ما چه این‌ها، این چیزهای پیچیده‌ای که دست می‌کنی توی مغزت می‌کشی بیرون به ما چه ربطی دارد؟ الآن‌ها دیگر راحت‌تر شده‌ام. اولویت اول نوشتنم آن‌جاست. گاهی برای این که جمع‌بندی کنم فکرهایم را می‌آیم این‌ور. گاهی هم وقتی رقص‌لازم شدم... گاهی هم خب، برای هدایت شما، عزیزانم.

۱۳۹۴ مهر ۵, یکشنبه

نون نوشتن

مثلاً از جمله موارد جدا کردن فرم و محتوا که گفتم، یکی این بود که بین خود نوشتن و فرم نوشتن فرق بگذارم.
نوشتن برای من همیشه بوده. از همان کلاس پنجم ابتدایی که یک‌بار دیدم مهتاب توی باغچه چه قشنگ است و دفتر انشایم را بردم توی حیاط و نوشتم، یا بعدترها که سر کلاس بچه‌ها را می‌خنداندم با نوشته‌هایم یا بعدتر که زمان رقاصی توی وبلاگ بود، هیچ‌وقت نرفته، همیشه بوده. آنقدر که من هیچ‌وقت نفهمیده بودم چیز مهمی است، یا لازم است... تا سال‌های سیاه. تا آن زمان که من چون در میانه هول واقعه گیر کرده بودم توان نوشتن نداشتم، و بعدتر هم که به کرانه رسیدم دیدم که واقعه گذشته است و رفته است و دست ذهنم را از هرآنچه می‌توانستم به چنگ بگیرم خالی گذاشته، و همراهش توان نوشتنم، توان گفتنم، توان فهمیدنم را هم شسته و برده. آن‌وقت‌ها بود که فهمیدم نوشتن مهم است. فهمیدم در ننوشتن مهی است که ذره‌ذره می‌آید و روی همه‌چیز را می‌پوشاند. کم‌کم دیگر اطرافت را نمی‌بینی، نمی‌فهمی، چیزها را تشخیص نمی‌دهی. می‌بینی به چیز سختی خوردی و دردت آمد، می‌بینی دستت در چیز نرمی فرو رفت، پایت به چیزی گیر کرد و ایستاندت، چه بودند و چه‌ها شد و بر تو چه گذشت را نمی‌فهمی... دیدم که باید نوشت دوباره. باید توده‌ها را شیء کرد، باید رنگ‌ها را ثبت کرد، باید به اشیاء اسم داد. و آن‌چیزی که زمانی راحت و روان بود، و زمانی آنقدر بود که نمی‌فهمیدم مهم است، لازم است، خودش «کار»ی شد که باید مجبور می‌کردم خودم را به انجامش.
و این‌جور وقت‌ها که مجبور می‌شوی خودت را ببندی به کاری، فرم‌ها دستاویزهای خوبی می‌شوند برای دررفتن. برای این که مشغول کاری باشی، حول‌وحوش آن کار بپلکی و در عین حال نکنی آن کار را. و نوشتن برای من همیشه با فرم‌های نوشتن گره خورده بوده. هنوز هم اسم نوشتن که می‌آید، یک میز تحریر چوبی می‌آید در نظرم و کاغذهای کاهی و یک نفر که در نور خوشرنگ و ملایم روز، با خودنویس کلمه‌های ریز و خوش‌خط و چشم‌نواز را روان می‌نویسد رویشان. هنوز هم خودنویس‌های قشنگ برق به چشم‌های من می‌آورند. لوازم‌التحریر که می‌بینم هیجان‌زده می‌شوم، دلم همه خودنویس‌ها و مدادها و دفترهای قشنگ را می‌خواهد. کشوی میز تحریرم الآن پر است از دفترهای وسوسه‌انگیزی که خریده‌ام برای این که یک‌وقتی شروع کنم به نوشتن تویشان. دفترهایی که هنوز هم اگر توی مغازه ببینم دلم می‌خواهدشان، و با این حال جز چند صفحه‌ای تویشان ننوشته‌ام -اگر اصلاً نوشته باشم.
مسئله، باز هم، این است که زاویه‌دید توی تصویر با زاویه‌دید بیرونش فرق می‌کند. آن فرم‌ها برای کسی جالب‌ترند که از بیرون دارد نگاهشان می‌کند. آن کاغذهای کاهی و خودنویس و نور ملایم روز، برای همان فیلم‌ها خوب است، همان‌ها که موقع نوشتن شخصیت فیلم صدای نوشته‌هایش هم دارد روی تصاویر پخش می‌شود (و اگر آدم دقت کند می‌بیند که نریشن چقدر سریع‌تر از تصویر دارد پیش می‌رود!). دفترهای قشنگ وسوسه‌انگیز را وقتی می‌خواهی تویشان بنویسی، می‌بینی چه نوشتن سخت است. چه نوشتنت کند است، چه دستت عقب می‌ماند از ذهنت و پایش را می‌گیرد و نمی‌گذارد برود. می‌بینی چه زشت شد دست‌خطت، چه الف‌ها خمیده شدند، چه میم‌ها کج شدند، چه منحنی‌ها از ریخت افتادند (و چقدر قوس‌های «ی» دست‌وپاگیرند). خط‌خوردگی‌ها پیدا می‌شوند (دفتر اخم می‌کند). می‌بینی چه عطف دفتر جای دستت را تنگ می‌کند، گوشه کاغذ دستت درست جا نمی‌شود، پایین کاغذ دستت از دفتر می‌افتد بیرون و نمی‌توانی درست بنویسی. اگر چیزی را یادت آمد که خواستی وسط نوشته اضافه کنی می‌مانی که چه کنی، خط بزنی به قشنگی دفتر توهین کرده‌ای، اضافه نکنی نوشته آنی نمی‌شود که باید... اصلاً می‌بینی که چه حواست به آن تصویر از بیرون هست؛ آن‌قدر ذهنت مشغول این است که الآن توی فرم به سر می‌بری که به نظرت می‌رسد نوشته‌هایت مصنوعی و غیرخودی‌اند... این‌طور می‌شود که یک مدتی که از پسش بربیایی، می‌توانی خودت را مجبور کنی به نوشتن و بعد کم‌کم رهایش می‌کنی و دفترهای قشنگ می‌مانند نیمه‌کاره و رهاشده، با صدای شماتت‌بار برگ‌های سفیدشان، تا دفتر بعدی که توی مغازه‌ چشم آدم را بگیرد به امید این که این‌بار دیگر «می‌نویسم» و نوشتن توی گیومه یعنی نوشتنی که معلوم نیست خودش در نظر است یا فرمش.

من اما خود نوشتن را لازم داشتم. این بود که به خودم گفتم بیایم قبول کنم که فرم‌های نوشتن را باید گذاشت کنار. که هرطور راحت‌تر است باید نوشت نه هرطور که تصویرش قشنگ‌تر است. و نوشتن توی کامپیوتر واقعاً راحت‌تر و بهتر است. البته توی فیلم‌ها صحنه‌های چشم‌نواز از نوشتن با کامپیوتر نشان نمی‌دهند. باد نمی‌وزد روی لپ‌تاپ شخصیت اصلی فیلم. کلمه‌های تایپ‌شده روی تصویر شخصیت اول که دارد توی چمن‌زار قدم می‌زند روایت نمی‌شوند. ولی به هرحال نوشتن ما الآن این است... در میانه اشک و آه همه دفترهای قشنگ و خودنویس‌های متین را آزاد کردم که بروند پی سرنوشتشان. خودم ماندم و این لپ‌تاپ. و ناتوانی این دست‌های سیمانی... هم که خب هست همیشه.

۱۳۹۴ مهر ۱, چهارشنبه

در ستایش مشتق

شما دقت کنی می‌بینی هوای اول پاییز با اول بهار یکیه. منتها این چون بعد هوای سرد میاد درختا می‌شکفن، اون چون بعد هوای گرم، درختا پژمرده می‌شن.