فکر می‌کنم فهمیدن یعنی ارتباط برقرار کردن. فهمیدن یک چیز یعنی فهمیدن این که چطور آن چیز به چیزهای مرتبط بهش مرتبط می‌شود، یعنی پیدا کردن جای آن چیز در یک شبکه کلی. مثلاً من اگر بخواهم معنی کلمه مهربان را بفهمم، باید ببینم این کلمه در چه موقعیت‌هایی به کار می‌رود و چطور به آن موقعیت‌ها مرتبط می‌شود، باید ببینم مهربانی چطور به باقی رفتارها و احساسات و عواطف مرتبط می‌شود. در یک سطح دیگر می‌توانم دقت کنم که مهربان مهر است به علاوه بان؛ و آن‌وقت این کلمه مرتبط می‌شود به «مهر» و شبکه‌ای که به آن متصل است، و «بان» و کاری که این پسوند با کلمه‌ها می‌کند. 

وقتی چیزی که آدم می‌خواهد بفهمد مرکب است، علاوه بر فهم پیوندش با چیزهای بیرونی، فهمیدن پیوندهای درونی هم مهم است. معنای جمله را که بخواهی بفهمی باید بفهمی هر کدام از اجزای جمله چه می‌کنند و چطور به هم مرتبط می‌شوند. یک متن را که بخواهی بفهمی، باید بفهمی هر تکه متن چطور به بقیه تکه‌هایش مرتبط می‌شود، باید ساختاری را پیدا کنی که آن تکه‌ها تویش می‌نشینند و با هم یک کل می‌سازند.

حالا مستقل از این که این برداشت از فهم درست باشد یا نه، به نظرم فهمیدن دو جور است: یا خودآگاه است و یا ناخودآگاه. می‌شود که آدم به آن پیوندها و ربط‌ها آگاهانه فکر نکرده باشد (یا حتی نتواند بکند)، اما پایش که افتاد جوری عمل کند که آن چیز در جای درستش در شبکه چفت شود. علاوه بر‌ آن، به نظرم فهمیدن یا خودکار و غیرارادی است، یا ارادی و غیرخودکار. گاهی آن پیوندها و ربط‌ها بی‌هیچ تلاشی پیش چشمت روشن می‌شوند، بدون این که لازم باشد دنبالشان بگردی؛ چیزی چیزهای دیگر را تداعی می‌کند خودبخود. گاهی هم باید تلاش کنی تا پیوندها را پیدا کنی، باید آن گره‌هایی را که به این گره ربط دارند پیدا کنی و بفهمی ربطشان از کدام نوع است، گاهی حتی باید گره یا گره‌هایی را فرض کنی و امتحان کنی و ببینی اگر باشند تصویر کلی معنادار می‌شود یا نه. فرق این دو جور فهمیدن مثل فرق گوش دادن و شنیدن است، یا فرق راه رفتن و سر خوردن.

حالا این دو جور که می‌گویم خیلی تروتمیز و مجزا نیستند. مرز روشنی ندارند، و حتی فکر می‌کنم آخر آخرش همیشه قضیه غیرارادی می‌شود، ولی از مرز که دور می‌شوم می‌بینم‌‌ فرقشان خیلی معنادار و روشن است برایم. آن تکه ارادی‌اش مستلزم تلاش است و غلبه بر اینرسی ذهنی.

بعد فکر می‌کنم فهمیدن، همین ربط‌ها و پیوند‌ها را پیدا کردن و چیزها را در شبکه‌ای جا دادن، یک جور مهارت است و مثل باقی مهارت‌ها خوب بودنت تویش متأثر از این است که چقدر انجامش داده باشی. اگر بیشتر در آن تکه ارادی مداومت بورزی، فهمیدن برایت آسان‌تر می‌شود. از دو جهت. یکی آن که مثل باقی مهارت‌ها با تمرین تکه غیرارادی بزرگ‌تر و سهل‌تر می‌شود، و دوم آن که شبکه‌ات غنی‌تر و فربه‌تر می‌شود. گره‌های بیشتری با پیوندهای بیشتری به هم مرتبط می‌شوند، فاصله گره‌ها کمتر می‌شود و در نتیجه راحت‌تر می‌شود گره جدید را به شبکه وصل کرد.

من خیلی وقت است که تنبل شده‌ام در تکه ارادی. حوصله فهمیدن ندارم.  اگر چیزی خود‌بخود برایم روشن شد خوب است، وگرنه من حال تلاش کردن برای فهمیدن ندارم. وقتی نوشته‌ای را می‌خوانم حال ندارم حواسم را جمع کنم، دوست ندارم ذهنم را درگیرش کنم. نه که ذهنم جای دیگری باشد و حواسم پرت شود ها، نه، ذهنم هیچ‌جای خاصی نیست. لم داده گوشه‌ای و متن را دورادور تماشا می‌کند. حتی اگر بتوانم خودم را مجبور کنم که مقاله‌ای را که باید بخوانم بخوانم، معمولاً نمی‌توانم ذهنم را مجبور کنم که دل بدهد به نوشته. آن مجبور کردن اولی خیلی آسان‌تر است. این‌طور می‌شود که مجبور می‌شوم مقاله‌ها را چندباره بخوانم اگر لازم باشد که بفهممشان. وقتی چندبار با چیزی مواجه می‌شوی، آن فهمیدن غیرارادی بالاخره به حد قابل قبولی می‌رسد.

حالا خیلی نمی‌خواهم این وضعم را وصف کنم، چون حس می‌کنم چندوقتی است نوشته‌هایم —اگر بنویسم— فقط تکرار همین یک نکته است، همین که از پس لختی ذهنم برنمی‌آیم. آمده‌ام چیزی را بنویسم که چندوقت پیش معلومم شد، که این فرار کردن از آن بخش ارادی فهمیدن فقط ناشی از تنبلی نیست، تا حدی ناشی از محافظه‌کاری و احتیاط درونی‌شده و اغراق‌شده است. باید مقاله‌ای را می‌خواندم که باید بعداً چیزی در موردش می‌نوشتم. معمولاً این‌طور است که بین فهمیدن و تولید کردنم —نوشتن، حرف زدن، ارائه کردن— فاصله‌ای است؛ تا چیزی را کامل نفهمم هیچ‌چیز نمی‌توانم در موردش بگویم یا بنویسم. این‌بار گفتم خودم را مجبور می‌کنم هر تکه مقاله را که خواندم خیلی خلاصه —در حد یکی دو جمله— خلاصه‌اش را بنویسم. به خودم گفتم حتی اگر چیزی نفهمیده باشم، باید یک چرتی تولید کنم. وقتی که آمدم این کار را بکنم دیدم که هی یک تمایلی دارم که برگردم به مقاله و عبارات مقاله را پیدا کنم و بنویسم. یک ترسی داشتم از این که کلمات خودم را استفاده کنم. آن‌وقت بود که یک دفعه معلومم شد که این ترس و محافظه‌کاری چقدر مانع از این می‌شود که ذهنم در چیزی دخل و تصرف کند، که بخواهد تکه‌هایی را به نظرش مهم‌اند شخصی کند و نگه دارد و باقی را بریزد دور، که بخواهد ساختاری را بازسازی کند. خیلی خوب نمی‌توانم توصیف کنم آن چیزی را که معلومم شد. خیلی هم حوصله ندارم. خیلی وقت است که می‌خواسته‌ام این نوشته را بنویسم و هی از زیرش دررفته‌ام و الآن هم آخر شب است و می‌خواهم شر این نوشته را بکنم قبل از آن که بروم بخوابم. ولی آن لحظه خیلی ربط آن فرار کردن از تلاش برای فهمیدن و محافظه‌کاری معلومم شد. خلاصه این که یک پیوندی را دیدم. که معنی‌اش این می‌شود چیزی را فهمیدم. حتی اگر حال نداشته باشم برای شما تعریفش کنم. قبل‌تر که فکر نوشتن این نوشته را کرده بودم مفصل‌تر و بهتر بود، ولی الآن فقط می‌خواهم پستش کنم که طلسم ننوشتن‌هایم بشکند.

همه تخم‌مرغهایم را گذاشتم در یک سبد.

و بعد جفت‌پا پریدم رویش. 

بی‌ربطیات - فواره‌های سبز ساقه‌های سبکبار

مادربزرگم می‌گفت خورشید اول دی راستگوست. می‌گفت شب چله خورشید ترسیده. مرگ را یک قدمی‌اش دیده و صداقت روز اول دی ماهش صداقت کسی است که مرگ را به چشم دیده.

به تو اگر بگویم می‌خندی، اما من می‌دانم که راست می‌گفت. من دیده‌ام. خورشید روز اول دی دست تو را برای من رو کرد. توی باغچه بودی. داشتی می‌رفتی که برف را از روی شاخه‌های نارنج بتکانی. رویت به خورشید بود و باد پیراهنت را تکان می‌داد… و من دیدم. دیدم که دو سایه داشتی. دیدم که دو تا بودی. هر دو سایه‌ات را روی برف‌ها دیدم که پشت سرت قدم برمی‌داشتند. هم‌قد هم، دستشان توی دست همدیگر، یکی کمی رنگ‌پریده‌تر از آن دیگری، باد پیراهن هر کدام را جوری تکان می‌داد.

همان موقع بود که فهمیدمت. که همه چیز دستگیرم شد. فهمیدم که چرا تو از تنهایی نمی‌ترسی. که چرا تنهایت و با دیگرانت یک‌جور است، که چرا رفتن هیچ کس ویرانت نمی‌کند. فهمیدم که چرا خنده‌ات، هر چه هم که واقعی، هر چه هم که از ته دل، دور است. فهمیدم که چرا بین آغوش من و تن تو همیشه فاصله‌ای‌ست. خودت محیط است دور خودت. خودت پناه است بین خودت و آغوش من، دنیا. فهمیدم که چرا نمی‌شود با تو یکی شد. فهمیدم که تو تنهایی من را پر نمی‌کنی. و من —نمی‌توانم دروغ بگویم— از تنهایی می‌ترسم. ترس کسی که مرگ را به چشم دیده.

Cut through the heart, cold and clear, Strike for love and strike for fear, There's beauty and there's danger here, Split the ice apart, Beware the frozen heart

خیلی وقت است که ننوشته‌ام. خیلی وقت است که نمی‌نویسم. چرا؟ بهانه زیاد دارم که بتوانم ردیف کنم، اما جواب درستش این است که نمی‌دانم. یک‌جور خاموشی گسترده و عمیق گریبانگیرم شده. خاموشی عمیق بر خلاف باقی چیزهای عمیق دیگر عمیق نیست. آدم را به عمق نمی‌برد، آدم را به سطح می‌کشاند. آدم در سطح سپری می‌کند. در سطح چیزها حل می‌شود، تمام می‌شود، بدون این که چیزی از او به آن لایه‌های عمیق، آن‌جاها که «خود» آدم زندگی می‌کند برسد. آدم مثل چند قطره آب در لایه‌های رویی جذب می‌شود و بعد از مدتی هم بخار می‌شود و از بین می‌رود. و آن لایه‌های زیرزمینی، آن لایه‌های عمیق --جایی که ریشه‌ها هستند-- خشک می‌شوند و ترک می‌خورند.

روزهایم به تماشا می‌گذرند، به تماشای بدون حرف. به تماشای بدون اثرپذیری و اثرگذاری. تماشا می‌کنم که خیلی کار دارم که باید بکنم، تماشا می‌کنم که وقت می‌گذرانم و وقت تلف می‌کنم، تماشا می‌کنم که شر بعضی از کارهایی را که باید بکنم، می‌کنم. اما هیچ ندارم که بگویم. وقایع را شخصی خودم نمی‌کنم. روایت شخصی‌ام خاموش شده. زاویه دیدم به زاویه دید سنگی که گوشه صحنه افتاده تقلیل پیدا کرده. (این فعل مرکب درست است؟ «تقلیل پیدا کردن»؟ معادل دیگری پیدا نمی‌کنم. «تقلیل یافتن» هم همان است. یکی از نکته‌های کتاب زبان فارسی را یادم می‌آورد که درست هم یادم نیست چه بود. گمانم عدم استفاده از فعل‌های مثبت برای معانی منفی، مثلاً از ضعفی برخوردار بودن. «یافتن» و «پیدا کردن» را انگار آدم باید برای چیزهای مثبت به کار ببرد. فرصت یافتن، شانس چیزی را پیدا کردن، رواج پیدا کردن، قوام یافتن، … . تقلیل عارض آدم می‌شود...  شاید هم پیدا کردن فعل خنثایی است. آدم ممکن است یک جعبه جادویی پیدا کند که همه بدی‌های عالم تویش باشند).

پی‌نوشت: لحن این پست انگار زیادی افسرده شده. حالم بد نیست. در آن سطحی که به سر می‌برم چیزها می‌گذرند و من بدحال نیستم.

Inevitabilis

تمام شد. تمام شده بود، پذیرفتم. دیگر همه پیش‌کش‌ها، دسته‌گلی است بر گوری. با احترام و اندوه.

تداخل ژانر

خواب دیدم یک زرافه کوچولو داشتم. داشتم به فک‌وفامیل نشانش می‌دادم و می‌گفتم «شب کودتا به دنیا اومده. اسمشو گذاشتیم گولن».

بی‌ربطیات

بشقابم را دادم دست مادر. بشقاب خالی پدرم را هم دادم. پدرم زودتر شامش را تمام کرده بود و نشسته بود جلوی تلویزیون. مادر صدا زد: «نمی‌خوری؟ جمع کنم؟». برادرم مکثی کرد، سبک‌سنگین کرد و سرآخر گفت نه. مادر بشقاب غذای دست‌نخورده را خالی کرد توی دیس. بندوبساط سفره را گذاشت توی سینی دایره‌ای بزرگ و راه افتاد سمت آشپزخانه. در آشپزخانه را نگاه کردم که تاریکی مثل دوده سیاه متراکمی آرام‌آرام ازش بیرون می‌آمد.

- بیام چراغو روشن کنم؟

مادرم خندید: «نه، آخه تو آشپزخونه که گم نمی‌شم!».

اما شد.

الآن که فکرش را می‌کنم می‌بینم ما دیر فهمیدیم. یعنی مدت زمانی که گذشت تا ما تعجب کنیم که از آشپزخانه نه نوری آمد نه صدایی، به طرز بی‌معنایی طولانی بود.

- مامان؟

بار سوم که صدایش زدیم و نیامد پریدیم توی آشپزخانه. اول پدرم و برادرم رفتند. من می‌ترسیدم بروم تو، از ترس مواجهه با صورت بیهوشی که کف زمین افتاده باشد. اما نبود. نه روی زمین بود، نه جای دیگر. به طرز غیرقابل‌توضیحی نبود. چند لحظه‌ای در سکوت چشم چرخاندیم دور آشپزخانه دنبال در یا پنجره‌ای که تا آن زمان از وجودش بی‌خبر بوده باشیم و بعد گنگ و مات سر جایمان ماندیم. پدر و برادرم یکهو شروع کردند به دوباره صدا زدن و چرخیدن دور آشپزخانه. بالا و پایین کابینت‌ها را نگاه می‌کردند، به دیوارها مشت می‌کوبیدند، در کابینت‌ها را باز و بسته می‌کردند، دور آشپزخانه کوچک می‌چرخیدند و صدا می‌زدند. جستجویشان به جنون تبدیل شد: پدرم در قابلمه‌ها و دیگ‌ها را برمی‌داشت و صدا می‌زد؛ برادرم ظرف‌های نخود و لوبیا را خالی می‌کرد و تهشان را نگاه می‌کرد (هنوز هم --با وجود آن که قبل از پختن غذا حبوبات را جلوی خودش پاک می‌کنم و توی غذا می‌ریزم-- قبل از جویدن هر لقمه چشم‌هایش را می‌بندد و دندان‌هایش را با ترس فرو می‌آورد)... من، اما، تا چشمم به آن سوراخ کوچک افتاد همه‌چیز دستگیرم شد. آن سوراخ‌موش کوچک در همان گوشه خالی آشپزخانه که جای ماشین ظرفشویی بود که سه سال بود بنا بود بخریم. به آن دو درخشش کم‌سوی موذی توی سوراخ نگاه کردم و حقیقت، نرم و آرام و هولناک و بدیهی، مرا دربرگرفت.

دو ساعت بعد که بهت و حیرت پدر و برادرم را فلج کرده بود، رفتم تا ظرف‌های شام را بشویم. قبل‌ترش مرگ موش را که مادرم صبح آن روز قاطی خریدهایش آورده بود خانه انداخته بودم توی سطل.