۱۳۹۴ اسفند ۱۶, یکشنبه

بچه‌ها! بچه‌ها! بازی و روانشناسی!

فکر می‌کنم آگاهی در اکثر موارد چیزی بیشتر از یک‌جور تجمل نیست. دارم از مغز و ذهن انسان حرف می‌زنم. فکر می‌کنم در خیلی از موارد این که آن چیزی که اسمش «من» است باخبر باشد که چه داده‌هایی دارند پردازش می‌شوند و چطور پردازش می‌شوند و نتیجه پردازش چیست، هیچ اهمیتی ندارد (و در واقع باخبر هم نمی‌شود یا اگر بشود خیلی با تأخیر باخبر می‌شود). مثل گزارش دادن به یک مقام مافوق تشریفاتی که بود و نبودش تأثیر زیادی در عملکرد شرکت ندارد. نمی‌دانم این فکر و احتمالاً فکرهای هماهنگ ملازمش کی به تدریج رسوب کرده در من، اما اولین بار را که خیلی به وضوح حسش کردم یادم هست. پنج، شش ماه پیش بود. داشتم از پارک روبروی خانه‌مان می‌گذشتم. پارک راه‌های آسفالتی باریک و پیچانی دارد که دو طرفشان درخت‌های زبان‌گنجشک کاشته‌اند. طبق معمول همیشه‌ام داشتم با سر زیر انداخته و قدم‌های تند از یکی از این راه‌ها می‌گذشتم که یک دفعه سرم را چرخاندم و با باغبانی که آن‌طرف‌تر توی چمن‌ها ایستاده بود چشم‌درچشم شدم. چند لحظه بعدترش با خودم فکر کردم چه شد که سرم را گرداندم. نگهبان را پیش از سر بلند کردن و چرخاندن اصلاً ندیده بودم و این‌طور سر گرداندن ناگهانی و بی‌دلیل هم اصلاً کار معمولی نیست برایم. احتمالاً اتفاقی که افتاده بود این بوده که از گوشه چشم موجودی با دو تا چشم را دیده بوده‌ام و پیش از آن که بفهمم که دیده‌امش سرم را گردانده‌ام و این بار طوری دیده‌امش که خودم هم بفهمم.

حالا قصدم از نوشتن اینجا دفاع از این نظر نیست؛ این یک زاویه‌دید کلی است که تا حدی برای خودم هم مبهم است. می‌خواهم از نتایج مفرحش برای خودم بگویم. یک کاری که بعد از توجه به این قضیه می‌کنم و برایم لذت‌بخش است این است که روندی را که طی شده و من ازش بی‌خبر مانده‌ام دوباره برعکس و آگاهانه طی کنم. می‌خواهم بفهمم این وسط چه اتفاق‌هایی افتاده که من نفهمیده‌ام. مثلاً یک‌هو می‌بینم که بی‌هوا یاد آن دختره تپل توی خوابگاه افتاده‌ام. بعد دنبال دلیلش می‌گردم و می‌بینم توی این کتابی که پیش رویم است چشمم خورده به کسی که اسم فامیلش قهرمان است، و من یاد دل‌آرا قهرمان افتاده‌ام و اسم آن دختره هم دل‌آرا بوده. یا مثلاً می‌بینم که یک‌دفعه توی دلم احساس خوشحالی کرده‌ام، بعد نگاه می‌کنم می‌بینم صدای زنگ خانه مامان‌بزرگم آمده و این صدای زنگ برای من ملازم آمدن کسی است که از آمدنش خوشحال می‌شوم. این‌ها تحلیل نیست، که یعنی با خودم فکر کنم «لابد» این روند طی شده، خیلی به قطعیت می‌فهمم که این‌طور شده. انگار که چیزی را که هنوز در سطح است، فرصت کنم قبل از آن که ناپدید شود و برود در اعماق ببینم. کار خوشایندی است برای من، هرچند که نتایجش را (مثل همین مورد آخری) خیلی دوست نداشته باشم. چیزی که باعث می‌شد مرتب انجامش بدهم همین جالبی و خوشایندی‌اش بود. اما به تدریج می‌بینم که نتایج خیلی خوب و مفیدی هم داشته است. صرف‌نظر از شناخت بهتری که آدم بعد از مدتی از خودش پیدا می‌کند، حاصلش یک‌جور پذیرش و یک‌جور صداقت تام‌وتمامی است. خیلی ساده می‌پذیری که فلان احساس را داری، یا واقعاً فلان جور فکر می‌کنی. صداقتی که به این ترتیب به دست می‌آوری صداقت بی‌پیرایه و بی‌ادا و اصولی است (همان‌طور که از تعریف صداقت برمی‌آید که باشد)، با ژست صداقت و با فرض کردن صداقت بر خودت به خاطر این که باور داری صداقت ارزشمند است فرق دارد. همین صداقت است که نبودش به نظرم مادر تمام فسادهای جهان است (پدرشان را نمی‌دانم هنوز). این پذیرش بی‌سروصدا و ساده خیلی تکلیف آدم را با خودش معلوم‌تر می‌کند و زندگی آدم را بی‌گره‌تر می‌کند.
البته واقعاً معلوم نیست که این صداقت کاملاً معلول این بازی باشد. این صداقت با طبیعت‌گرایی‌ای که آن دیدگاه بالا در مورد آگاهی ازش درمی‌آید و این بازی را نتیجه می‌دهد، خیلی هماهنگ است. شاید همین طبیعت‌گرایی علت اصلی باشد.

۱۳۹۴ بهمن ۲۶, دوشنبه

بر فراز تعادل پایدار

پذیرش گرفته‌ام. برای چهار دانشگاه اپلای کرده بودم. از آن یکی که اولویت دومم بود ایمیل‌های بسیار خوشایندی دریافت کرده‌ام. گفته‌اند که پذیرفته‌اندم، که «ایمپرسد»شان کرده‌ام و فکر می‌کنند که «گریت مچ»ام برای برنامه‌شان. از آن دانشگاهی هم که اولویت چهارمم بود ایمیل گرفته‌ام که «های آپینیون» دارند راجع به من، اما فعلاً توی لیست انتظارشان هستم.
یک‌جورهای خوبی خوشحالم. روزی چند بار یادم می‌افتد که پذیرش گرفته‌ام و هر بار دلم خوش می‌شود. بعد از عمل جراحی چشم که هنوز هم هر دفعه که یادم می‌افتد دیگر نباید عینک بزنم خوشحال می‌شوم، این مزمن‌ترین و متکررترین شادی‌ای است که تجربه کرده‌ام. مخصوصاً با توجه به آن روحیه‌ای که استادها بهم داده بودند قبل از اپلای، و آن جور ناامیدانه‌ای که تصمیم گرفتم امسال یک تلاشی بکنم تا ببینم چطور می‌شود، خیلی این شادی بهم می‌چسبد الآن. مهم‌تر از همه خوشحالم که تکلیف آینده‌ام مشخص شده. وقتی به این فکر می‌کنم که از بلاتکلیفی راحت شده‌ام، هربار به طور جداگانه خوشحال می‌شوم.
با این برخوردی که از این دانشگاه‌ها دیده‌ام، حتی یک‌کمی امیدوار شده‌ام که از دانشگاه اولی هم پذیرش بگیرم. اما راستش یک‌جورهایی ترجیح می‌دهم نگیرم. چون می‌دانم اگر بگیرم احتمالاً می‌روم آن‌جا و حقیقتش از آن‌جا می‌ترسم یک‌کمی. به نظرم خفن و ترسناک می‌آیند. یک سندرمی دارم به نام سندرم علاقه به بازی در لیگ دسته دو. این را همان موقعی که به بهانه اپلای داشتم فکرهای کلی راجع به خودم و آینده‌ام می‌کردم کشف کردم. یک وقتی احتمالاً بنشینم مفصل بنویسمش، ولی خلاصه‌اش این می‌شود که احساس ناامنی می‌کنم وقتی در محیطی باشم که بدانم «مجبورم» نهایت تلاش و توانم را به کار بگیرم. علاوه بر این، این‌ها که از این دانشگاهه بهم ایمیل زده‌اند خیلی مهربان و گوگولی‌اند و دلم نمی‌آید بهشان نه بگویم...

حالا خلاصه شرایطم یک‌جوری است که هر اتفاقی بیفتد خوشحال می‌شوم. اگر از این دانشگاهه پذیرش نگیرم که خیالم راحت می‌شود، و اگر بگیرم اعتمادبه‌نفسم بالا می‌رود احتمالاً -هرچند با ناراحتی خیال. خیلی موقعیت تجملی‌ای است. عادت ندارم چیزها این‌قدر بر وفق مراد باشد. احساس می‌کنم آن کسی که اوضاع جهان را رتق‌وفتق می‌کند الآن با یک یک‌چرخه روی یک طناب ایستاده است و جهان سر میله‌ای است که گذاشته روی دماغش.

۱۳۹۴ بهمن ۱۱, یکشنبه

سولماز و کلاغ‌ها

هفته پیش توی برنامه استیج سولماز در اعتراض به برخی مسائل پشت پرده ترجیح داد عوض این که برای ماندن تلاش کند و بخواند مثل میخ بایستد و فقط نگاه کند (جا دارد الآن بنویسم عکس در ادامه مطلب). بله من برنامه استیج شبکه من‌وتو را (که مجری‌اش بر خلاف من باسواد و فهیم است و با اصراری ستودنی قبل از سین استیج الف نمی‌گذارد) می‌بینم. چرا؟ چون فرصتی است که با خانواده‌ام وقت بگذرانم، که با هم بنشینیم برای مدتی به یک چیز واحد توجه کنیم و حتی با هم حرف بزنیم در موردش. قبل‌تر حتی تلاش کرده بودم سریال‌های جم را هم به همین خاطر ببینم و بعد از مدتی که دیدم فشار بر همه سطوح روانم بیش از حد تحملم است، رهایش کردم. حالا ممکن است بگویید سعی کنم وقت‌های مشترک باکیفیت‌تری با خانواده‌ام بگذرانم، نه پای تلویزیون؛ که سعی کنم موضوعات عمیق‌تر و بهتری برای صحبت کردن باهاشان پیدا کنم. به نظر من شما مزخرف می‌گویید. حتی دلم می‌خواهد بگویم احمقید و جلوی خودم را می‌گیرم، ولی ته دلم همچنان عصبانیت وول می‌خورد از دستتان.
حالا به هر حال می‌گفتم که در برنامه استیج فلان... برنامه استیج درپیت است؟ من نمی‌دانم. برایم مهم هم نیست. از مرحله‌ای که این برایم مهم باشد خیلی وقت است گذشته‌ام. حتی دیگر برایم مهم نیست که وقتی از یک چیز درپیتی خوشم آمده با جسارت بگویم که خوشم آمده. این‌طور آدم وارسته مستغنی‌ای شده‌ام. ولی به هر حال اصلاً هیچ معیاری هم برای تشخیص درپیت بودن یا نبودن این برنامه ندارم. من به کل فاقد ژن درک موسیقی زاده شده‌ام. صداها، پیش از آن که بچه توی ذهن من بتواند بگیردشان توی مشتش، توی هوا محو می‌شوند و چیزی که اساسش ترکیب این چیزهای مختلف دیگر ناموجود باشد خیلی برای من چیز غریبی است. موسیقی اصلاً انگار بعدی است که من بهش دسترسی ندارم. دیدن برنامه‌ای که ملت تویش سر درست خواندن و  درست اجرا کردن نوت‌ها مسابقه می‌دهند برای من مثل تماشای این «جشن رنگ‌ها»ی هندی‌ها برای یک آکرومات است. ولی خب نمی‌دانم چرا برایم خوشایند است. با یک‌جور خوشدلی ابلهانه‌ای می‌نشینم نگاه می‌کنم...

حالا اصلاً این‌ها را نمی‌خواستم بگویم. اصل حرفم این بود که هفته پیش سولماز گفت که به خاطر مسائل پشت‌پرده ترجیح می‌دهد که از این مسابقه کنار برود و هنرش را حفظ کند، یا یک همچو چیزهایی. مجری برنامه -تا او شروع کرد این‌ها را بگوید- دستپاچه شد و هی می‌خواست نگذارد ادامه بدهد. من داشتم فکر می‌کردم چقدر این رفتار ایرانی است. رفتار سولمازه را نمی‌دانم حالا، ولی بیشتر رفتار مجریه. این رفتار که آدم بخواهد یک آبروریزی‌ای را سریع درز بگیرد. رفتاری که باعث می‌شود شخص درزگیرنده به هر حال مفتضح به نظر برسد. داشتم فکر می‌کردم اگر برنامه خارجی بود، شرکت‌کننده‌هه به جای این که گنگ و سربسته از مسائل پشت‌پرده شکایت کند، فحش را می‌کشید به دست‌اندر‌کاران، و دست‌اندر‌کاران برنامه هم یک‌جوری ترتیب می‌دادند که طرف احمق جلوه کند و بعد هم توی تبلیغ‌های برنامه هی روی این صحنه و جنجالی بودنش مانور می‌دادند تا کنجکاوی بیننده‌ها تحریک شود که بنشینند آن قسمت را ببینند... ولی حالا اصلاً اصل حرفم این هم نیست. اصل حرفم این است که من وقتی که سولمازه جای خواندن سیخ ایستاد و بعد هم آن حرف‌ها را زد، شروع کردم لرزیدن. تا اخر برنامه، خیلی به طور فیزیکی و قابل‌مشاهده‌با‌چشم‌غیرمسلحی داشتم می‌لرزیدم (خدا را شکر ولی کسی متوجه نشد انگار).
می‌شناسم این‌طور لرزیدنم را. یک وقت دیگری که یادم هست همین‌طور می‌لرزیدم زمان کنفرانس برلین بود. زمان ماجراهای کنفرانس برلین من شانزده سالم بود. آن‌وقتی که تلویزیون آن کنفرانس را پخش کرد، و به طور غریب و غیرمنتظره‌ای تصویر آدم‌های لخت روی صفحه تلویزیون ایران نمایش داده شد، من همین‌جور شروع کردم یک‌باره لرزیدن. تا چند ساعت بعدش هم همین‌طور می‌لرزیدم و لرزشم هم ربطی به ابراز دلشوره‌های بابام از اتفاقاتی که بعداً خواهد افتاد -که افتاد- نداشت. یک احساس وحشتناکی دارم این‌جور وقت‌ها. یک احساسی که خیلی فراتر از آن اتفاقی است که افتاده. بهترین اسمی که می‌توانم برایش بگذارم غربت است. احساس مواجهه با چیزی غریب و وحشتناک و زشت. انگار که زیر پوست همه‌چیز کثافت غریبی در جریان باشد، همه آدم‌ها همه تلاششان را کرده باشند که کثافت را از چشم‌های من مخفی کنند، و سرانجام یک جای پوسته شروع کرده باشد به شکافتن و من کثافت را ببینم که بیرون می‌ریزد. این‌ها که می‌گویم استعاره نیست، چون نمی‌دانم اگر بخواهند استعاره باشند، استعاره از چه‌اند. من باوری توی خودم پیدا نمی‌کنم که شکل استعاری‌اش این‌طور باشد. ولی وقتی به این حس غربتی که هر از گاهی، بی‌خبر و غافلگیرکننده و بدون توجیه، این‌طور به رعشه می‌اندازدم فکر می‌کنم، چنین تصویری توی ذهنم می‌آید.
هفته پیش تقریباً خنده‌ام گرفته بود که چنان واقعه مضحکی توانسته بود آن‌طور تحریک کند این احساسم را. بعید می‌دانم کم‌اهمیت‌تر از این که سولماز توی برنامه استیج ترجیح داد در اعتراض به مسائل پشت‌پرده، به جای خواندن مثل میخ بایستد و از رقابت‌ها کناره‌گیری کند، موضوعی مورد توجه‌ام بوده باشد اخیراً. چرا باید به خاطرش این‌طور شروع کنم لرزیدن؟ نمی‌دانم این احساس از کجا آمده و نمی‌دانم به کدام باورها و احساسات لابد از چشم من پنهانی ربط دارد، ولی هفته پیش -همان شبی که سولماز با سکوت به مسائل پشت‌پرده برنامه استیج اعتراض کرد و کنار رفت- من با گریه و ترس خوابیدم.

۱۳۹۴ آذر ۲۹, یکشنبه

از تردیدها

دودلم که چه کنم برای اپلای. به موعد دانشگاه‌های خوب نمی‌رسم دیگر. استادها تشویقم می‌کنند که صبر کنم تا سال بعد و بچه‌ها می‌گویند که باز یک سال دیگر معطل نکنم. گمانم هر کدامشان هم در فضای یکی از انگیزه‌های من برای رفتن هستند. استادها به تحصیلات خوب و باکیفیت خارج از ایران نگاه می‌کنند و بچه‌ها به خود رفتن از ایران و زندگی کردن در خارج. قبل‌ترها انگیزه من از رفتن همین دومی بود فقط. درس خواندن فقط بهانه رفتنم بود. به آن بخش از اطلاعات که به کیفیت دانشگاه و سطح استادها و شرایط بعد از فارغ‌التحصیلی مربوط می‌شد، اصلاً توجه نمی‌کردم (فقط در این حد توجه می‌کردم که بفهمم کدام دانشگاه‌ها دور از دسترس‌اند). این بود توی ذهنم که برای دکترا ان‌شاءالله می‌روم جای خوب، ولی می‌گفتم فعلاً فقط یک جایی را پیدا کنم که راهم بدهند و شرایط زندگی‌اش راحت باشد.
اگر رویکردم هنوز این بود، امسال -علیرغم این که دیر شده- می‌توانستم اپلای کنم. امسال اولین سالی است که دارم جدی به اپلای کردن فکر می‌کنم و تازه دستم آمده که باید چه‌ها کنم و شرایط چیست. با این حال امسال هم جاهایی را می‌توانم پیدا کنم که احتمال پذیرش گرفتنم زیاد باشد و از سال بعد هم شروع کنم درس خواندنم را. اما مسئله این است که کم‌کم دارد عوض می‌شود دیدم. از وقتی بیشتر فلسفه خوانده‌ام و بیشتر مطمئن شده‌ام که قرار است این‌کاره باشم توی زندگی، و از طرفی بیشتر هم معلومم شده که کدام سمت می‌خواهم بروم توی فلسفه و کم‌کمک خیالات و نقشه‌ها و شوقی برای پی گرفتنشان توی سرم پیدا شده، آن بخش کیفیت دارد برایم مهم‌تر می‌شود. برایم مهم شده جای خوب بروم و روی موضوعاتی که دوست دارم کار کنم. آن برنامه ان‌شاءالله-دکترا-جای-خوب-اپلای-کردن را هم، که قبلاً یک فکر سرسری‌ای بود، جدی‌تر گرفته‌ام و دیده‌ام که لازمه‌اش این است که الآن هم برای ارشد جای قابل قبولی بروم. این مرددم می‌کند که امسال برای هر جا که توانستم اپلای کنم.
چیزی که قضیه را پیچیده می‌کند این است که این گرایش نوظهور خیلی چیز جدیدی است برایم. اقلاً ۲۰ سالی از آن ‌وقت‌هایی که من چیزی در زندگی‌ام می‌خواستم و فعالانه درگیر زندگی‌ام بودم می‌گذرد، و این شیوه جدید چیز عجیب غریبی است برایم که اصلاً آشنایش نیستم. نمی‌دانم تا چه حد اصلاً واقعی است و نگرانم که از سر جوگیری باشد. دستم نیست که قواعد بازی چطور است و چه‌چیزهایی واقع‌گرایانه است و چه‌چیزهایی نه. نه حد ممکنات معقول دستم هست و نه حد توانایی‌های خودم. حتی خود این شیوه را مطمئن نیستم که عملاً بتوانم در طولانی‌مدت پی بگیرم. یک‌سری عادت‌ها و خصوصیات روانی می‌خواهد که من مطمئن نیستم داشته باشم: پیگیری و پشتکار، یک‌جور عینی‌گرایی (که آدم فقط از آن هدف عینی‌ای که دارد انرژی بگیرد نه از شرایط شخصی و سابجکتیوش) و نظم.
قبل‌ترها اتفاقاً ترجیح می‌دادم شروع تحصیلاتم خارج از ایران جای چندان خوبی نباشد. به نظرم می‌رسید این‌طوری می‌توانم تحت فشار کمتری خودم را راه بیندازم در فلسفه، و چون خودم را می‌شناختم که تا چه حد شرایط روانی روی موفقیتم تأثیر می‌گذارد، می‌دانستم که به این ترتیب دستاوردهای بیشتری می‌توانم داشته باشم. الآن؟ الآن خودم را کمتر می‌شناسم. یعنی حس می‌کنم دارم عوض می‌شوم و نمی‌دانم این تغییر دقیقاً چطور است. و علاوه بر آن بیشتر متوجه شده‌ام که ممکن است این برنامه چندان عملی‌ای نباشد برای پیشرفت‌های آتی؛ یعنی ممکن است همین جای نه چندان خوب رفتن محدود کند امکان پیشرفتم را. بین دو تا محدودیت مانده‌ام: یکی محدودیت روانی خودم و دیگری محدودیت بیرونی دانشگاه‌ها (و آن اولی هم که تخمین درستی ازش ندارم. و ضمناً آن دومی را هم نمی‌دانم عامل مهم‌کننده‌اش تا چه حد وزن دارد برایم، باز از همان جهت که شناخت درستی از خودم ندارم). قاعدتاً باید نتیجه بگیرم که باید آن طرف ماجرا را که دست خودم است درست کنم، اما مسئله این است که چندان اعتماد ندارم به تغییرات روانی و شخصیتی‌ای که آدم می‌خواهد در خودش ایجاد کند. تهش آن‌جوری که آدم هست خیلی پرزورتر و مؤثرتر است تا آن‌جوری که آدم می‌خواهد و تلاش می‌کند که باشد.
به خاطر همین تردیدها شاید اصلاً بهتر باشد سال بعد بروم. اگر یک سال رفتنم را به تأخیر بیاندازم چه‌چیز از دست می‌دهم؟ یک سال زندگی‌ام را؟ نه، گمانم نمی‌کنم. توی سنی هستم که حواسم به گذشت سال‌ها و شمارشان هست. حواسم هست که سال به سال که می‌گذرد ممکن است توانم برای یاد گرفتن را از دست بدهم. اما آن‌قدر چیزها هست که نمی‌دانم و باید یاد بگیرم که توی همین یک سالی که ایران هستم هم می‌توانم (و می‌دانم چطور) بروم دنبالشان. هزینه یک سال اضافه‌ای که می‌مانم فشاری است که از جانب خانواده باید تحمل کنم. ضمناً اگر نروم این سومین سالی خواهد بود که دارم به اپلای فکر می‌کنم (و هر سال هم کمی بیشتر و جدی‌تر) و سرآخر اپلای درست‌وحسابی نمی‌کنم؛ یک‌کمی فکرش ناراحت‌کننده است برایم. عادتی دارم که به کارها فکر کنم و موقع انجامشان که می‌رسد از زیر بارشان شانه خالی کنم به امید آینده که بهتر انجامشان دهم؛ دلم نمی‌خواهد این بار هم از آن بارها باشد.

۱۳۹۴ آذر ۲۸, شنبه

پارادوکس تصمیم

خیلی سردرگم و گیج‌وویجم. سر این که امسال اپلای کنم یا بگذارم برای سال بعد مانده‌ام. با استادها که حرف می‌زنم توصیه می‌کنند بگذارم برای سال بعد، و با دوست‌هام که حرف می‌زنم تشویقم می‌کنند که الکی وقت تلف نکنم و همین امسال یک‌جایی اپلای کنم. سردر‌گمم از آن بابت که خودم نمی‌دانم دقیقاً چه می‌خواهم. احساس می‌کنم باید بنشینم درست‌وحسابی فکر کنم؛ فکرهای عریض و طویلی که یک سرش حتی می‌رسد به این که اصلاً چه می‌خواهم در زندگی و چه‌جور آدمی می‌خواهم باشم. گمانم چیزی که بیشتر باعث گیجی‌ام می‌شود این است که باید وقت بگذارم و انتخاب کنم بین دو گزینه‌ای که نتیجه انتخاب یکیشان این است که هیچ وقتی ندارم که الآن سر تصمیم‌گیری و فکر کردن تلف کنم!