ماجرای نجفی اعصاب نداشته این روزهایم را خرد کرده. همین‌جوریش حالم طوری است که در جواب «چطوری؟» مردم توی راهروی دانشکده ممکن است یک دفعه منفجر شوم و های‌های گریه کنم؛ این است که نمی‌نشینم هی به قضیه فکر کنم و خیال ببافم و جزئیات نادانسته‌اش را زندگی کنم. اما فکرش هی پس فکرها و لحظه‌هایم هست، هی یک لحظه‌هایی از ماجرا ظاهر می‌شود پیش چشمانم. نه آن لحظات شب قبلش که رفته تفنگ را آماده کرده (و من چه خوب می‌توانم بفهمم آن حال را، اگر بخواهم، که الآن نمی‌خواهم)، و نه آن لحظه بعد از تمام شدن ماجرا که لابد نگاه کرده به درودیوار خونی و همه چیز خواب به نظر آمده، نه حتی آن لحظات بعد، سفر به قم و برگشتن —آن لحظات لابد سکوت و خلاء و آرامش، مثل حال آن کس که خودش را از پرتگاه انداخته پایین آن چند ثانیه‌ای که هنوز به زمین نرسیده— نه، هیچ‌کدام این‌ها نه… فقط آن تصویرش که توی آگاهی نشسته بود و زیرچشمی دوربین روبروی خبرنگار را نگاه می‌کرد… آن لحظات رفتن توی آگاهی و حرف زدن با پلیس‌ها می‌آید پیش چشمم هی. آن لحظات برگشتن به دنیای عادی آدم‌ها، دنیایی که زندگی خیلی عادی و معمولی تویش جریان دارد. آدم فکر می‌کند باید همه‌چیز تمام شده باشد، باید خلاء همه چیز را بلعیده باشد و در خود حل کرده باشد، اما نکرده. همه‌چیز هست. همه‌چیز هست و یک‌جورهای عجیبی هم عادی است، همان‌طور که همیشه بود. کلمات همانند که قبلاً بودند. سلام و تعارف‌ها، دست دادن و دست روی سینه گذاشتن موقع خداحافظی، چای و قند، صدای فنجان وقتی می‌گذاری‌اش روی میز، شکل مبل و میز و تلفن، همه‌اش همان‌جور است که همیشه بوده. همه‌چیز جور غریبی، بی‌نهایت غریبی، عادی است… به جز حضور مداوم فاجعه که پشت و پس همه‌چیز پرپر می‌زند. فاجعه که خودت مرتکبش شده‌ای. بالاخره.

Sage

سال‌های سیاه از نظر سلبی واقعی‌ترم کرده. خیلی بخش‌های دروغی را به چنگ و ناخن کنده‌ام از خودم و ریخته‌ام دور. اما از نظر ایجابی نه؛ هر چه را هم که قبلاً داشتم انگار زده خراب کرده. ویرانه‌ای باقی است از من که خاک از هر گوشه‌اش پس می‌زنی صدای مرثیه برای ازدست‌رفته‌ها می‌آید.

و راستش می‌ترسم گاهی که توانی، ایمانی، خوشدلی و خوش‌باوری‌ای را که لازمه ساختن است از دست داده باشم برای همیشه.

از خارش‌های پای قطع‌شده

«یک پرنده بی‌پرواز صاحب خود را کشت». این تیتر خبر بی‌بی‌سی است. بی‌بی‌سی فارسی خیلی درپیت و داغان شده اخیراً و این هم یکی از نمونه‌هایش. یعنی چه پرنده بی‌پرواز و اصلاً گنجاندن این صفت توی تیتر چه موضوعیتی دارد؟ ارزش خبری گزارش هم که بماند. حالا من آمده‌ام از بی‌بی‌سی شکایت کنم؟ خیر. آمده‌ام بنویسم که خبر را که خواندم --سوای همین فکرها که نوشتم-- به این فکر می‌کردم که اگر چند سال پیش بود و جوان‌تر بودم این جمله بی‌معنی دستمایه نوشتن می‌شد برایم. پرنده بی‌پرواز را ربط می‌دادم به یک درد و مصیبتی از خودم و کشتن صاحب را هم به یک درد دیگری و یک متن وبلاگی خوشگل «عه چه جالب» یا «آه بلی...» تولید می‌شد. متنی که بعداً هم که می‌خواندمش می‌دیدم که چه اتفاقاً و بی غرض خودآگاه راست گفته‌ام تویش.

الآن این کار را نمی‌کنم دیگر. ناراحتم که نمی‌کنم؟ بله و نه. مثل کسی که بین یک لول و لول بعدی گیر کرده باشد.

از اهالی نوشتن، که تا مدت‌ها بعد از آن که نمی‌نویسند، می‌نویسند که دیگر نمی‌نویسند؛ مثل پای قطع‌شده که درد کند

خیلی کار دارم. خیلی خیلی کار دارم. در افق هر چه چشم می‌گردانم کار است. کارهای آشفته که بدون قرار و جای مشخص و حتی مرز در هم می‌لولند. حالم چطور است؟ نمی‌دانم. می‌دانم که دلم می‌خواهد بنویسم. هم حرف‌های واقعی —آن‌ها که فکرها و دودوتاچارتا کردن‌هایم‌اند، چیزها را در ذهن و زندگی‌ام منظم کردن‌اند، آن‌ها که بیشتر سهم دفترچه یادداشت‌های شخصی‌ام می‌شوند— هم حرف‌های الکی، حرف‌های "وبلاگی"، حرف‌هایی که آدم می‌نویسدشان چون خوش دارد که بنشیند با کلمه‌ها بازی کند، چون از کنار هم چیدن جمله‌ها و تصویرها و حس‌ها لذت می‌برد. بعد آن‌وقت این‌طور است که اگر آدم قبلاً واقعاً زندگی کرده باشد، اگر قبلاً واقعاً فکر کرده باشد و حس کرده باشد، اگر قبلاً یک‌وقت‌هایی «بوده باشد»، آن بودن‌ها و حس کردن‌ها و فکر کردن‌ها، آرام و نرم و بی‌اراده می‌خزند زیر پوست نوشته‌های الکی‌اش هم. اگر آدم قبلاً یک‌وقت‌هایی واقعاً بوده باشد، آن کلمه‌ها و حس‌ها و تصویرها را، که موقع نوشتن نوشته‌های الکی آدم فقط سرش به این گرم است که مثل قطعات لگو بگذاردشان کنار هم و از قشنگی ترکیبشان لذت آرام عمیق ببرد، لحظات بودن تولید می‌کنند. انگار لحظات بودن گذشته می‌شوند مصالح بازی‌های آینده، می‌شوند گوشت تن کلمات. این‌جور می‌شود که موقع بازی ساده هم —حتی اگر فکر گفتن نباشی، اگر فکر چیزی را از درون خودت بیرون کشیدن و نمایش دادن نباشی، اگر فقط حواست به زیبایی سازه‌ای باشد که می‌سازی— چیزی گفته‌ای، چیزی که از یک جای خیلی عمیق درونت می‌آید، حتی شاید عمیق‌تر از آن که می‌توانستی قصد کنی…

خلاصه دلم نوشتن می‌خواهد. دلم تولید کردن می‌خواهد. شهوت استفاده از کلمات را دارم. یک میل ملموس واقعی‌ای احساس می‌کنم در دهانم، که کلمه بریزم بیرون، و در ذهنم که بنشینم و منظم کنم و بسازم… وقت ندارم. باید عوضش بنشینم بخوانم که اعداد طبیعی در اصل اوردینالند یا کاردینال و آیا اصلاً این مسأله به آن مسأله‌ای که باید درباره‌اش بنویسم —که عدد ضدصفر وجود دارد یا نه— مربوط است.

اوضاعم مثل جهنم ایرانی‌هاست: وقتی که وقت و فراغ‌بال دارم، گنگی و سکوت تا هزار لایه وجودم را خشکانده، وقت‌هایی که میل حرف زدن دارم، وقت ندارم… کلاً هم که آب ما را با خود خواهد برد.

در طرف سایه دانایی

همه همین‌طورند؟ که روشنایی‌ها را در بچگی‌هایشان جا گذاشته باشند؟ به بچگی‌هایم که فکر می‌کنم روز روشن می‌آید پیش چشمم. نور تروتازه یک روز نیمه‌ابری که از پنجره‌های وسیع بی‌پرده ببارد به داخل اتاق. نمی‌گویم شادی می‌آید پیش چشمم. شاد نبودم بچه که بودم. شادی با روشنی فرق دارد. روشن بودم. چیزها درخشان بودند. رنگ‌ها شفاف بودند. هوا تروتازه و تمیز بود، خنکی‌اش دل را می‌لرزاند. واسطه‌ای نبود بین من و دنیا، بین من و خودم، بین من و فکرهایم. من آن بودم که فکر می‌کرد، که حس می‌کرد، که —حتی— ادای فکر کردن و حس داشتن درمی‌آورد…

تیره شده‌ام الآن. کدر شده‌ام. خودم که نه؛ چشمم تیره و کدر شده. به پنجره‌های اتاقم پرده‌های نازک خاکستری آویزان است، از خلالشان بیرون را می‌بینم. دور ذهنم را حجابی گرفته. واسطه‌ای بین چشم من و رنگ‌هاست، بین من و خودم، بین من و فکرهایم. گمم توی خودم. چشمم تار شده. چیزی گوشه قاب دیدم هست که وسعت دیدم را کم می‌کند. چشم می‌چرخانم که ببینم چیست، فرار می‌کند. گاهی چشم‌هایم را گشاد می‌کنم، تنگ می‌کنم، بر هم می‌زنم، می‌گویم «خوب نگاه کن. خوب می‌بینی که. رنگ‌ها را ببین. میز که سفید است. گلدان که سبز است. دختر توی عکس که قرمز پوشیده. چه را نمی‌بینی؟». چیزی هست که نمی‌بینم. رنگ‌ها کسل شده‌اند. رنگ‌ها رنگ نیستند دیگر.

همه همین‌طورند؟

معجزه تماشا، یا همان ما هیچ ما نگاه

هر چه فکر می‌کنم می‌بینم این استعاره فراکتال خیلی استعاره خوب و درست و دقیقی است. حتی مطمئن نیستم که استعاره باشد و نه توصیف. شخصیت آدم مثل فراکتال است: الگوهایی که در کلیت و در جزئیات تکرار می‌شوند. رفتارهای ریز ریز ریز خودت را که نگاه کنی همان شکل و الگویی را می‌بینی که اگر از دور خودت را نگاه کنی. خیلی کار جالب، سختکوشانه و پاداش‌دهنده‌ای است که آدم با چشم‌های باز به خودش نگاه کند و مترصد دیدن اشکال ریز و ذره‌بینی باشد. و جالبی‌اش این است که دیدن این اشکال کوچک و عوض کردنشان خیلی روی زندگی آدم اثرگذارتر است تا دیدن آن الگوهای بزرگ و کلی.

و بدترین کار این است که آدم جایی در میانه سرگردان باشد. آن‌جایی که «خود» آدم بازیگر صحنه است و نه صرفاً تماشاگر.

در جستجوی سایه ازدست‌رفته

یک حالی دارم من، که وقتی وضعیت فوق ‌عادی‌ای برقرار باشد، نمی‌توانم به کارهای عادی برسم —مخصوصاً کارهایی که به زعم خودم باید «سر فرصت» و به دل درست انجام بدهم. به نظر حال معقول و طبیعی‌ای می‌رسد. مشکل از وقتی است که هم «فوق‌عادی» و هم «عادی» خیلی گسترده و گل‌وگشاد تعریف شده باشند. مثلاً اگر بنا باشد بعدازظهر بروم دکتر، از صبح تا بعدازظهر هم اگر وقت داشته باشم، نمی‌توانم بنشینم به کارهایم برسم. نمی‌توانم مثلاً بنشینم سر خواندن مقاله‌ای که باید. تنها کاری از دستم برمی‌آید وقت تلف کردن و انتظار برای رسیدن بعدازظهر است. البته بهانه‌های وقت تلف کردن و دررفتن از انجام دادن وظایف، اگر بیشتر از راه‌های رسیدن به خدا نباشد، قطعاً کمتر نیست. ولی در این مورد واقعاً قضیه چیزی بیشتر از تمایل به وقت تلف کردن است.

وضعیت فوق‌العاده تا وقتی که جایی بالای سرم وزوز می‌کند —حتی اگر زمانش هنوز سرنرسیده باشد— نمی‌گذارد به چیز دیگری برسم، آرامش ذهنم را به هم می‌ریزد. اگر بخواهم ذهنم را کنترل کنم، باید مجاهدت زیادی بکنم، باید «کاری» کنم، انگار که بخواهم یک اهرم سنگینی را به زور بکشم تا جلوی جریان آب زیادی را بگیرد.

یکی از مهم‌ترین چیزهایی که برایم حکم وضعیت فوق‌العاده را دارد حضور دیگران است. حضور دیگران آرامشم را به هم می‌ریزد. حس می‌کنم یک چیز غیر عادی‌ای در اطرافم هست که تا برطرف نشود نمی‌توانم خود عادی‌ام باشم، و از جمله، نمی‌توانم فکر کنم. واقعاً در حضور دیگران توانایی تمرکز و دنبال کردن فکرهایم را ندارم. حالا فکر کردن خودش عبارت مبهمی است. آدم وقتی می‌گوید «فکر کردن» معلوم نیست دقیقاً دارد از چه حرف می‌زند. مخصوصاً از آن جهت که فکر کردن انگار کاری است که آدم می‌کند، حال آن که یک بخشی از آن فرآیند خودبخود انجام می‌شود. معلوم نیست که آن خطی که فکر کردن را از خطور کردن فکری به ذهن آدم جدا می‌کند کجاست. ولی به هر حال در حضور دیگران فقط ممکن است فکرها به ذهنم خطور کنند، من توانایی پی گرفتنشان و حتی روشن دیدنشان را ندارم. این که در حضور دیگران بخواهم فکر کنم، برایم مثل این است که زیر نور قرمز و میان آژیر مقطع وضعیت فوق‌العاده بخواهم بنشینم شعر بگویم. 

حالا نه که حضور دیگران به اضطرابم بیاندازد و اذیتم کند؛ نه، اتفاقاً من معمولاً حضور دیگران را دوست دارم. حضور دیگران بهم انرژی می‌دهد. حتی باعث می‌شود فکرها و ایده‌های زیادی به سرم خطور کند، اما در حضورشان —هر چقدر هم که نزدیک و صمیمی و از خودم باشند— نمی‌توانم آن فکرها را به دل درست پی بگیرم. معمولاً آن موقع با خودم فکر می‌کنم باشد بعداً که تنها شدم، می‌نشینم بهش فکر می‌کنم. اما مسأله —آن چیزی که برایم حکم پارادوکس پیدا کرده— این است که خودم که تنها هستم هیچ انرژی و انگیزه‌ای برای پیگیری هیچ فکری ندارم. اصلاً فکری به ذهنم خطور نمی‌کند، آن‌ها هم که قبلاً به ذهنم رسیده بودند گم و دور و محو به نظر می‌رسند و من نمی‌فهمم چرا باید خودم را تکان بدهم و بروم دنبالشان. خودم که تنها هستم، یک حال رخوت صلح‌آمیزی دارم. یک سکون متعادلی دارم که دلیل و انگیزه‌ای برای به هم زدنش حس نمی‌کنم.

مشکلم، مشکل بزرگ و اساسی زندگی‌ام همین است. زیاده‌ مشوش بودن ذهنم در حضور دیگران و زیاده ساکن بودن ذهنم در تنهایی. قضیه هم چیز جدیدی نیست. همیشه همین‌طور بوده‌ام. اما یک بخش مشکل جدید است: تنها معاشری که به تشویشم نمی‌اندازد، خودمم است. خودم، ذهن خودم، ساخته‌های ذهن خودم. یک قابلیتی داشته‌ام که ذهنم را دو تکه کنم: یک تکه مصاحب و ناظر آن تکه دیگر. و این آن قابلیتی  است که از بعد از سال‌های سیاه از دست داده‌ام. این آن رشته تسبیحی است که از زندگی‌ام پاره شده. یک تکه خیالی ساخته بودم در ذهنم که تماشایم می‌کرد. دروغ بود، روح بود، باد هوا بود، اما معاشر امنم بود. و حالا آن تکه دیگر ذهنم را، آن را که همیشه همراهم بود، از دست داده‌ام و آن تکه باقیمانده هیچ دلیلی برای شکستن رخوتش ندارد.