۱۳۹۶ تیر ۷, چهارشنبه

بی‌ربطیات - فواره‌های سبز ساقه‌های سبکبار

مادربزرگم می‌گفت خورشید اول دی راستگوست. می‌گفت شب چله خورشید ترسیده. مرگ را یک قدمی‌اش دیده و صداقت روز اول دی ماهش صداقت کسی است که مرگ را به چشم دیده.
به تو اگر بگویم می‌خندی، اما من می‌دانم که راست می‌گفت. من دیده‌ام. خورشید روز اول دی دست تو را برای من رو کرد. توی باغچه بودی. داشتی می‌رفتی که برف را از روی شاخه‌های نارنج بتکانی. رویت به خورشید بود و باد پیراهنت را تکان می‌داد… و من دیدم. دیدم که دو سایه داشتی. دیدم که دو تا بودی. هر دو سایه‌ات را روی برف‌ها دیدم که پشت سرت قدم برمی‌داشتند. هم‌قد هم، دستشان توی دست همدیگر، یکی کمی رنگ‌پریده‌تر از آن دیگری، باد پیراهن هر کدام را جوری تکان می‌داد.
همان موقع بود که فهمیدمت. که همه چیز دستگیرم شد. فهمیدم که چرا تو از تنهایی نمی‌ترسی. که چرا تنهایت و با دیگرانت یک‌جور است، که چرا رفتن هیچ کس ویرانت نمی‌کند. فهمیدم که چرا خنده‌ات، هر چه هم که واقعی، هر چه هم که از ته دل، دور است. فهمیدم که چرا بین آغوش من و تن تو همیشه فاصله‌ای‌ست. خودت محیط است دور خودت. خودت پناه است بین خودت و آغوش من، دنیا. فهمیدم که چرا نمی‌شود با تو یکی شد. فهمیدم که تو تنهایی من را پر نمی‌کنی. و من —نمی‌توانم دروغ بگویم— از تنهایی می‌ترسم. ترس کسی که مرگ را به چشم دیده.

۱۳۹۶ خرداد ۶, شنبه

Cut through the heart, cold and clear, Strike for love and strike for fear, There's beauty and there's danger here, Split the ice apart, Beware the frozen heart

خیلی وقت است که ننوشته‌ام. خیلی وقت است که نمی‌نویسم. چرا؟ بهانه زیاد دارم که بتوانم ردیف کنم، اما جواب درستش این است که نمی‌دانم. یک‌جور خاموشی گسترده و عمیق گریبانگیرم شده. خاموشی عمیق بر خلاف باقی چیزهای عمیق دیگر عمیق نیست. آدم را به عمق نمی‌برد، آدم را به سطح می‌کشاند. آدم در سطح سپری می‌کند. در سطح چیزها حل می‌شود، تمام می‌شود، بدون این که چیزی از او به آن لایه‌های عمیق، آن‌جاها که «خود» آدم زندگی می‌کند برسد. آدم مثل چند قطره آب در لایه‌های رویی جذب می‌شود و بعد از مدتی هم بخار می‌شود و از بین می‌رود. و آن لایه‌های زیرزمینی، آن لایه‌های عمیق --جایی که ریشه‌ها هستند-- خشک می‌شوند و ترک می‌خورند.
روزهایم به تماشا می‌گذرند، به تماشای بدون حرف. به تماشای بدون اثرپذیری و اثرگذاری. تماشا می‌کنم که خیلی کار دارم که باید بکنم، تماشا می‌کنم که وقت می‌گذرانم و وقت تلف می‌کنم، تماشا می‌کنم که شر بعضی از کارهایی را که باید بکنم، می‌کنم. اما هیچ ندارم که بگویم. وقایع را شخصی خودم نمی‌کنم. روایت شخصی‌ام خاموش شده. زاویه دیدم به زاویه دید سنگی که گوشه صحنه افتاده تقلیل پیدا کرده. (این فعل مرکب درست است؟ «تقلیل پیدا کردن»؟ معادل دیگری پیدا نمی‌کنم. «تقلیل یافتن» هم همان است. یکی از نکته‌های کتاب زبان فارسی را یادم می‌آورد که درست هم یادم نیست چه بود. گمانم عدم استفاده از فعل‌های مثبت برای معانی منفی، مثلاً از ضعفی برخوردار بودن. «یافتن» و «پیدا کردن» را انگار آدم باید برای چیزهای مثبت به کار ببرد. فرصت یافتن، شانس چیزی را پیدا کردن، رواج پیدا کردن، قوام یافتن، … . تقلیل عارض آدم می‌شود...  شاید هم پیدا کردن فعل خنثایی است. آدم ممکن است یک جعبه جادویی پیدا کند که همه بدی‌های عالم تویش باشند).


پی‌نوشت: لحن این پست انگار زیادی افسرده شده. حالم بد نیست. در آن سطحی که به سر می‌برم چیزها می‌گذرند و من بدحال نیستم.

۱۳۹۵ آذر ۱۷, چهارشنبه

Inevitabilis

تمام شد. تمام شده بود، پذیرفتم. دیگر همه پیش‌کش‌ها، دسته‌گلی است بر گوری. با احترام و اندوه.

۱۳۹۵ مرداد ۴, دوشنبه

تداخل ژانر

خواب دیدم یک زرافه کوچولو داشتم. داشتم به فک‌وفامیل نشانش می‌دادم و می‌گفتم «شب کودتا به دنیا اومده. اسمشو گذاشتیم گولن».

۱۳۹۵ تیر ۲۴, پنجشنبه

بی‌ربطیات

بشقابم را دادم دست مادر. بشقاب خالی پدرم را هم دادم. پدرم زودتر شامش را تمام کرده بود و نشسته بود جلوی تلویزیون. مادر صدا زد: «نمی‌خوری؟ جمع کنم؟». برادرم مکثی کرد، سبک‌سنگین کرد و سرآخر گفت نه. مادر بشقاب غذای دست‌نخورده را خالی کرد توی دیس. بندوبساط سفره را گذاشت توی سینی دایره‌ای بزرگ و راه افتاد سمت آشپزخانه. در آشپزخانه را نگاه کردم که تاریکی مثل دوده سیاه متراکمی آرام‌آرام ازش بیرون می‌آمد.
- بیام چراغو روشن کنم؟
مادرم خندید: «نه، آخه تو آشپزخونه که گم نمی‌شم!».
اما شد.
الآن که فکرش را می‌کنم می‌بینم ما دیر فهمیدیم. یعنی مدت زمانی که گذشت تا ما تعجب کنیم که از آشپزخانه نه نوری آمد نه صدایی، به طرز بی‌معنایی طولانی بود.
- مامان؟
بار سوم که صدایش زدیم و نیامد پریدیم توی آشپزخانه. اول پدرم و برادرم رفتند. من می‌ترسیدم بروم تو، از ترس مواجهه با صورت بیهوشی که کف زمین افتاده باشد. اما نبود. نه روی زمین بود، نه جای دیگر. به طرز غیرقابل‌توضیحی نبود. چند لحظه‌ای در سکوت چشم چرخاندیم دور آشپزخانه دنبال در یا پنجره‌ای که تا آن زمان از وجودش بی‌خبر بوده باشیم و بعد گنگ و مات سر جایمان ماندیم. پدر و برادرم یکهو شروع کردند به دوباره صدا زدن و چرخیدن دور آشپزخانه. بالا و پایین کابینت‌ها را نگاه می‌کردند، به دیوارها مشت می‌کوبیدند، در کابینت‌ها را باز و بسته می‌کردند، دور آشپزخانه کوچک می‌چرخیدند و صدا می‌زدند. جستجویشان به جنون تبدیل شد: پدرم در قابلمه‌ها و دیگ‌ها را برمی‌داشت و صدا می‌زد؛ برادرم ظرف‌های نخود و لوبیا را خالی می‌کرد و تهشان را نگاه می‌کرد (هنوز هم --با وجود آن که قبل از پختن غذا حبوبات را جلوی خودش پاک می‌کنم و توی غذا می‌ریزم-- قبل از جویدن هر لقمه چشم‌هایش را می‌بندد و دندان‌هایش را با ترس فرو می‌آورد)... من، اما، تا چشمم به آن سوراخ کوچک افتاد همه‌چیز دستگیرم شد. آن سوراخ‌موش کوچک در همان گوشه خالی آشپزخانه که جای ماشین ظرفشویی بود که سه سال بود بنا بود بخریم. به آن دو درخشش کم‌سوی موذی توی سوراخ نگاه کردم و حقیقت، نرم و آرام و هولناک و بدیهی، مرا دربرگرفت.

دو ساعت بعد که بهت و حیرت پدر و برادرم را فلج کرده بود، رفتم تا ظرف‌های شام را بشویم. قبل‌ترش مرگ موش را که مادرم صبح آن روز قاطی خریدهایش آورده بود خانه انداخته بودم توی سطل.

۱۳۹۵ تیر ۱۹, شنبه

فرزندم، پایان‌نامه‌ات را چنان بنویس که دلت بخواهد به کسی تقدیمش کنی.

بوس، لقمان

۱۳۹۵ تیر ۶, یکشنبه

پی‌نوشت

توی خوابگاه که بودم، یکی از دوستانم که اتاقش بغل اتاق ما بود کور بود. کلاً خوابگاه و درس خواندن در یک دانشکده علوم انسانی حواس من را به آن ها که معلولیتی دارند متوجه کرد. قبلش خیلی بهشان فکر نکرده بودم و این هم تا حدی از عوارض درس خواندن در یک دانشگاه فنی در تهران بود. آن‌ها که توی این دانشگاه‌ها هستند کمتر دوروبرشان کسی را می‌بینند که معلولیتی داشته باشد، کورها را که اصلاً نمی‌بینند (و این خودش نشان می‌دهد که چطور آن‌ها که ضعفی جسمانی دارند در رقابت‌ها دست پایین‌تر را دارند). توی دانشکده ادبیات و علوم انسانی خیلی صحنه غریبی نبود دیدن کسی که با عصای سفید راه می‌رود. توی خوابگاه کمتر بودند. گمانم سه سالی که آنجا بودم دو سه نفر را دیدم که نابینا بودند. به نظرم عجیب هم نبود، بس که شرایط زندگی کردن توی خوابگاه سخت بود برای کسی که نتواند ببیند. من واقعاً نمی‌فهمیدم این دوستم چطور می‌تواند آنجا زنده بماند. گاهی وقت‌ها که کسی دوروبرم نبود چشم‌هایم را می‌بستم تا بتوانم تجسم کنم زندگی‌اش چطور است آن‌جا. تا این کار را نمی‌کردم نمی‌فهمیدم چه چیزهای ریزی که من ناخودآگاه و بدون فکر انجامشان می‌دهم برای او «کاری» حساب می‌شوند. نمونه واضحش دستشویی رفتن. هفت، هشت‌تایی دستشویی بود که وقت‌های شلوغی باید منتظر می‌شدی یکیش خالی شود. هر کدام از دستشویی‌ها هم با بقیه فرق داشت: این که کاسه توالت کجا باشد و شیر آب کجا باشد و وضعیت شیلنگ چطور باشد و دستگیره در چطور بسته شود و این دست چیزها؛ و تازه یک دستشویی هم که همیشه یکسان نمی‌ماند اوضاعش، گاهی وقت‌ها یکی  چند وقتی شیرش خراب می‌شد، یکی یک‌دفعه چاهش می‌گرفت... دارم با این جزئیات و تفاصیل می‌گویم که بگویم چطور دستشویی رفتن و به دست آوردن و ثبت و مدیریت کردن داده‌های مربوط به توالت خودش می‌تواند پروژه‌ای باشد! درس خواندن و پایان‌نامه نوشتن که امر علیحده‌ای بود. واقعاً هرجور فکرش را می‌کنم نمی‌فهمم چطور ممکن است کسی بتواند آن‌طور تحقیق کند. برای این که بفهمد کتابی اصلاً به دردش می‌خورد یا نه هم مجبور بود از دیگران کمک بخواهد. باید از عنوان فصل‌ها حدس می‌زد که کجا ممکن است چیزی به دردش بخورد و به دیگران می‌گفت از هر بخش کمی برایش بخوانند تا بتواند قضاوت کند که در ادامه ممکن است چیز به‌دردبخوری پیدا کند یا نه. و آدم تا این‌طور دقت نکرده باشد نمی‌فهمد این توانایی پیش‌پاافتاده از نظر گذراندن مطالب و شکار کردن کلمه‌های مرتبط چقدر توانایی مفیدی است.
نمی‌دانم بچه‌های خوابگاه تا چه حد حواسشان به این سختی‌ها بود. سرجمع فکر می‌کنم حواسشان بود و کمکش می‌کردند. ولی دقت کرده بودم که مواظب‌اند پیش او هیچ اشاره‌ای به نابینایی‌اش نکنند. انگار موضوع ممنوعه‌ای بود که همه از آن آگاه بودند اما نباید هیچ اشاره‌ای بهش می‌کردند و باید به سکوت برگزارش می‌کردند. یک‌جورهایی مثل رفتاری که مردم در قبال رسوایی‌های خانوادگی در پیش می‌گیرند. در غیابش البته راحت بودند. موضعشان هم اغلب این بود که حیف از دختر به این خوشگلی که کور است. من به نظرم موضوع تأمل‌برانگیزی بود که خوشگل‌ها حیف‌تر باشند برای کور بودن و علاوه بر آن به نظرم او خوشگل هم نبود (و فکر می‌کنم اگر کور نبود به چشم بقیه هم چندان خوشگل نمی‌آمد). ولی عوضش تا بخواهی خوش‌هیکل بود! خیلی خوش‌اندام بود! یعنی اصلاً تصورات من را درباره زیبایی بدن زنانه جابجا کرد. تا قبلش فکر نمی‌کردم این زن‌هایی که توی نقاشی‌های مجله توفیق‌های خانه پدربزرگم دیده بودم می‌توانند واقعی و طبیعی هم وجود داشته باشند.
حالا چرا از این مسئله حرف می‌زنم؟ اولاً به خاطر این که توی دلم مانده بود که یک‌جایی یک اشاره‌ای بهش بکنم و ثانیاً به آن خاطر که به چیزی که می‌خواهم بگویم مربوط است: بر خلاف بقیه ما او در لباس پوشیدن خیلی آزاد بود. ما هر روز برای رسیدن به نیمکت‌های کلاس باید از یک سیستم حفاظتی-نظارتی چندلایه رد می‌شدیم. دم در خوابگاه، دم در دانشگاه، دم در دانشکده و بعضاً بین راه کسانی مراقب ایستاده بودند که به خاطر لباس پوشیدنمان بهمان تذکر بدهند و اگر لازم بود برمان گردانند. اگر یک لایه را به سلامتی رد می‌کردی لایه‌های دیگر وظیفه‌شان را انجام می‌دادند. از این الک چندلایه فقط مانتوهای گشاد و بلند و تیره رد می‌شد، اما او را به طرز عجیبی آزاد می‌گذاشتند که با آن اندام حسرت‌برانگیزش مانتوهای تنگ و کوتاه و روشن بپوشد. همیشه برایم سؤال بود که نگهبان دم دانشکده که روزگار من را سیاه کرده بود چرا هیچی به او نمی‌گوید. شاید همه‌شان یک‌جورهایی او را کمتر از بقیه ما زن می‌دیدند، انگار در نظرشان از زنانگی (و فکر می‌کنم درواقع از انسان‌بودگی) چیزی کم داشت. شاید هم دلشان برایش می‌سوخت و می‌خواستند بر او آسان‌تر بگیرند. اما مسئله این است که این با ادعای آن‌ها درباره کاری که می‌کنند نمی‌خواند. از دید آن‌ها این مراقبت‌ها و نظارت‌ها برای این نیست که هر کس وظیفه دینی و شخصی‌اش را درست انجام دهد؛ برای آن است که جامعه را در قبال خطر حفظ کنند. برای این است که مردها نلغزند و زن‌ها از بابت مردهایشان آرامش خاطر داشته باشند. آن‌ها پلیس‌های «امنیت» اخلاقی جامعه هستند. بی‌حجاب از نظر آن‌ها مثل کسی نیست که پول خودش را آتش می‌زند، مثل کسی است که از دیوار مردم بالا می‌رود و پول آن‌ها را می‌دزدد. با این حساب توجیهی ندارد که به خاطر شرایط سخت‌تر کسی دستش را بازتر بگذارند که به حقوق مردم تجاوز کند. مثل آن می‌ماند که کوری را که نقشه سرقت از بانک کشیده کمتر مجازات کنند به خاطر نابینایی‌اش. به نظرم یا آن‌ها در این ادعایشان صادق نیستند یا فکر می‌کنند آن که معلولیتی دارد کمتر برای جامعه خطر دارد، و این یعنی آن احتمال اولی که گفتم در جامعه عمومیت داشته باشد: که از دید همه افراد جامعه آن که نمی‌بیند چیزی از زن بودن --و شاید انسان بودن-- کمتر داشته باشد.

یک‌جورهایی فکر می‌کنم هر سه حالت برقرار بودند.