فرزندم، پایان‌نامه‌ات را چنان بنویس که دلت بخواهد به کسی تقدیمش کنی.

بوس، لقمان

پی‌نوشت

توی خوابگاه که بودم، یکی از دوستانم که اتاقش بغل اتاق ما بود کور بود. کلاً خوابگاه و درس خواندن در یک دانشکده علوم انسانی حواس من را به آن ها که معلولیتی دارند متوجه کرد. قبلش خیلی بهشان فکر نکرده بودم و این هم تا حدی از عوارض درس خواندن در یک دانشگاه فنی در تهران بود. آن‌ها که توی این دانشگاه‌ها هستند کمتر دوروبرشان کسی را می‌بینند که معلولیتی داشته باشد، کورها را که اصلاً نمی‌بینند (و این خودش نشان می‌دهد که چطور آن‌ها که ضعفی جسمانی دارند در رقابت‌ها دست پایین‌تر را دارند). توی دانشکده ادبیات و علوم انسانی خیلی صحنه غریبی نبود دیدن کسی که با عصای سفید راه می‌رود. توی خوابگاه کمتر بودند. گمانم سه سالی که آنجا بودم دو سه نفر را دیدم که نابینا بودند. به نظرم عجیب هم نبود، بس که شرایط زندگی کردن توی خوابگاه سخت بود برای کسی که نتواند ببیند. من واقعاً نمی‌فهمیدم این دوستم چطور می‌تواند آنجا زنده بماند. گاهی وقت‌ها که کسی دوروبرم نبود چشم‌هایم را می‌بستم تا بتوانم تجسم کنم زندگی‌اش چطور است آن‌جا. تا این کار را نمی‌کردم نمی‌فهمیدم چه چیزهای ریزی که من ناخودآگاه و بدون فکر انجامشان می‌دهم برای او «کاری» حساب می‌شوند. نمونه واضحش دستشویی رفتن. هفت، هشت‌تایی دستشویی بود که وقت‌های شلوغی باید منتظر می‌شدی یکیش خالی شود. هر کدام از دستشویی‌ها هم با بقیه فرق داشت: این که کاسه توالت کجا باشد و شیر آب کجا باشد و وضعیت شیلنگ چطور باشد و دستگیره در چطور بسته شود و این دست چیزها؛ و تازه یک دستشویی هم که همیشه یکسان نمی‌ماند اوضاعش، گاهی وقت‌ها یکی  چند وقتی شیرش خراب می‌شد، یکی یک‌دفعه چاهش می‌گرفت... دارم با این جزئیات و تفاصیل می‌گویم که بگویم چطور دستشویی رفتن و به دست آوردن و ثبت و مدیریت کردن داده‌های مربوط به توالت خودش می‌تواند پروژه‌ای باشد! درس خواندن و پایان‌نامه نوشتن که امر علیحده‌ای بود. واقعاً هرجور فکرش را می‌کنم نمی‌فهمم چطور ممکن است کسی بتواند آن‌طور تحقیق کند. برای این که بفهمد کتابی اصلاً به دردش می‌خورد یا نه هم مجبور بود از دیگران کمک بخواهد. باید از عنوان فصل‌ها حدس می‌زد که کجا ممکن است چیزی به دردش بخورد و به دیگران می‌گفت از هر بخش کمی برایش بخوانند تا بتواند قضاوت کند که در ادامه ممکن است چیز به‌دردبخوری پیدا کند یا نه. و آدم تا این‌طور دقت نکرده باشد نمی‌فهمد این توانایی پیش‌پاافتاده از نظر گذراندن مطالب و شکار کردن کلمه‌های مرتبط چقدر توانایی مفیدی است.

نمی‌دانم بچه‌های خوابگاه تا چه حد حواسشان به این سختی‌ها بود. سرجمع فکر می‌کنم حواسشان بود و کمکش می‌کردند. ولی دقت کرده بودم که مواظب‌اند پیش او هیچ اشاره‌ای به نابینایی‌اش نکنند. انگار موضوع ممنوعه‌ای بود که همه از آن آگاه بودند اما نباید هیچ اشاره‌ای بهش می‌کردند و باید به سکوت برگزارش می‌کردند. یک‌جورهایی مثل رفتاری که مردم در قبال رسوایی‌های خانوادگی در پیش می‌گیرند. در غیابش البته راحت بودند. موضعشان هم اغلب این بود که حیف از دختر به این خوشگلی که کور است. من به نظرم موضوع تأمل‌برانگیزی بود که خوشگل‌ها حیف‌تر باشند برای کور بودن و علاوه بر آن به نظرم او خوشگل هم نبود (و فکر می‌کنم اگر کور نبود به چشم بقیه هم چندان خوشگل نمی‌آمد). ولی عوضش تا بخواهی خوش‌هیکل بود! خیلی خوش‌اندام بود! یعنی اصلاً تصورات من را درباره زیبایی بدن زنانه جابجا کرد. تا قبلش فکر نمی‌کردم این زن‌هایی که توی نقاشی‌های مجله توفیق‌های خانه پدربزرگم دیده بودم می‌توانند واقعی و طبیعی هم وجود داشته باشند.

حالا چرا از این مسئله حرف می‌زنم؟ اولاً به خاطر این که توی دلم مانده بود که یک‌جایی یک اشاره‌ای بهش بکنم و ثانیاً به آن خاطر که به چیزی که می‌خواهم بگویم مربوط است: بر خلاف بقیه ما او در لباس پوشیدن خیلی آزاد بود. ما هر روز برای رسیدن به نیمکت‌های کلاس باید از یک سیستم حفاظتی-نظارتی چندلایه رد می‌شدیم. دم در خوابگاه، دم در دانشگاه، دم در دانشکده و بعضاً بین راه کسانی مراقب ایستاده بودند که به خاطر لباس پوشیدنمان بهمان تذکر بدهند و اگر لازم بود برمان گردانند. اگر یک لایه را به سلامتی رد می‌کردی لایه‌های دیگر وظیفه‌شان را انجام می‌دادند. از این الک چندلایه فقط مانتوهای گشاد و بلند و تیره رد می‌شد، اما او را به طرز عجیبی آزاد می‌گذاشتند که با آن اندام حسرت‌برانگیزش مانتوهای تنگ و کوتاه و روشن بپوشد. همیشه برایم سؤال بود که نگهبان دم دانشکده که روزگار من را سیاه کرده بود چرا هیچی به او نمی‌گوید. شاید همه‌شان یک‌جورهایی او را کمتر از بقیه ما زن می‌دیدند، انگار در نظرشان از زنانگی (و فکر می‌کنم درواقع از انسان‌بودگی) چیزی کم داشت. شاید هم دلشان برایش می‌سوخت و می‌خواستند بر او آسان‌تر بگیرند. اما مسئله این است که این با ادعای آن‌ها درباره کاری که می‌کنند نمی‌خواند. از دید آن‌ها این مراقبت‌ها و نظارت‌ها برای این نیست که هر کس وظیفه دینی و شخصی‌اش را درست انجام دهد؛ برای آن است که جامعه را در قبال خطر حفظ کنند. برای این است که مردها نلغزند و زن‌ها از بابت مردهایشان آرامش خاطر داشته باشند. آن‌ها پلیس‌های «امنیت» اخلاقی جامعه هستند. بی‌حجاب از نظر آن‌ها مثل کسی نیست که پول خودش را آتش می‌زند، مثل کسی است که از دیوار مردم بالا می‌رود و پول آن‌ها را می‌دزدد. با این حساب توجیهی ندارد که به خاطر شرایط سخت‌تر کسی دستش را بازتر بگذارند که به حقوق مردم تجاوز کند. مثل آن می‌ماند که کوری را که نقشه سرقت از بانک کشیده کمتر مجازات کنند به خاطر نابینایی‌اش. به نظرم یا آن‌ها در این ادعایشان صادق نیستند یا فکر می‌کنند آن که معلولیتی دارد کمتر برای جامعه خطر دارد، و این یعنی آن احتمال اولی که گفتم در جامعه عمومیت داشته باشد: که از دید همه افراد جامعه آن که نمی‌بیند چیزی از زن بودن --و شاید انسان بودن-- کمتر داشته باشد.

یک‌جورهایی فکر می‌کنم هر سه حالت برقرار بودند.

در باب این که زبان از زندگی تغذیه می‌کند، و زندگی از زبان نه، و ما که در هر حال بهتر است همدیگر را نخوریم

گاهی مجری‌های تلویزیون را که می‌بینم، با تعجب از خودم می‌پرسم چه معیاری پشت انتخابشان بوده. گمان نمی‌کنم این معیار داشتنِ ویژگی‌هایی باشد که من فکر می‌کنم یک مجری باید داشته باشد: فصاحت و بلاغت، صدای خوب، چهره خوب، شخصیت جالب، سواد و تخصص؛ از آنجا می‌گویم که خیلی‌هایشان هستند که هیچ‌کدام این ویژگی‌ها را ندارند و آن‌هایی هم که بعضی از این ویژگی‌ها را تک‌وتوک دارند اشتراکاتشان کمتر از آن است که بشود بنا بر آن معیاری تشخیص داد. در عوض، چیزی که به نظر می‌رسد در اغلبشان (حواسم به استثناها هست) مشترک است نچسبی است، که در اینجا یعنی مخلوطی از پررویی، بی‌مایگی و بی‌سوادی، تلون و تظاهر خیلی رو و تابلو به سبک زندگی و اعتقاداتی که حتی اگر واقعی بودند خوشایند نبودند چون با مطلوب خیلی از ما تفاوت دارند. صد البته خودشیفتگی و میل به خودنمایی را هم باید اضافه کرد: اکثرشان، مستقل از موضوع برنامه‌شان، از این خوشحالند که جایی پیدا کرده‌اند که خودشان را نشان بدهند و از خودشان حرف بزنند. این مخصوصاً وقت‌هایی که مهمان دعوت می‌کنند خوب پیداست. اکثرشان راضی نمی‌شوند باور کنند که برنامه راجع به مهمانشان است، نه آن‌ها.

من به همین خاطر (از جمله به همین خاطر) خیلی کم تلویزیون می‌بینم. و احتمالاً معلوم باشد هم که تحمل نشستن پای برنامه احسان علیخانی را ندارم. اما چند روز پیش از آنجا که مادربزرگم مهمانمان بود، چند دقیقه‌ای ماه عسل را تماشا کردم و برای اولین بار علیخانی حرفی زد که خوشم آمد. برنامه‌شان انگار درباره خواستگاری و ازدواج بود و دو تا مهمان داشتند. یکی از مهمان‌ها کور بود. داشت از خودش و زندگی‌اش می‌گفت. می‌گفت کورها برخلاف آن‌جوری که همه مردم فکر می‌کنند آدم‌های خیلی عادی‌ای هستند، برخلاف این تصویرهایی که توی تلویزیون نشان می‌دهند که این‌ها لب دریایند و عرفان و معنویت و از این بند و بساط‌ها. احسان علیخانی موافقت کرد و گفت خودش مخالف این است که به نابیناها بگویند روشندل و به نظرش این کار خیلی بی‌معنی‌ست.

این کلمه روشندل از آن اول که شنیده‌امش خیلی روی اعصاب من بوده. به نظرم این مد --که همان دست مجری‌های صداوسیما که در بالا بهشان اشاره کردم بابش کرده‌اند-- بعضی سیستم‌های رفتاری ابلهانه ما را خیلی واضح بازتاب می‌دهد: این که یک سری کلمه‌های معصوم و بی‌طرف را به آن خاطر که به نظرمان زشت و توهین‌آمیزند کنار بگذاریم و کلمات خوش‌ظاهرتر و نرم‌ونازک‌تر جایگزینشان کنیم، و بعد همان کلمات خوشایندتر هم عادی شوند و کاربردشان را از دست بدهند و مجبور شویم بگردیم دنبال کلمات دیگر. اول مجبور شدیم نابینا را جایگزین اجباری کور کنیم، چون --«بیایید منصف باشیم»-- کور فحش است، توهین است و بعد ببینیم عه نابینا هم که به همان کورها اشاره می‌کند و زشت است، پس به جایش بگوییم روشندل (منتظرم کم‌کم کلمه مسن هم که جایگزین «مؤدبانه» پیر است نخ‌نما شود و یکی از همان مجری‌ها «بُرنادل» را جایگزینش کند).

و در این مورد خاص، قضیه از این هم فراتر است. در واقع این ماجرای کلمات نمود زبانی یک سیستم رفتاری و فکری ما است (و خوشحالم که کسی مثل احسان علیخانی که متأسفانه خیلی محبوب است، به این مسأله اشاره کرده): این که یک واقعیت مسلم و بدیهی و جلوی چشم را خیلی ساده انکار کنیم، به آن خاطر که مخالف ارزش‌های والاتری است که می‌خواهیم حفظشان کنیم، یا به آن خاطر که به احساساتمان برمی‌خورد یا نمی‌دانم چه، و بعد به خاطر همین انکار و چشم بستن به روی واقعیت‌ها گند بزنیم و اوضاع را از نظر عملی بدتر کنیم. واقعیت این است که کوری نوعی ناتوانی است. ناتوانی از دیدن در بین یک گروه از همنوعان که همه می‌توانند محرک‌های بصری را پردازش کنند و برای بقایشان استفاده‌شان کنند، ضعف حساب می‌شود. اما ما نمی‌توانیم این واقعیت را بپذیریم. من واقعاً نمی‌دانم چرا. شاید برای عدل خداوندی مسأله ایجاد می‌کند (اقلاً باید توجیه کنیم که اگر خدا این را بهشان نداده «عوضش» چه کرده یا خواهد کرد)، شاید نگرانیم به احساسات آن‌ها که نمی‌توانند ببینند بربخورد و به تصویر «ما همه خوبیم و خوشحالیم» خدشه‌ای وارد شود، شاید احساس گناه می‌کنیم از این که ته دلمان واقعاً خودمان را از کورها برتر می‌بینیم و این‌جور می‌خواهیم جبران کنیم... ولی به هر حال موظفیم که این ضعف را نپذیریم. باید یک‌جوری به برابری و مساوات برسیم. آن‌وقت مجبوریم برای این که آن ضعف آشکار خنثی شود، یک‌جوری یک برتری دیگر را جایگزینش کنیم؛ باید نشان بدهیم که خب اگر آن‌ها این ضعف را دارند «عوضش» چه. اگر نمی‌بینند خب عوضش دلشان روشن است. اگر امورات این دنیا سخت‌ترشان است، خب عوضش در امورات آن‌دنیایی دستشان قوی‌تر است، معنوی‌ترند، دلشان پاک‌تر است (این ضمناً ما را از این وظیفه که دنیا را برای آن‌ها راحت‌تر کنیم معاف می‌کند). انگار که آن ضعف نابینایی با آن قوت روشنایی دل همیشه همراه و ملازم‌اند و ما برای این که حرف‌هایمان قشنگ‌تر باشد، وقتی بخواهیم از صاحبشان حرف بزنیم، به قوت اشاره می‌کنیم نه به ضعف. شیک و مجلسی، بدون کم‌وکاستی در معنا. و این‌طور می‌شود که آن کسی که نمی‌بیند، مجبور می‌شود که حتماً روشندل باشد؛ اگر بخواهد بین ما پذیرفته شود --به جبران ضعفش-- لاجرم باید از ما آدم‌های عادی معنوی‌تر باشد، وگرنه حتی نمی‌دانیم چطور باید خطابش کنیم.

حالا شاید به نظر بیاید که این همه تفسیر و تعبیر از یک کلمه زیاده‌روی است. من خودم حقیقتش چندان دل خوشی ندارم از آن‌ها که با زیر ذره‌بین گذاشتن زبان می‌خواهند روحیه جمعی سخنگویان زبان را کشف کنند؛ به نظرم روند تحلیل‌هایشان چپه است، یعنی می‌خواهند یک‌سری صفات را به جمعی منتسب کنند، بعد می‌گردند توی زبانشان دنبال نشانه‌های نتیجه‌های ازپیش‌آماده‌شان می‌گردند. از آن‌ها هم که به صورت جزئی و فردی این کار را می‌کنند می‌ترسم همه‌اش. آن‌ها که خم می‌شوند توی جمله‌های آدم و از نزدیک کلمه‌های آدم را وارسی می‌کنند تا ریشه‌های جزمیت و تعصب و عقب‌ماندگی ذهنی آدم را پیدا کنند و فریاد بزنند. مثلاً راستش من خیلی ساده پذیرفته‌ام که «زن» در فارسی امروز یکی از معانی‌اش همسر مؤنث است؛ اگر ببینم کسی از «زن گرفتن» حرف می‌زند خیلی درست نمی‌بینم که تنبانش را بکشم سرش که به تمام تاریخچه کثیف پشت این عبارت معتقد است یا دارد با این نحو کاربردش به تاریخ زن‌ستیزانه ما دامن می‌زند یا چه... اما با این حال فکر می‌کنم کلمات و اصطلاحات آن‌موقع که شروع می‌کنند به رایج و همگانی شدن چیزی را نشان می‌دهند. عدم تقارنی که بین «زن گرفتن» و «شوهر کردن» هست یک وقتی عدم تقارنی واقعی را نشان می‌داده. به همین ترتیب هم فکر می‌کنم اگر کسی احساس نیاز می‌کند روشندل را جایگزین نابینا کند و این کلمه هم می‌گیرد و شایع می‌شود، این می‌توان نشان‌دهنده روحیه جمعی‌ای باشد.

و گذشته از این، من حتی بدون نیاز به این تحلیل‌ها و واکاوی‌ها هم می‌توانم نشانه‌های این روحیه و آن سیستم فکری را در خودم و دیگران تشخیص بدهم. این انتظار که کسی که ضعفی جسمانی دارد باید وارسته‌تر از آدم‌های عادی باشد به نظرم در خیلی از ما درونی است. توقع داریم که کسی که معلولیتی دارد، مظلوم باشد (و جایگزینی این دو صفت --مظلومیت و وارستگی-- هم خودش قابل توجه است)، می‌خواهیم بی‌دفاع باشد، آخی باشد، نازی باشد. دلمان می‌خواهد بتوانیم ترحم کنیم بهش. در رقابت بین ماها که داریم تقلا می‌کنیم برای رسیدن به خواسته‌هایمان و به همدیگر تنه می‌زنیم، او دست ضعیف‌تر را دارد؛ می‌خواهیم خودش ضعفش را بپذیرد و پیشاپیش از دور رقابت‌ها انصراف بدهد. این وقتی خیلی به چشم می‌آید که یکی‌شان را ببینیم که با این تصویر نمی‌خواند، کسی را ببینیم که معلول است اما هیچ مظلوم نیست، که برای خودش حقی قائل است و خیلی هم مصرانه خودش دنبال حقش است. دیده‌ام که اولین واکنش خیلی‌ها این است که جا می‌خورند و تعجب می‌کنند. اگر آن طرف مثل خیلی‌ آدم‌های عادی دیگر به فکر زرنگی هم باشد و در مقابل ما پررویی‌ای نشان بدهد که دیگر واویلاست؛ کلمات «چه غلط‌ها!» از دل آدم‌ها راه می‌افتند و از چشم‌ها و بعضاً زبانشان سرریز می‌کنند.

نتیجه آن می‌شود که ما، همان‌طور که قبلاً گفتم، گند می‌زنیم و اوضاع عملی را از آنچه هست بدتر می‌کنیم. قرار بود ما خیلی مساوات‌طلب و مهربان و گل و ماه باشیم، اما نتیجه به طرز غریبی آن شد که بخواهیم آن‌ها را که ضعف جسمانی دارند از دنیا هل بدهیم بیرون. نتیجه آن شد که زندگی آن‌ها را در دنیایمان سخت‌تر کنیم، در حالی که اگر ضعف و مشکلشان را می‌پذیرفتیم احتمالاً به فکر کمک و راهکاری برای آسان شدن زندگی‌شان می‌بودیم. فهم این که ضعف جسمانی داشتن موهن نیست، محتاج همدردی عمیقی است و ما خیلی وقت‌ها تنبل‌تر از آنیم که تخیلمان را به کار بیاندازیم و به این همدردی دست پیدا کنیم (شاید هم دلیلش این است که روزگار سختمان کمتر چنین فراغ خاطری برایمان می‌گذارد). پذیرفتن این که هر کسی در این دنیا یک جوری دهنش صاف است و اگر به غریزه همدردی‌مان تن بدهیم و همدیگر را کمک کنیم سرجمع به نفعمان است، برای ما کار سختی است. این تعبیر خیلی ساده و خام‌بینانه‌ای است از اوضاع جهان. و ما بازی‌های پیچیده‌تر و والاتر را دوست داریم.

آنچه گذشت، فور دامیز

(به شیوه احکام کلی صادره از وبلاگ‌ها باید بگویم که) توی زندگی آدم یک چیزهایی هستند --یک اتفاق‌هایی، یک دوره‌هایی-- که می‌شوند شاخص، که مبداء زمان می‌شوند، تاریخ زندگی آدم را به قبل و بعدش تقسیم می‌کنند. وقتی کسی درباره آدم سؤالی می‌کند، آدم می‌بیند باید جواب را دو قسمتی کند: بعد از آن دوران این‌طور، قبل از آن دوران آن‌طور. من دو تا از این شاخص‌ها داشته‌ام. یکی زمان بلوغ و شروع نوجوانی‌ام، و آن یکی سال‌های سیاه (لابد باید بگویم پایان جوانی‌ام).

شروع نوجوانی برای من فقط پایان کودکی نبود، پایان زندگی بود. وقتی بود که تصمیم گرفتم فعلاً دست نگه دارم و کناره بنشینم از همه‌چیز... کودکی‌ام دوران حضور بود. حضور و شدت. الآن‌ها که فکرش را می‌کنم، می‌بینم دوره خوش و شادی نبوده است. بچه پرشروشوری بودم، اما نمی‌شد گفت بچه خوشحالی هستم. مشکل هم از خودم بود. تمام چیزهایی که سایه می‌انداختند روی خوشی‌ام، اقلاً یک پا در درون خودم داشتند: دغدغه‌هایم (ترس از این که اگر توی آب افتادم با خفگی چه کنم، این که مبادا اشتباهی زنده‌به‌گورم کنند)، گریه‌های هر شبم از فکر این که نزدیکانم خواهند مرد، هجوم هولناک حمله‌های خشم، آن نیروی شدیدی که دعوتم می‌کرد به این که خودم را از بالای بلندی‌ها بیاندازم پایین (و از ترس این که مبادا تسلیمش شوم نمی‌رفتم لبه چاه‌ها یا پرتگاه‌ها)، حضور ناگهانی، فراگیر، آرام و غرق‌کننده غم وقتی که شادی یا زیبایی از حدی بیشتر می‌شد، «رقت‌انگیز»ها که از زور غصه به فلاکتم می‌انداختند، بار سهمگین دلسوزی و همدردی که گاهی بر سرم فرومی‌ریخت، «صدای عجیب» که هر از گاهی می‌آمد و روی همه‌چیز را می‌پوشاند... با این حال، دوران بچگی‌ام دوران زندگی بود، دوران درگیری با زندگی. هرچه که در آن دوران حس می‌کردم --از خشم تا شادی تا غم-- شدید بود. و گاهی با خودم می‌گویم که شاید --ورای دلایل دیگر-- همین شدت بود که باعث شد با شروع بلوغ، وقتی دیدم بدنم هم علیهم شده و پشتم را خالی کرده، به این نتیجه برسم که دیگر نمی‌توانم، ببینم که از پسش برنمی‌آیم، که همه‌چیز بیشتر از طاقت من است، و تصمیم بگیرم --بله، تصمیم بگیرم-- که فعلاً --«فعلاً»؟ تا کی؟ نمی‌دانم-- دست نگه دارم. گمانم بزرگ‌ترین دلیلی که باعث شد در آن شرایط این تصمیم را بگیرم یک‌جور کمال‌طلبی مرضی بود: یا همه را می‌خواهم یا هیچ را. خیلی ساده هیچ را، مطلقاً هیچ را انتخاب کردم.

کناره‌گیری‌ام از زندگی ناگهانی بود. یک دفعه شدت رفت و آرامش قهر‌آلود جایگزینش شد. به یک‌باره دعواهای هرچندروزیک‌بار با پدرم قطع شد، جمله تا آن موقع پربسامد «تو رو خدا این‌قدر با من بحث نکن!» دیگر شنیده نشد توی خانه‌مان. جلوی خودم را می‌گرفتم که مبادا کاری بکنم، مبادا مشارکتی داشته باشم در روند زندگی، مبادا درگیر شوم با چیزی. حتی از چیزهایی که دوست داشتم فاصله می‌گرفتم و ذخیره‌شان می‌کردم برای بعد، برای «وقت خوب»: کتاب نمی‌خواندم، فیلم نمی‌دیدم، تا می‌توانستم لباس نمی‌خریدم و اگر کسی هدیه‌ای برایم می‌آورد ناراحت می‌شدم که چرا صبر نکرده تا آن بعد معهود. دوره دبیرستانم با بروزات کلاسیک افسردگی گذشت: گوشه گرفتن و بی‌حرکتی، گریه، حرف نزدن، نشستن توی تاریکی، خواب زیاد. جالبی‌اش این است که این حرکاتم یک‌جور اعتراض بود. نمی‌دانم به چی. اما منتظر بودم یکی غیرعادی بودن این حرکات را ببیند و بیاید کمکم. غیرعادی بودن این حرکات را می‌دیدند و دعوایم می‌کردند که چرا بازی درمی‌آورم. وقتی دیدم خبری از کمک نیست، خواستم خودم کاری کنم. با هزار زحمت و مخفی‌کاری خواستم بروم پیش روانپزشک که... بی‌خیال، شرحش مفصل و باعث ناراحتی‌ام است، حوصله ندارم بنویسم، ولی به هر حال آن تجربه باعث شد که بفهمم چندان نمی‌توانم امیدی داشته باشم که بالاخره کمکی از راه خواهد رسید. گمانم سوم دبیرستان بودم که یک‌بار یکی از دوست‌هایم نشست پیشم به گریه و تعریف کرد که چه از احوال من ناراحت است، همین‌طور از بقیه دوست‌هایم گفت، که آن‌ها هم همین‌طورند برایم. من چنان احساس گناه کردم که تصمیم گرفتم کمی جمع کنم خودم را. کمی فتیله افسردگی را کشیدم پایین.

وارد دانشگاه که شدم بعد از اندکی سرخوشی اولیه، آن افسردگی و وخامت حال --البته برای مدت کوتاهی--- برگشت. بعد از رفع شدنش، شروع کردم به ساختن سبک زندگی‌ای که نه دقیقاً سالم بود و نه نشانه‌های واضح افسردگی تویش معلوم بود. در واقع همان کناره گرفتن از زندگی و عزلت‌گزینی و پرهیز از درگیری بود، اما این تمایلات را که مبنای ناسالمی داشتند به نزدیک‌ترین و موجه‌ترین فلسفه‌های در دسترس برای زندگی گره می‌زد تا اختیاری و انتخاب‌شده جلوه کنند. فعالیت و درگیری را هم تا جایی که جدی و اساسی نبود برایم مجاز می‌کرد. مثلاً دوباره کم‌وبیش کتاب خواندن را شروع کردم. دوره آرام و نسبتاً شادی هم بود. در غیاب تنش‌ها و نگرانی‌هایی که زندگی برای همه موجودات سالمی که به لعنتش دچارند ایجاد می‌کند، زندگی آرامی داشتم. مخصوصاً موقع امتحان‌ها و تمرین تحویل دادن‌ها --مسائل کوچک و دوری که مال دیگران بودند و در واقع ربطی به من نداشتند-- آرامشم هویدا بود. این روش زندگی‌ام در عشق هم نشان می‌داد خودش را. کسی را برای عاشقی انتخاب کرده بودم که سالی دو بار هم نمی‌دیدمش. آنچه از عشق برایم مهم بود تجربه احساسش بود و برای خودم فلسفه می‌بافتم که هرچه هست بازی ذهن است و درنتیجه حضور واقعی معشوق اساساً نالازم. دغدغه رشد و پیشرفت هم داشتم آن موقع‌ها، و صد البته که رشد روحی و روانی. می‌خواستم خودم را بکاوم و ناهمواری‌هایم را سنباده بکشم تا همان اندک ناآرامی‌های باقیمانده را هم رفع کنم. اتفاقاً تا حدی موفق هم بودم. عادت مشاهده‌گری‌ام که طی این همه سال‌های سکون پرورده شده بود، کمکم می‌کرد که در رفتار خودم و دیگران مایه‌های تنش را بشناسم و دنبال حلشان باشم. در آرامش دوری و کناره‌گیری، کمال ممکن به نظر می‌رسید.

گمانم همین موفقیت‌ها و همان رضایت ناشی از آن زندگی آرام بود که فریبم داد که می‌توانم یک قدم بزرگ بردارم: ازدواج کنم. تصمیم به ازدواج، اشتباه‌ترین و درست‌ترین تصمیمی بود که می‌توانستم بگیرم. مبنای ازدواجم هم همان فلسفه زندگی‌ام بود: بی‌واکنشی و بی‌تصمیم واقعی آن بود که همان کاری را بکنم که همه، از آدم و حیوان، می‌کنند. در مورد انتخاب فردش هم، به خودم می‌گفتم چندان مهم نیست با چه کسی ازدواج می‌کنم؛ آدم‌ها تغییر می‌کنند و عوض می‌شوند؛ مهم است کسی را انتخاب کنم که «خوش‌تغییر» باشد: که تمایل به تغییر کردن و بهتر شدن داشته باشد، که مانعی نشود برای رشد کردن من، آرامشم را به هم نزند، همراهم باشد که با هم رشد کنیم.

ازدواج بار بزرگی بود که روی پایه‌های آن پوسته زندگی گذاشته شد... و در نتیجه... همه‌چیز فروریخت. در رابطه بودن، نزدیک شدن، عشق با کناره‌گیری از زندگی و عزلت‌گزینی نمی‌خواند. شاید هم جوری بشود که بخواند؛ این همه آدم ازدواج می‌کنند و در رابطه‌اند و رابطه‌هایشان پوشالی و الکی است. شاید اگر همان کمال‌طلبی افراطی‌ام نبود، من هم می‌شدم یکی از آن‌ها. اما مگر می‌شد آن کمال‌طلبی در چیزی که من از همیشه‌ام مهم‌ترین چیز زندگی می‌دانستمش --عشق-- غایب باشد؟ به بن‌بست افتادم. و این بن‌بست که آمد بقیه هم پیدا شدند؛ همه تضادها و گره‌هایی که راه تکان خوردنم را می‌بستند، تنگ‌تر و تنگ‌تر شدند آن‌جور که فشارشان به خفگی‌ام انداخت. سال‌های سیاه رسیدند. همه آن چیزهایی که در سال‌های قبل روی آب مرده و راکد ساخته بودم فرو رفت و من ماندم بی‌تکیه‌گاه. وقتی که تکیه‌گاه‌ها فرو می‌ریزند، وقتی آن عدسی‌ای که آدم تراشیده تا از پشتش دنیا را نگاه کند می‌شکند، آدم مواجه می‌شود با خود دنیا، با اصلش، با همان حقیقت ساده و زمخت و بی‌شکوه هستی که ابتدایی‌تر و خام‌تر از آن است که به کلمه و فکر و فلسفه دربیاید. آدم می‌بیند روی یک تکه سنگ رها شده توی سیاهی و خلاء، و همین. این مواجهه آن‌چنان وحشت خالص و ناب و بدوی ریخت توی جانم که ناتوان شدم (این دوران با یک تصویر توی ذهنم ثبت شده: نشسته بودم کف دستشویی، کنار جنازه یک سوسک مرده و گریه می‌کردم). شاید اگر همان کمال‌طلبی نبود، توی همین دوران وحشت و سردرگمی به مذهب پناه می‌بردم. اصلاً اگر این کمال‌طلبی نبود یک تضاد و تنگنا که هویدا می‌شد، نمی‌گشتم دنبال بقیه‌اش به این بهانه که می‌خواهم همه‌شان را با هم حل کنم. همین مرض بود که ویرانم کرد آن سال‌ها. آن که ساخته بود، خودش ویران کرد؛ آن که بافته بود، خودش سوزاند. و از همان خاکسترها بود که، وقتی سال‌های سیاه گذشتند، کم‌کم جوانه‌هایی سر زدند.

چه شد که سال‌های سیاه تمام شدند؟ من نمی‌دانم. خوش‌شانسی محض بود. تصادف‌های کوچک خوش‌نیت پشت سر هم آمدند و دست من را گرفتند تا بلند شوم کم‌کم. پروانه‌هایی این‌ور و آن‌ور دنیا بال زدند و باعث شدند بادهای طوفانی بخوابند و دریا آرام شود. یکی از خواب‌هایی که از سال‌های دور همیشه برای من تکرار می‌شود همین خواب دریاست. خواب می‌بینم (می‌دیدم؟ خیلی وقت است ندیده‌ام انگار) دریای خشمگین نزدیکم می‌شود. موج‌های وحشی برم می‌دارند و می‌برند. من از ترس و ضعف نمی‌دانم چه کنم، و در اوج وحشت و بیچارگی یک‌باره آرام می‌شود همه‌چیز؛ می‌بینم که موج‌ها ترسناک نیستند، رام شده‌اند، می‌توانم شنا کنم... و واقعاً همین‌طور شد انگار. انگار به اوج فلاکت که رسیدم، دریا کم‌کمک آرام شد و من را بیهوش و بی‌رمق انداخت روی ساحل.

الآن؟ الآن توی ساحلم. باور کرده‌ام این جزیره‌ای که بهش رسیده‌ام مال من هم هست، من هم می‌توانم --و باید-- بروم یک گوشه‌اش کلبه‌ای بسازم برای خودم. به رد گام‌هایم روی شن‌ها نگاه می‌کنم و حالم خوب می‌شود... اما (و بله، کل این نوشته مقدمه بود که این «اما» را بگویم) راه رفتن بلد نیستم درست. یاد نگرفته‌ام خوب. خاطره محوی از راه رفتن‌های دور دارم، اما چنان نیست که بتوانم محکم گام بردارم. این همه سال انزوا و رخوت و سکون توی جانم تثبیت شده. آن‌طور زندگی کردن (نکردن؟) را بلد شده‌ام. ترفندهایی که برای زندگی، برای مواجهه با محیط یاد گرفته‌ام، همه از آن نحو زندگی نشأت گرفته‌اند. میل به سکون در من خیلی قوی‌تر از آن باید-رفتن است.

غریزه رفتن و تکان خوردن و شناختن توی همه آدم‌ها هست. این را همه بچه‌هایی که بلند شده‌اند راه افتاده‌اند و هر آشغالی را که کرده‌اند توی دهنشان که ببینند چیست و اسم‌ هاپو و جوجو و پیشی را یاد گرفته‌اند، می‌گویند. از آن طرف میل به سکون و آرامش هم هست. و فکر می‌کنم که هر چه سن آدم بیشتر می‌شود این دومی غلبه می‌کند و جای اولی را می‌گیرد... من اما کاری که کرده‌ام این است که خیلی زود آن اولی را به زور سرکوب کرده‌ام. الآن می‌بینم که این همه سال گذشته و من خیلی کمتر از آنم که باید باشم... با این مشکلی ندارم. یعنی از پس خودم برآمده‌ام که دیگر مشکلی نداشته باشم، که فکر این که باید به اندازه همه این سال‌های نشستن بدوم را از سرم بیرون کنم؛ مشکلم همان است که گفتم. که عادت به سکون که در تمام تنم ریشه دوانده حرکت از این به بعدم را سخت‌تر می‌کند. 

این تمایل به سکون و لختی، این اینرسی، در خانه ما روحیه غالبی است (و فکر کردن به این سؤال‌های جدی‌ای برایم ایجاد می‌کند که چطور حرکت اعتراضی و قهرآمیزم، مرا به برد به همان سمتی که هماهنگ شوم با این جو کلی)، اینرسی فراگیری که ناشی از زیاده ماندن و رسوب کردن برحذربودگی و احتیاط افراطی است (که آن هم خودش به نظر من نتیجه نبود معیارهای شخصی و مستحکم برای تشخیص خوب از بد است). اما آنچه من احساس می‌کنم آنقدر قوی و همه‌جانبه و گسترده است که گاهی به تعجبم می‌اندازد. در برابر هر کاری مقاومت احساس می‌کنم، از کوچک‌ترین تا بزرگ‌ترینشان. گاهی کارهایی که در برابرشان میل به فرار احساس می‌کنم آن‌قدر کوچک‌اند که به خنده می‌اندازندم. مثلاً هر شب بعد از شام که از بالا می‌آیم پایین که بخوابم و مسواک بزنم، در برابر این مسواک زدن مقاومت احساس می‌کنم! از در خانه‌ام که می‌آیم تو، میل شدیدی احساس می‌کنم که نروم سمت دستشویی و نزدیک‌ترین جای ممکنی که می‌توانم بنشینم! حتی توی اتوبوس و تاکسی که نشسته‌ام دلم می‌خواهد هیچ‌وقت نرسم و پیاده نشوم. این لختی و سکون که آن اوایل مخصوص «کار»ها بود، طی این سال‌ها به فکرهایم هم رسیده. در برابر فکر کردن هم مقاومت می‌کنم. گاهی فکری به ذهنم می‌رسد که می‌دانم باید پی‌اش را بگیرم، سؤالی برایم ایجاد می‌شود که باید به جوابش فکر کنم، ذهنم سریع جاخالی می‌دهد؛ در برابر راه سخت اخم می‌کند و راهش را کج می‌کند. حتی موقع خواندن هم همین‌طورم: هرچه را به آسانی و خودکار فهمیدم فهمیدم، اگر چیزی بود که حس کردم برای فهمیده شدن به فکر نیاز دارد از رویش می‌پرم، مثل خواندن متنی که آدم کلمه‌هایی را که بلد نیست جا بیاندازد و فقط آن‌هایی را بخواند که معنایشان را می‌داند.

این حالت مقاومت و اینرسی را، به لطف آن حساسیت ذهنی که پیش‌تر ازش نوشته بودم، بیشتر می‌شناسم. انگار که خود همان وضعیت عصبی را که بین همه این فرار کردن‌ها و ساکن نشستن‌ها مشترک است بشناسم دیگر. دارم خودم را مجبور می‌کنم که تا دیدمش از بینش ببرم، تا ایجاد شد --قبل از آن که فرصت کنم امرش را سبک‌سنگین کنم-- خلافش عمل کنم. چرا این‌طور تصمیم گرفته‌ام؟ مشاهده‌هایم، تجربه‌هایم و سر آخر حساب‌کتاب‌هایم نشانم داده که این‌طور سرجمع خوشحال‌ترم. آن غریزه تکان خوردن را --که من به صورت مصنوعی در خودم ضعیف و غریزه مخالفش را تقویت کرده‌ام-- گمانم فقط به زور محاسبه‌گری و وظیفه‌شناسی باید احیاء کنم... اما مسئله این است که من هیچ‌وقت آدم وظیفه‌شناسی نبوده‌ام؛ از آن‌ها بوده‌ام که شور و شوق راهشان می‌برد. آن زمان‌ها که هنوز به زندگی وصل بودم و در آن سال‌های سکون اگر کار و فعالیتی از زیر تیغ سکونم درمی‌رفت، هر کار کرده‌ام از سر هیجان و شوق کرده‌ام، نه از سر «باید». الآن حقیقتش خیلی سختم است این‌طور زندگی کردن. البته خوشحال و راضی‌ام. گاهی شب‌ها که می‌خواهم بخوابم، رضایت از حال و امید به آینده می‌بردم به خیال روزهایی که خواهند آمد، و آن‌وقت، از فکر این که تا وقتی هستم همین است، که همین‌طور هی --در تک‌تک لحظاتی که زنده‌ام-- باید مخالفت کنم با این تمایل همیشگی سکون، خستگی پخش می‌شود در تمام روحم. دلم می‌خواهد خوابم که برد، بیدار نشوم دیگر.

پی‌نوشت: در «آنچه گذشت» من نمی‌شود از depersonalization چیزی نگفت. اشاره‌ای بهش نکرده‌ام، چون به نظرم در سیر اتفاقاتی که افتاده نقش چندانی نداشته است؛ فقط گره اضافه‌ای است که به رشته امور افتاده و همه‌چیز را پیچیده‌تر کرده. البته از وقتی به بعد بهانه افسردگی و مانعم برای برگشتن به زندگی بوده است. اما فقط بهانه (هرچند که فکر می‌کنم اگر شرایط جور دیگری بود که بهانه نبود، می‌توانست دلیل باشد).

همراه شکست

رفته‌ام بالا. تلویزیون روشن است و دارد والیبال نشان می‌دهد. ایران و برزیل. ایران یک ست باخته. ست دوم را هم  عقب‌اند. بد هم دارند بازی می‌کنند و هی عقب‌تر می‌افتند. بابام نشسته با بداخلاقی تماشا می‌کند. با عصبانیت ناشی از به‌تنگ‌آمدگی. با اشمئزاز نگاه می‌کند بازی بدشان را، لغزیدن‌هایشان را و دست‌وپا گم کردنشان را. با چندشی که به نفرت تبدیل شده انگار. می‌گوید «اَه، اَه، اَه...». اَه را غلیظ می‌گوید، با «هـ»ی از ته حلق، جیمی... من طاقت نمی‌آورم، می‌آیم پایین.

فرزندم، شمرده و واضح صحبت کن.

بوس، لقمان

از سوبک، مینوتور و پدران دیگر

می‌گویند اسکیموها بیش از بیست اسم مختلف برای برف دارند. یک عده هم می‌گویند که هیچ هم این‌طور نیست و آیا کسانی که این را می‌گویند نباید قبل از حرف زدن بروند تحقیق کنند تا به رواج خرافات دامن نزنند. این عده دوم باید جوابگو باشند که ملت چه مثال درست‌ودرمان دیگری را می‌توانند جایگزین اسکیموها و برف‌هایشان بکنند، و آن عده اول هم می‌توانند تا عده دوم به جواب مناسب برسند از من و عصبانیت‌هایم استفاده کنند.

عصبانیتم مثل همان برف اسکیموها فراگیر و پوشاننده و پرتنوع است. و من --مثل دختر اسکیمویی که کارش نشستن توی خانه و تماشا کردن برف از پشت پنجره است تا خانواده‌اش از شکار برگردند-- دارم کم‌کم انواع مختلفش را از هم تشخیص می‌دهم. کم‌کم شکل‌های مختلفش در نظرم متمایز می‌شود و هر کدام از شکل‌ها گره می‌خورد با زمان‌ها و مکان‌ها و حال‌هایی، و تبدیل می‌شود به دسته‌ای. کم‌کم لابد اسم‌هایی هم اختراع می‌کنم برایشان. البته این‌طور نیست که بنشینم آگاهانه بچینمشان پیش رویم و سعی کنم دسته‌بندی‌شان کنم. من، هر چند که عادت طبقه‌بندی و اسم‌گذاری و حکم کلی دادن از سر و روی نوشته‌هایم هم می‌بارد، هیچ‌وقت به قصد و عمد نمی‌نشینم طبقه‌بندی کنم؛ همیشه این‌طور است چیزی برایم یادآور چیز دیگری می‌شود، و وقتی این یادآوری‌ها مکرر شد، متوجه می‌شوم که طبقه‌ای در ذهنم شکل گرفته و معمولاً هم نزدیک‌ترین اسم را که آن دسته در ذهنم تداعی می‌کند می‌چسبانم رویش. در مورد عصبانیت‌هایم هم همین‌طور است. کم‌کم می‌بینم که یک عصبانیت لحظه دیگری را برایم یادآور می‌شود که عصبانی بوده‌ام و و آن یکی هم دیگری را و دیگری هم یکی‌دیگر را.

چه شده که تازه دارد این اتفاق برایم می‌افتد --من که این همه عصبانیتم همه سال از آسمان می‌بارد و فرق تابستان و زمستانم فقط ضخامت لایه‌های برف است؟ اتفاق جدید و بزرگی که برایم افتاده این است که برای اولین بار از عصبانیتم جدا شده‌ام... حساب خشم برای من همیشه از باقی حس‌ها جدا بوده است. نه به خاطر شدت یا به خاطر هجوم‌های پرشمار بی‌بهانه‌اش؛ حس‌های دیگری هم بوده‌اند که شدیداً بر سرم آوار شده‌اند و می‌شوند، اما بین من و آن حس‌های دیگر --همه‌شان-- همیشه فاصله‌ای هست. همیشه خودم را چیزی جدا از آن حس‌ها می‌بینم. آن احساسات --حتی در آن لحظاتی که با بیشترین شدت درگیرم کرده‌اند-- به چشمم عوارضی می‌آیند که می‌دانم می‌توانند نباشند. همیشه خودم و احیاناً کسی را که موضوع آن احساس است، موجوداتی مستقل از آن حس می‌بینم و آن احساس را چیزی عارضی که رفع‌شدنی است. حتی اگر دارم از محبت کسی خفه می‌شوم، این محبت را حالی می‌دانم که عارض من شده نه نشان‌دهنده خصیصه‌ای از آن آدم. انگار نقش و نگاری که روی پوستم (یا روی تصویر شخص دیگر) کشیده شده باشد و بدانم که با شستن پاک می‌شود؛ اما عصبانیت مثل لک پوستی، خال، جراحت یا خالکوبی است، با آب نمی‌رود و پاک نمی‌شود، جزئی از پوستم است. درست‌تر بگویم در لحظه درگیری این‌طور حس می‌کنم. اصلش این است که این عصبانیت هم مثل باقی حس‌ها شسته خواهد شد، کم‌رنگ و پررنگ خواهد شد، اما من آن‌وقتی که عصبانی‌ام این را نمی‌دانم. فکر می‌کنم این نقش پوست خودم است. آن را که از دستش عصبانی‌ام  دشمن می‌بینم، خیلی ساده و به معنای اصیل و بدوی کلمه: بد --بد بد بد--، نه شخصی مستقل از عواطف و افکار من که حالا موضوع عصبانیتم قرار گرفته.
اخیراً چند باری شده که توانسته‌ام خودم را از خشمم جدا کنم و خشم را هم حسی ببینم مثل باقی حس‌ها، نه دستی که پرده از تصویر واقعی فرد مقابلم برمی‌دارد. این موفقیتم هم نه مرهون تلاش است، نه ریاضت و خودسازی و نه خودکاوی و گشتن دنبال ریشه‌های عمیق خشم؛ خیلی ساده نتیجه پذیرش است. همان پذیرشی که پیش‌تر ازش گفتم. خیلی ساده پذیرفته‌ام که یک هیولایی توی دلم دارم که از دماغش، که مثل دماغ خودم دراز است، آتش بیرون می‌زند. این هیولا همیشه همراه من بوده. واضح‌ترین تصویری که از بچگی‌هایم دارم، همین حملات خشم و عصبانیت است (خشم از باقی دنیا، آدم‌ها، آدم‌بزرگ‌ها، از «بقیه‌شان»، «همه‌شان!»، «همه‌شان!»). در سال‌های نوجوانی‌ام خشم دیگر حمله نکرد، آمد و همیشه ماند، اما بودنش شبیه بودن آن‌وقت‌های خودم بود: بی‌حرکت و ساکن و فلج. و در سال‌های بعدش، آن‌وقت‌ها که شروع کردم به تلاش برای اصلاح خودم و مثلاً خودسازی، موفق شده بودم نمودهای ظاهری خشمم را خاموش کنم؛ موفق شده بودم هیولا را زندانی کنم یک جایی در دل زمین و فکر می‌کردم دیگر که دفنش کرده‌ام زیر لایه‌های خاک، مرده و تمام شده. سال‌های سیاه، سال‌های افسردگی و سرگشتگی بعد از همین سال‌های آرامش، از وقتی شروع شدند که این هیولا یک دفعه تکان خورد و از زمین زیر پایم سر بیرون آورد و تمام‌قد ایستاد مقابلم و مرا به وحشت انداخت. آن‌قدر از این هیولا --که خودم بود-- ترسیده بودم که نمی‌دانستم به کجا پناه ببرم*... الآن؟ خیلی ساده هیولا را پذیرفته‌ام. نه به عنوان نقطه‌ضعف یا چیزی که باید برطرفش کرد. به عنوان چیزی که هست. نه خوب است، نه بد است. نه قشنگ است، نه زشت است. به فلس‌ها و پستی و بلندی‌های پوست زبرش نگاه می‌کنم و به چشمم همان اصالت قابل احترامی را دارد که سوسمارها و کروکودیل‌ها در طبیعت دارند.

همین پذیرش باعث شده که از فکر کشتنش یا انکارش فارغ شوم و به این فکر کنم که چه کنم که کمتر آسیبم بزند. و همین که خودم را چیزی جدا دیده‌ام که می‌تواند توسط او آسیب ببیند یعنی این که توانسته‌ام --گاهی-- بین «خود»م و او فاصله بیاندازم. وقت‌هایی که آتشش دوباره نفیر می‌کشد، بتوانم بگویم «دوباره شروع کرد!» و دوباره شروع کرد یعنی می‌تواند تمام شود؛ یعنی همان نقش و نگاری که می‌تواند شسته شود. نتیجه این پذیرش و جدایی نورسیده همان پیدا شدن شکل‌ها و به چشم آمدن تمایزها و شکل گرفتن دسته‌بندی‌هاست. پیدا کردن دسته‌ها، جا دادن پدیده‌ها در طبقه‌بندی‌های ذهنی همان شناخت است که نتیجه دیدن و تماشا کردن است، نتیجه مشاهده. و آن که مشاهده می‌کند با آن که مشاهده می‌شود دو تاست. مثل آدم و طبیعت.

* این مال آن روزهاست.