ترس

دو تا جمله هستند که ظاهر و محتوایشان تقریباً شبیه هم است، اما اثرشان زمین تا آسمان فرق دارد. «من دیوانه نیستم» سریع احتمال نقیض خودش را تقویت می‌کند، اما «من احمق نیستم» نه لزوماً. 

چرا؟ چون بزرگ‌ترین حماقت در نظر نگرفتن احتمال حماقت است. دیوانگی اما، به کل ماجرای دیگری است...

حال گل، بعد چنگیز مغول

بچه که بودم زیاد بین کتاب‌های کتابخانه‌مان وقت می‌گذراندم. اکثر کتاب‌ها مال بابام بود. کتابخانه‌ها آن موقع توی پذیرایی‌مان بودند. اولش چند تا کتابخانه قفسه فلزی خیلی زشت داشتیم؛ بعدتر رفتیم سه تا کتابخانه چوبی قشنگ خریدیم. کتابخانه‌های چوبی هنوز هستند. دیگر همه کتاب‌ها مال بابام نیستند. یکی از کتابخانه‌ها الآن مال کتاب‌های من است. کتابخانه‌‌ها هم دیگر توی پذیرایی نیستند. توی اتاق خواب جلویی‌اند که اگر من برگردم ایران می‌شود جای من.

درست یادم نیست چه می‌کردم با کتاب‌ها. فهم و شعور درست‌وحسابی که نداشتم آن موقع‌ها که بخواهم سردربیاورم ازشان. فکر کنم خیلی وقت‌ها همین‌جور نگاهشان می‌کردم. بیشتر وقتم البته سر فرهنگ لغت‌ها می‌گذشت. هی توی فرهنگ معین می‌چرخیدم الکی. ولی گاهی هم سری به باقی کتاب‌ها می‌زدم. مثلاً یادم است یک‌بار —یازده، دوازده سالم بود گمانم— مقدمه ابن‌خلدون را برداشتم نگاه کردم. یادم هست که آن‌موقع به نظرم رسید این کتاب خیلی جالبی است و «یک‌وقتی» باید بیایم بخوانمش. الآن از فکر اعتمادبه‌نفس کاذب آن‌موقع‌هایم خنده‌ام می‌گیرد (و از این که این پترن «یک‌وقتی فلان کار را خواهم کرد» —«یک‌وقت»‌هایی که هیچ‌وقت نمی‌رسند— از همان سن هم وجود داشته غصه‌ام می‌شود). به هر حال، یادم است یک چند باری هم سروکارم به تاریخ فلسفه غرب راسل افتاد. آن بخش‌های واقعی فلسفی‌اش که لابد به چشمم مثل خطوط میخی آمده‌اند و ردشان کرده‌ام، ولی یادم هست که آن بخش تاریخی‌ای را که در مورد ایران صحبت می‌کند دقیق می‌خواندم. توصیف و تمجیدهایش از فرهنگ و اندیشمندان ایرانی را می‌خواندم و کیف می‌کردم، حالا نه دقیقاً کیف از جنس خون پاک آریایی‌‌طور، که بیشتر از جنس «عه اینا بچه‌محلای مائن».

یک جمله‌ای داشت راسل که توی ذهنم خیلی محکم حک شده از همان زمان: ایران بعد از حمله مغول دیگر کمر راست نکرد. از آن جمله‌هایی شده که خیلی بی‌ربط و بی‌معنی الکی توی ذهنم تکرار می‌شوند هر از گاهی. مثلاً توی اتوبوس کارت می‌زنم و در حالی که می‌روم بنشینم روی صندلی می‌گویم ایران بعد از حمله مغول کمر راست نکرد. توی فروشگاه یک کیسه عدس می‌گذارم توی سبد خرید و می‌گویم ایران بعد از حمله مغول کمر راست نکرد…

حالا… این بی‌ربط‌ترین مقدمه جهان را نوشتم که بگویم این جمله بهترین وصف حال خودم شده. بعد از سال‌های سیاه، بعد از افسردگی سال‌های ۸۸ و ۸۹، کمر راست نکرده‌ام. لشکر مغول تارومارم کرده و من هنوز پخش زمینم. یک چیزی از دست رفته. البته کسی زندگی‌ام را نگاه کند نمی‌فهمد احتمالاً. دستاوردهایم توی این سال‌های بعد از سال‌های سیاه بیشتر از قبلش بوده. یک کارهایی کرده‌ام، که البته اصلاً شاخ غول شکستن نیستند، ولی برای خود سال‌های قبلم اصلاً انجامشان متصور نبود. مثلاً این که بروم یک رشته دیگر را شروع کنم خواندن، پایان‌نامه بنویسم، اپلای کنم و بیایم اینجا یک زندگی مستقل شروع کنم، به انگلیسی درس بخوانم و بدهم… ولی یک چیزی هست —یک چیز بزرگی— که از وجودم گم شده. یک شیرازه‌ای از زندگی‌ام کم شده. یک رشته‌ای گسسته شده و مهره‌های زندگی‌ام پخش‌وپلا شده‌اند این‌ور و آن‌ور. چیست که گم شده؟ می‌دانم و نمی‌دانم. مثل آن‌وقت‌ها که یک حس کلی و مبهم داری که کجای استدلال یکی غلط است، ولی باید بنشینی فکر کنی و تمرکز کنی تا درست بتوانی به زبانش بیاوری. حس می‌کنم باید این کار را بکنم. باید درست بنشینم تمرکز کنم که آن توده مه بی‌شکلی که دوروبر ذهنم پرسه می‌زند را شکار کنم؛ هی حواسم پرت می‌شود. هی تا می‌خواهم دقیق شوم، فکرم جاخالی می‌دهد، یا بدتر، اصلاً شروع نمی‌کنم که تمرکز کنم چون سرم گرم بازیگوشی می‌شود. وقتی وقتم آزاد است و فراغت بال دارم، عوض آن که بنشینم فکر کنم ترجیح می‌دهم وقتم را بکشم؛ نمی‌خواهم سختی فکر کردن را تحمل کنم. می‌نشینم عوضش توی یوتیوب مصاحبه‌های جیمز فرانکو  و لوئی سی‌کی را تماشا می‌کنم، یا آفیس را برای بار دوم و سوم می‌بینم.

ولی باید بنشینم فکر کنم. این مسأله را باید حل کنم. باید این فکرهای خام به قالب درنیامده را که دور سرم پرواز می‌کنند بگیرم و کنار هم مرتب کنم. توی همان سال‌های سیاه که حالم هنوز بد بود، یکی از دلایل کش آمدن بدحالی‌ام این بود که اصرار داشتم بفهمم چه به سرم آمده. نمی‌فهمیدم و به خاطر همین نفهمیدنم هم نمی‌خواستم بگذارم حالم خوب شود. مقاومت می‌کردم در مقابل چیزهای کوچک بی‌ادعایی که می‌توانستند حالم را خوب کنند بدون این که فهم و تحلیلی از اوضاع دستم بدهند. یکی از چیزهایی که باعث شد آخر حالم شروع کند بهتر شدن همین بود که دست از آن مقاومت ذهنی برداشتم. خیلی ساده وادادم. پذیرفتم که می‌شود آدم بدحالی را از سر بگذراند، بدون این که بفهمد قضیه چه بوده. که می‌شود مسأله‌ای حل شود بدون این که آدم خودش حلش کرده باشد. که لازم نیست آدم حتماً خوب‌حالی را به دست آورده باشد، می‌شود فقط لذتش را ببرد.

هنوز هم دلم می‌خواهد این باور کم‌رمق تازه‌یافته‌ام را حفظ کنم، چون فکر می‌کنم باور سالم‌تری است؛ مثل آن باور قبلی‌ام باشکوه و نجابتمندانه و شریف نیست، ولی سالم‌تر و معقول‌تر است. با این حال، همچنان فکر می‌کنم باید بنشینم و فکر کنم که چه اتفاقی افتاد و چه از وجودم کم شد توی آن سال‌ها. فهمیدن شاید شرط لازم خوب‌حالی نباشد، احتمالاً شرط کافی هم نباشد، ولی کمک‌کار است. خیلی وقت‌ها.

بکوش که در دلت طویله‌ای برای خودت داشته باشی، ناتانائیل

دیشب رفته‌ام توی جمع بچه‌های دانشکده و طبق معمول یک خرده باید وقت و انرژی صرف کنم تا احساس‌های نامطلوبم بگذرند: کمی افسردگی، احساس خالی بودن، یک احساس ناخوشایندی که دقیقاً نمی‌دانم چیست، مثل وقتی که مزه ناخوشایند چیزی هنوز زیر زبان آدم است.

معمولاً از جمع‌های دانشکده استقبال چندانی نمی‌کنم. آن اوائل فکر می‌کردم مجبورم بروم، چون اگر نروم از جمع جدا می‌افتم. آن تصویر کلیشه‌ای ایرانی‌هایی هم که نمی‌توانند قاطی جمع خارجی‌ها شوند و در نتیجه یا منزوی می‌شوند یا فقط با هم می‌جوشند، مثل تابلوی هشدار بالای سرم بود همیشه. الآن‌ها خیلی دیگر اذیت نمی‌کنم خودم را. به خودم می‌گویم وقتی این‌طور احوالت بد می‌شود بعد از بودن توی جمعشان، چه کاری است که خودت را اذیت کنی؟ این است که معمولاً پرهیز می‌کنم از جمعشان. سعی می‌کنم زیادی توی دورهمی‌هایشان نباشم، و فقط هرازگاهی بروم که خیلی هم غریبه نشوم ازشان. معمولاً وقت‌هایی می‌روم که یک مناسبتی باشد. دیروز هم دفاع یکی از بچه‌ها بود و بعد از دفاع همه راه افتادند سمت یک باری که تو دانشگاه است و محل دورهمی‌های همیشگی است. یک حد محدودی از بدحالی بعد از بودن توی جمع را می‌توانم تحمل کنم و به فوائدش می‌صرفد (این‌طور موجود سود و زیان حساب‌کننده‌ای شده‌ام).

قبلترها فکر می‌کردم این بدحالی همان بدحالی معمولی است که همیشه بعد از حضور توی جمع‌های نه چندان صمیمی دارم؛ همان خالی بودن و گیجی معمول، و البته تشدیدشده به خاطر این که خب بالاخره زبانم در حدی نیست که پابه‌پای حرف‌هایشان پیش بروم و موضوع صحبت‌هایشان هم برایم غریبه است. الآن‌ها فهمیده‌ام که چیزی بیشتر از آن است، چیزی که مختص همین جمع بچه‌های دانشکده است.

به نظرم بچه‌هایی که توی دانشکده با هم می‌پرند کم‌وبیش دو تا دسته شده‌اند: دسته بچه‌باحال‌ها و دسته dorkyها (واقعاً نمی‌دانم معادل فارسی‌اش چیست، وگرنه فارسی‌اش را می‌نوشتم). درست و حسابی نمی‌دانم چه ویژگی‌هایی هستند که این دو تا گروه را از هم جدا می‌کنند، ولی توی ذهنم دو تا گروه از هم کاملاً مجزایند. بچه‌باحال‌ها خوش‌مشرب‌ترند، بیشترشان آمریکایی و کانادایی‌اند، جوان‌ترند (مستقیم بعد از دبیرستان رفته‌اند دانشگاه و مستقیم بعد از لیسانسشان هم آمده‌اند اینجا)، آبجو و علف را دوست دارند و بدشان نمی‌آید چیزهای دیگر را هم امتحان کنند. دورکی‌ها آن‌قدرها خوش‌مصاحبت نیستند (زیاد ممکن است سکوت معذب‌کننده پیش بیاید اگر در جمعشان باشی)، غیر‌آمریکایی و غیرکانادایی بیشتر توی جمعشان دارند، سنشان معمولاً بالاتر است (بعضی‌هاشان چند سالی وقتشان را تلف کرده‌اند سر چیزهای دیگر)، آبجو و علف هم نقطه مرکزی جمعشان نیست. موضوع صحبت‌های دو تا گروه هم به نظرم با هم فرق می‌کند، هرچند که درست نمی‌دانم موضوع صحبت هرکدامشان چیست، مخصوصاً بچه‌باحال‌ها را؛ صحبت‌هایشان بیشتر به نظرم امتداد small talkها می‌آید (مجدداً نمی‌دانم چه معادل فارسی‌ای انتخاب کنم برایش)؛ یک مجموعه‌ای از اسمال‌تاک‌هایی که دنبال هم می‌آیند و خب بعضی هم بیشتر کش پیدا می‌کنند. دورکی‌ها را بیشتر دیده‌ام در مورد چیزهایی حرف بزنند که زمان بیشتری می‌خواهند: کتاب و فیلم و تفاوت‌های فرهنگی کشورهای مختلف و این‌جور چیزها. بچه‌باحال‌ها به نظرم در دنبال کردن فلسفه خیلی جدی‌تر و حرفه‌ای‌ترند. فلسفه را قشنگ به عنوان حرفه‌شان نگاه می‌کنند و جاه‌طلبی آکادمیک دارند و برایش تلاش هم می‌کنند. دورکی‌ها بیشتر از آن جهت فلسفه می‌خوانند که مغزشان تعطیل است یک کمی، که توی مکالمات معمولی آدم‌ها خارج می‌زنند چون فکرشان می‌رود سمت سؤال‌های عجیب غریبی که توی فلسفه فقط می‌شود دنبالشان گشت. بحث‌هایی که دقیقاً فلسفه آکادمیک نیستند، اما چیز دیگری جز فلسفه هم نیستند را توی جمع دورکی‌ها بیشتر می‌شود شنید.

حالا این ویژگی‌ها و تفاوت‌ها که می‌گویم خیلی دقیق و روشن نیستند (مخصوصاً آن تکه موضوع صبحت‌هایشان)، اما یک ویژگی هست که برایم خیلی پررنگ است: بچه‌باحال‌ها بیشتر در مورد بقیه آدم‌های دانشکده و به خصوص در مورد آن کارهایی که به نظرشان ضایع است حرف می‌ز‌نند، معمولاً هم یک‌طور ریشخندکننده‌ای. خیلی خیلی کمتر دیده‌ام دورکی‌ها این کار را بکنند. همین ویژگی‌شان است که به طور خاص حال من را بد می‌کند وقتی باهاشان وقت می‌گذرانم (البته هر کس من را یک‌کمی بشناسند با خواندن آن توصیفات قبلی هم می‌داند که من با دورکی‌ها آبم بیشتر توی یک جوب می‌رود —حتی شاید بدون خواندن آن توصیفات و فقط با شنیدن اسم دو تا گروه). این‌جور بی‌رحمی در مقابل مردم —همین که آدم اینقدر راحت از ویژگی‌های بد آدم‌های غائب حرف بزند— من را ناراحت می‌کند. آدم‌های مورد علاقه من آن‌ها هستند که ضایع بودن کارهای و رفتارها و بعضاً کل وجود آدم‌ها را می‌بینند و واکنششان —اگر نشانه‌ای ازش پیدا باشد— شرمندگی و احساس گناه و نهایتاً عصبانیت همدلانه و شریف است. اذیت شدنم را البته آن‌وقتی که توی جمعشان هستم نمی‌فهمم؛ آن موقع‌ها معمولاً تا حدی برایم جالب هم هست که سر دربیاورم در دانشکده چه می‌گذرد و بفهمم نظر عمومی راجع به فلان آدم و فلان کار و فلان اتفاق چیست، ولی معمولاً بعد از یک‌کمی وقت گذراندن باهاشان می‌بینم یک احساس تلخی و عدم امنیت و عذاب وجدانی نشسته ته دلم. این است که دلم می‌خواهد حذر کنم ازشان.

جالبی‌اش این است که بچه‌باحال‌ها جداجدا خیلی بچه‌های خوبی هستند. خیلی مؤدب و خوش‌برخورد و مهربانند. اما انگار با هم که می‌گردند آن بخش‌های نامهربان هم را تقویت می‌کنند. کلاً به نظرم جمع‌ها یک سری ویژگی‌هایی دارند که ورای ویژگی‌های تک‌تک اعضایشان است. بعضی ویژگی‌های فردی هستند که اثر تشدیدکننده دارند، دو نفری که آن ویژگی را دارند اگر به هم بیفتند هم را تشدید می‌کنند. راحت بودن در قضاوت کردن آدم‌ها، مسخره کردن کارهای ضایع، اساساً این دسته‌بندی ذهنی ضایع/باحال را داشتن از آن دست ویژگی‌هاست و به نظرم اتفاقی که توی جمع بچه‌باحال‌ها افتاده همین است. هر کدامشان یک اندکی این تمایل را داشته‌اند و این تمایل شده یک ویژگی جمعشان و حتی به آن‌هایی هم که این تمایل را نداشتند سرایت کرده. یک سریشان هستند که به نظرم جزو اعضای مرکزی گروه نیستند. ویژگی‌هایشان طوری است که عضو هر دو گروه می‌توانستند باشند، و آن اوائل با آدم‌های آن یکی گروه هم می‌گشتند، ولی کم‌کم یک‌دل عضو این یکی گروه شدند. این‌ها به طرز ویژه روی اعصاب منند. از دیدنشان یاد اعضای دون‌پایه گنگ‌ها می‌افتم. آن‌ها که خوشحالند که توی گنگ پذیرفته شده‌اند. که هر کار که می‌کنند فوراً ذوق‌زده نگاه می‌کنند به اعضای بزرگ‌تر ببیند واکنش آن‌ها چیست. همان‌ها که به قول جی لنو خنده‌هاشان زیرتر است. این‌ها آن آژیر خطری توی مغز من را که رویش درشت نوشته «رقت‌انگیز» به صدا درمی‌آورند و پشت‌بندش مجموعه احساسات درهم ناخوشایندی را که به این کلمه گره خورده‌اند در من زنده می‌کنند (من که مردم روی سنگ قبرم خواهند نوشت «اینجا آرامگاه آن است که همه عمر از رقت‌انگیز ترسید…»). اعضای اصلی گروه بچه‌باحال‌‌ها هیچ به قدر‌ این‌ها عصبانی‌ام نمی‌کنند.

حالا البته کل قضیه آنقدری شدید نیست. یعنی اصلاً این توصیف‌هایی که کردم همه تا حدی اغراق‌شده‌اند (البته به جز عصبانیت نامعقول من از آن‌ها که به نظرم دون‌پایه‌های گروه بچه‌باحال‌ها رسیده‌اند). گروه بچه‌باحال‌ها، حتی وقتی که با همند به نسبت مهربان و خوش‌قلب و سالمند. کلاً هم من در تشخیص این که دقیقاً چیست که از آدم‌ها روی اعصابم است خوب نیستم. فقط می‌فهمم که بعد از بعضی معاشرت‌ها بدروحیه و کج‌خلق و کم‌تحمل می‌شوم، و وقتی می‌خواهم دست بگذارم روی علتش معمولاً توصیفات پیچیده و برای دیگران غیرقابل‌فهمی به ذهنم می‌رسد. همیشه دلم می‌خواهد‌ با آن‌ها که دوستشان دارم و نظرشان را قبول دارم بنشینیم حرفش را بزنیم که ببینم آن‌ها می‌فهمند چه می‌گویم یا نه. مثلاً همین مورد هم. دلم می‌خواست می‌شد با هدو و راشکا و دیبو می‌نشستیم فیلم بازی را بازبینی می‌کردیم ببینم آن‌ها چه می‌گویند. معمولاً یک کمی من را دست می‌اندازند بابت این توصیفات عجیب غریبم از چیزهایی که روی اعصابم می‌روند. هدو مخصوصاً می‌گوید که سر درنمی‌آورد این چیزهای پیچیده‌ای که می‌گویم یعنی چه. ولی چند باری شده که بعدش «مستقلاً» شروع کرده یک چیز دیگری را که اذیتش می‌کند توصیف کند و آخرش معلوم شده داشته همان را که من می‌گفته‌ام می‌گفته با یک بیان دیگری.

حالا خلاصه این که دارم مرحله ریکاوری بعد از دورهمی را می‌گذرانم. ولی یک چیزی که دیشب بهش دقت کردم و خوشحالم کرد این بود که پشت سر گذاشتن بدحالی‌های بعد از معاشرت‌ها خیلی برایم راحت‌تر و سریع‌تر شده. دلیلش؟ یکی همین که یک توصیفی دارم از این که چیست که روی اعصابم است، و چیست که دوست نداشته‌ام توی جمع. دلیل مهم‌ترش، خیلی مهم‌ترش، این که یک چیزی دارم که مال خودم است و دوستش دارم. یک تصویری از خودم توی ذهنم شکل گرفته که در مقابل هجوم دیگران می‌توانم بهش پناه ببرم. یک‌جور هویت، متشکل از چیزها و کسانی که دوست دارم، چیزهایی که سلیقه‌ام می‌پسندد، آرزوهایم، هدف‌هایم، اصولی که حتی اگر پایه محکمی نداشته باشند، برایم مشخص‌اند و دلبستگی دارم بهشان… این‌ها انگار کوچک و نازک، ولی گرم و صمیمی و آشنا نشسته‌اند ته دلم و بعد از دیدن غریبگی‌های دنیای خارج که رویم را می‌گردانم طرفشان لبخند می‌نشیند به لبم از دیدن آشنایی‌شان. یک جور حال آهوی از طویله خران برگشته‌ای.

هزار لایه آن پوسته میان‌تهی

زشت است که این‌طور دل‌مشغول خودمم؟ منظورم از دل فکر است البته. نود درصد اوقات بیداریم یا به وقت تلف کردن می‌گذرد یا به از سر باز کردن ددلاین‌ها؛ توی آن ده درصد باقیمانده فقط دارم به خودم فکر می‌کنم. هی دارم با فکر خودم ورمی‌روم. خودم یک عمارت بزرگ غریب و تاریکی هستم که تمام مدت دارم راه می‌روم تویش. هی می‌روم بیرونش و از بیرون مه‌آلود نگاهش می‌کنم و باز برمی‌گردم تویش و در راهروهای پیچ‌ و واپیچش می‌گردم و در سیاهی دست به دیوارها می‌کشم. همین است که معمولاً حرفی ندارم به دیگران بزنم. وقتی که زمان‌هایت این‌طور بگذرند (و حتی وقت تلف کردن‌هایت جور جالبی نباشد که بشود حرفی ازشان کشید بیرون) آدم‌ها را که می‌بینی عزا می‌گیری که حالا با سکوت چه کنی. 

به چه فکر می‌کنم آن موقع‌ها که به خودم فکر می‌کنم؟ آیرانیکلی، به این که چرا به هیچ‌چیز دیگری فکر نمی‌کنم. که چطور شده (یا از اول چطور بوده) که هیچ‌چیز دیگر توجهم را جلب نمی‌کند. کلش فرآیند بی‌مغز و مایه‌ای است. ساختار است که هی در خودش بتند بدون این که به محتوایی شکل دهد. مثل دو آینه روبرو که هی در هم تکرار شوند بدون این که چیزی را نمایش دهند. همین است که من این‌طور بی‌حاصل و سترونم.

زشت است که این‌طور دل‌مشغول خودمم؟ نمی‌دانم. واقعاً نمی‌دانم. من در خیلی حیطه‌ها که مردم شهودهای قاطع اخلاقی دارند، هیچ قضاوت یا حس اخلاقی خاصی ندارم. در حیطه اخلاق فردی که به قطع و یقین ندارم. حتی دو روز پیش توی راه دانشگاه داشتم فکر می‌کردم که آیا بد است که آدم پارتنرش را شکنجه کند. نه آزار و اذیت جنسی که دو طرف ممکن است قرارداد کنند با هم. آزار و اذیت واقعی روانی. و خیلی جوابش به نظرم سرراست و ساده نبود راستش. اینقدر اوضاع اخلاقی‌ام وخیم است یعنی. یک خرده که مسئله از حیطه مسائل معمول و روزمره اخلاقی خارج شود، من هیچ نظری نمی‌توانم بدهم. «باید»ها هیچ تکان احساسی‌ای نمی‌دهندم. البته می‌دانم چه هستند بایدها، اما به نظرم در برابر «است»ها خیلی ضعیف و بی‌رمقند. است‌ها، واقعیت‌ها برایم آن چنان اصالت جامدی دارند که بایدها را به سخره می‌گیرند. نمی‌دانم پای بایدها به کجا بند است. بایدها به نظرم چهره‌های جدی و محترمی نمی‌رسند که است‌ها باید جوابگویشان باشند؛ برعکس، سربه‌هواهای خوش‌خیالی‌اند که باید در برابر واقعیت خشن شرمنده باشند. تنها زمین محکمی که می‌شناسم که پای بایدها را به جایی بند می‌کند این است که درد بد است. درد و رنج، و متعاقبش هرچه درد و رنج به بار بیاورد، بد است. و رنج، فقط وقتی رنج خالص است که تماماً از بیرون فرد نشأت بگیرد. وقتی که فقط یک فرد مطرح است (یا در آن فاصله نزدیک نزدیکی که معلوم نیست دیگری خود است یا دیگری) و فرد رنجی را یا آن‌چیز را که سبب رنجی می‌شود می‌خواهد، وقتی که آن خط قاطع بین رنج و لذت محو و گم می‌شود، وقتی مطلوب و نامطلوب به هم آمیخته می‌شوند، کل سیستم اخلاقی من سردرگم و ناکارآمد می‌شود. می‌شود البته با محاسبه سود و زیان درازمدت فکرهایی کرد و نتایجی گرفت، اما این محاسبه‌گری‌ها—اقلاً برای من— کم‌زورند، آن احساس اخلاقی را که انگیزه یا مانع عمل می‌شود ایجاد نمی‌کنند…

به بیراهه رفتم. فقط می‌خواستم توضیح بدهم که چرا نمی‌دانم این‌طور دل‌مشغولی دائم به خود بد است یا نه. یک حسکی دارم که احتمالاً بد است، ولی چندان جدی نیست. فقط در این حد است که قضاوت دیگران خیالی را که نوشته‌هایم را می‌خوانند تصور کنم و ببینمشان که سرزنش‌کنان رو برمی‌گردانند که بس است دیگر، خفه‌مان کردی بس که دست توی امعاء و احشای خودت کردی. سعی می‌کنم نادیده‌شان بگیرم. سعی می‌کنم احساس گناه نکنم در برابر روترش کردن خیالی‌شان. نوشتن برای من لازم است. اگر ننویسم از دست می‌روم. و چاره‌ای ندارم جز نوشتن از فکرهایم. فکرهای بی‌مایه‌ام که تکرار می‌کنند «من، من، من…» و در خود مکرر می‌شوند.

ذهن آدمی ایز عه بچ. —حکمت چینی

ذهن آدم آدم را گول می‌زند. آدم نمی‌تواند آسوده‌خاطر باشد از دست ذهنش. نمی‌تواند مطمئن باشد که خودش می‌داند دلیل کارهایش چیست، که چه چیزی افسارش را گرفته این‌ور و آن‌ور می‌برد. آدم فکر می‌کند یک فکر و خیال نامعقول و مریضی را گرفته با ناخن از گوشت دلش کشیده بیرون، بعد از چند وقت می‌بیند همان فکر و خیال، تغییرشکل‌داده و موذی‌تر، یک جای مخفی‌تری از وجودش نشسته و دارد راه می‌بردش. و معمولاً این‌طور است آدم وقتی این را می‌فهمد که آن ساخته‌ای که آن فکر و خیال علم کرده با ضربه واقعیت می‌ریزد و آوار می‌شود (که محک مریض بودن فکرها و تمایلات این است که کفاف دنیای واقعی را بدهند یا نه). بعد آدم عکس‌های قبل از واقعه را که نگاه می‌کند یک‌هو همان موجود موذی تغییرشکل‌داده را می‌بیند که یک گوشه تصویر لابلای هیاهوی جمعیت پنهان کرده خودش را، چهره‌اش تار و محو است —فوکوس دوربین جای دیگری است— اما از برق چشم‌هایش معلوم است که زل زده به دوربین، تنها کسی که دارد به دوربین نگاه می‌کند.

من آدم صادقی‌ام. به خودم کم دروغ می‌گویم. آن‌وقت‌ها هم که دارم کم‌محلی می‌کنم به واقعیت —از سر بی‌تقوایی، یا جوگیری یا هرچه— آن صدای واقع‌بینانه‌ای که توی دلم دارد می‌گوید «اما…» به سطح خیلی نزدیک است. اما پیش آمده که این‌جور بد خورده باشم از ذهن خودم. و فکرش را که می‌کنم می‌بینم آن وقت‌هایی که این‌طور فریب ذهنم را خورده‌ام همه‌شان به معنا مربوط بوده‌اند. به این که خواسته باشم معنایی را پیدا کنم برای زندگی‌ام، هویتی را پیدا کنم برای خودم، طرحی را بریزم که نقش زندگی‌ام بشود. چرا این‌طور است؟ چرا در این‌جور موارد این‌طور احمق می‌شوم، اینقدر ناحساس می‌شوم به دروغ‌گویی به خودم؟ به نظرم چون معنا اساساً دروغ است. معنا لباسی است که به واقعیت می‌پوشانیم تا با تن عریانش مواجه نشویم. به معنایی راضی شدن تسلیم کردن هوشیاری است، دست شستن از زیرکی و رندی است. عنان مطلقاً به معنایی سپردن به آغوش کشیدن امنیت خوش‌دلانه و ساده‌دلانه است… ایرادی هم ندارد البته. باید کرد این کار را. باید این چند روز زندگی را سر کرد جوری. منتها من انگار نمی‌دانم آن موقعی که دارم فتیله صداقت را پایین می‌کشم کجا باید دست نگه دارم.

مثال، از گیر کردن ذهن در هیچ‌چیز

مثلاً یک‌وقتی توی یکی از کامنت‌های فیس‌بوک صادچه در جواب یک کسی گفته بود «گویا بله»، بدون آن که آن فاصله وسط را بگذارد. آن طرف کامنت گذاشته بود که خوانده است «گویابْله». بعد گویابله یک‌هو کسی شد توی فکر من. رفتم نوشتمش:

گویابْله تن چالاک و سیاهش را کش داد و دراز کشید روی شن طلایی رنگ. باز آمده بود توی این تکه دایره‌ای عجیب جنگل که خاکش یک‌هو شنی بود آن وسط و هیچ درختی نداشت. گذاشت آفتاب پهن شود روی تمام بدنش. منگی پخش شد، از دماغش گذاشت و تا شکمش رفت. ذرات منگی که دانه دانه تا همه جای تنش رفتند و سرجایشان آرام گرفتند، بلند شد و راست نشست. دماغش را چین داد، صورتش را مالید و چشم‌هایش را باز کرد. گفت «سلام».

درخت سر تا پایش را برانداز کرد. «سلام». خوش‌خلق نبود.

گویابله دست‌هایش را باز کرد. دست‌هایش را کشید و با یک حرکت ناگهانی – انگار که می‌خواست هوا را بغل کند - جمعشان کرد. هوا جاخالی داد. روباهی که از حاشیه جنگل می‌گذشت، یک لحظه ایستاد، چشم‌هایش را ریز کرد و از دور گویابله را وارسی کرد. با خودش گفت «تنش باید نرم باشد». دمش را رقصاند، بعد سریع دور شد و رفت. گویابله بی‌دلیل خندید. حس می‌کرد بدنش زیر پوست گرم‌شده‌اش خنک است.

درخت گفت «کسی نیامد دنبالت؟»

گویابله کَمَکی یکه خورد، یک ابرویش را انداخت بالا و درخت را نگاه کرد. فهمید کج‌خلق است.

«نه هنوز.» … «می‌آیند. یک‌وقتی می‌آیند.»

«شاید هم نیایند. اگر می‌خواستندت اصلاً ولت نمی‌کردند از اول.» ... «شاید هم مرده باشند.» واقعاً بدخلق بود که این‌قدر بدجنس شده بود. گویابله ترجیح داد ساکت باشد.

«باید از باد بپرسی. شاید هم بذرت را باد آورده باشد.»

«من آدمم.»

«خب؟» قانع نشده بود.

«آدم‌ها بذر ندارند!»

«همه چیز بذر دارد.»

«آدم‌ها ندارند. همین‌جور هستند. از اولش آدمند.»

«هوم...» نمی‌فهمید.

«بذرهایشان توی دلشان است. بعد که آدم درسته شدند می‌آیند بیرون.»

«آها» این شده بود یک چیزی. «یعنی توی دلشان خالی است؟» خودش یک کرم داشت توی تنش. یک لانه‌ای هم بود که الآن خالی بود. آه! آن لانه خالی!

«شاید... لابد...» به خودش فکر کرد. به خودش فکر کرد و خالی بزرگی که همیشه همراهش داشت. ولی این فرق می‌کرد. بعد هم فکرش آمد سمت این تکه خالی جنگل. توی هر خالی‌ای می‌شد بذری کاشت؟ «نمی‌دانم... شاید هم تنشان جا باز می‌کند برای بذر».

نگاهش را گرداند روی قد بلند درخت. به نظرش رسید الآن کمتر بداخلاق است. «طوطی کو؟»

درخت دوباره سگرمه‌هایش را کرد توی هم. «نمی‌دانم. همین دوروبرها لابد. رفته.»

«دعوایتان شده باز؟»

درخت شاخه بالا انداخت.

گویابله با خودش فکر کرد «حسود است».

درخت جواب فکرش را داد «من حسادت نمی‌کنم.»

«این که او می‌تواند برود دلیل خوبی‌اش نیست. خب تو هم می‌توانی بایستی.»

درخت با نوک یکی از ریشه‌های بیرون زده‌اش زمین را خراش داد. لب برچید و هیچی نگفت.

«طوطی‌ها پرواز می‌کنند، درخت‌ها می‌ایستند. همین است که هست.»

درخت رویش را کرد آن‌ور. خوشش نمی‌آمد گوش کند. گویابله هم چیزی نگفت. فکرش گیر کرده بود توی خالی و بذر.

«می‌خواهی از باد بپرسم برایت؟»

«چی؟» رشته فکرش پاره شده بود. «چی را بپرسی؟»

«که بذرت مال کجاست؟»

«ها.» شانه بالا انداخت. «نه... خودم اگر خواستم می‌پرسم.» حالا او رویش را کرد آن‌طرف. توی هوا نقطه سیاهی بود که نزدیک می‌شد. «برگشت.»

درخت تند پرسید «کی؟!»

«طوطی. طوطی برگشت.»

درخت هیچی نگفت. شاخه‌های بالایش لرزید. اما خودش تکان نخورد. به روی خودش نیاورد. طوطی آمد نشست روی شاخه‌اش. او هم چیزی نگفت. پنجه‌هایش را دور شاخه هی باز و بسته کرد. بعد سر برد پرهایش را مرتب کرد.

گویابله حس کرد مزاحم است، بلند شد و رفت.

با خودش فکر کرد «امروز آب‌تنی می‌کنم».

پیری، عشق و رقاص مرده

دلم برای نوشتن همین‌جوری تنگ شده. نوشتن الکی. نوشتن از این که روز آدم چه‌جوری گذشته، یا نوشتن از یک حسی که آدم دارد، یا یک فکر جالب به‌دردنخوری که آدم کرده، یک چیزی که قشنگ است، اما هیچ فایده‌ای ندارد. نوشتن از سر نوشتن، نه به خاطر این که آدم می‌خواهد افاضه حکمتی بکند، یا تحلیلی را بنویسد، چه تحلیل خود و احوالات خود، چه تحلیل یک واقعه و مفهوم و پدیده. نوشته‌هایی که وبلاگ قدیمم و فیسبوکم —آن‌وقت‌ها که هنوز عضوش بودم— ازشان پر بود.

نمی‌دانم هیچ‌وقت دیگر بتوانم آن‌جور بنویسم یا نه. آن‌جور نوشتن یک صبوری و فراغت و بازیگوشی ذهنی‌ای می‌خواهد که ندارم دیگر. الآن‌ها یا ذهنم خیلی شتاب‌زده و سرشلوغ است، یا خیلی رخوتناک و تنبل. آن حد وسط را که لازمه آن‌جور نوشتن، آن‌جور روایت کردن، آن‌جور ایستادن و نگاه فکر را دنبال هر چیز جالبی کشاندن است از دست داده‌ام. اما این دلیل اصلی‌اش نیست که نمی‌توانم. دلیل اصلی‌اش، این است که، رقاص درونم مرده.

یک میلی هست توی آدم‌ها… میل دیده شدن و تحسین شدن، میل بازی کردن، نه به خاطر آن که بازی جالب است و کیف دارد، که صرفاً به خاطر عضوی از بازی بودن، به عنوان بازیکن دیده شدن و تأیید گرفتن… این آن میلی است که من اسمش را گذاشته‌ام رقاصی. همان میلی که جور ناب و خالصش را آدم در بچه‌ها می‌بیند آن‌وقتی که آن جوک‌های کذایی‌شان را می‌گویند. جوک‌هایی که هیچ خنده‌دار نیستند، اصلاً معلوم نیست چرا اسمشان جوک است، جز این که این بچه هم دلش خواسته «جوک بگوید». بچه‌ها البته عزیز و بامزه و خنگند و تماشای همان میل عریانشان هم جالب است، اما خوشبختانه به تدریج که بزرگ‌تر می‌شوند یاد می‌گیرند که باید چیزی هم اضافه کنند به آن میل، که باید جوک‌هایشان خنده‌دار باشد. این فقط به آن خاطر نیست که می‌خواهند واکنش بهتری به دست بیاورند، به این خاطر هم هست که تماشاگر جدیدی پیدا می‌کنند: خودشان تماشاگر خودشان می‌شوند؛ یاد می‌گیرند جوک‌هایی بگویند که خودشان را هم بخنداند، یاد می‌گیرند که رقصشان به چشم خودشان هم باید قشنگ بیاید. بهترین رقاص‌ها آن‌ها هستند که برای خودشان می‌رقصند، به شوق آن لذتی که از تماشاچی رقص قشنگ بودن حاصلشان می‌شود. این لذت البته همه کار نیست. اگر بود، نمی‌رقصیدند و فقط محو رقص دیگران می‌شدند. این رفت‌وآمد دائمی بین رقاص و تماشاچی است که رقص را ممکن می‌کند، رفت‌وآمدی که گاهی آن‌قدر متواتر می‌شود که این دو در هم ملغم می‌شوند: در هیچ لحظه‌ای نمی‌توان گفت کدام کدام است.

آدم بزرگ‌تر که می‌شود، رقصیدن فقط به شوق رقاصی، بازی کردن فقط به خاطر بازی بودن، جوک گفتن فقط به خاطر جوک گفتن، نوشتن فقط به خاطر نویسنده بودن سخت‌ترش می‌شود. نه فقط این، که تحملش برای دیدن آن میل عریان رقاصی آدم‌بزرگ‌ها هم کمتر می‌شود؛ چشم آدم می‌گردد دنبال قشنگی رقصشان. این روزها زیاد پیش می‌آید که وقتی پست‌های جدید توی اینوریدر را می‌بینم سرسری نگاهشان کنم و بگذرم. قبل‌ترها یک التزام بی‌دلیلی داشتم که همه نوشته‌های وبلاگ‌هایی را که دنبال می‌کنم حتماً بخوانم. الآن‌ها راحت‌تر بعضی نوشته‌ها را بدون واقعاً خواندن می‌بندم. بعضاً نوشته‌ها به نظرم فقط از سر «من هم می‌نویسم» می‌آیند، خیلی معلوم است که نویسنده‌شان فقط دارد می‌گوید من «همانم» که این‌ها را نوشته‌ام، که دارد هویت می‌گیرد از صرف حرف زدنش، که دارد «خود»ش «می‌شود» به واسطه نوشتن، همان‌طور که بچه‌ها گاهی حرف می‌زنند، خودشان را نشان می‌دهند، جوک می‌گویند که باشند.

حالا البته این‌ها که می‌نویسم از سر تحقیر نیست. کلاً حس می‌کنم مدیران بلاگر و وردپرس و بلاگفا و غیره مشغول امضا جمع کردن باشند که به من بگویند بالاغیرتاً تو وبلاگ خواندن را تعطیل کن عوض این که هی بخوانی و بیایی چشم و ابرو نازک کنی. ولی واقعاً قصدم اصلاً این نیست. من رقاص‌ها را دوست دارم. آن میل عریان رقاصی هم به نظرم چیز خوبی است. گفتم همان میل است که رقص را ممکن می‌کند. به نظرم این میل، مستمر که باشد، رقاص‌ها را می‌برد به سمت قشنگ‌تر رقصیدن. همین میل است که چشم و گوش آدم را باز می‌کند که چیزهای قشنگ نامرئی را شکار کند و بپروراندشان و عرضه‌شان کند، که هم ذهن رقاص را به قشنگی آموخته می‌کند هم عضلاتش را برای رقصیدن پرورده. فقط دارم می‌گویم کم‌کم چشم‌های سخت‌گیرتری پیدا کرده‌ام برای ارزش و قشنگی. همین است که خودم نوشتن برایم سخت‌تر شده. این، و البته ضعیف و ناتوان شدن آن میل خالص رقاصی‌ام. دیگر ذهنم بیخود و بی‌جهت نمی‌دود دنبال فکرها و خیال‌ها که ورزشان بدهد و به شکل قشنگی درشان بیاورد. دیگر ذهنم گیر یک هیچ‌چیز نمی‌شود و از قشنگی‌های خرده‌ریزی که می‌شود حول آن هیچ‌چیز لطیف جمع کرد ذوق نمی‌کند. غم‌انگیز است. نه فقط از آن جهت که آدم دیگر نمی‌رقصد، بلکه از آن جهت که آدم قشنگی‌ها را هم کمتر می‌بیند. به فکر عرضه بودن، به فکر تولید بودن —هرچند ناخودآگاه و خودکار— چشم آدم را برای شکار زیبایی‌ها هم تیزتر می‌کند. شاید کسانی هم هستند که صرف تماشاچی زیبایی بودن سر کیفشان می‌آورد. برای من لذت از زیبایی همیشه تا حدی ناشی از رابطه شخصی خودم با آن بوده، ناشی از قرابت با مؤلفش، فهمیدن آن که چرا من هم اگر بودم همان را تولید می‌کردم —یا بهتر— نمی‌توانستم به آن خوبی تولید کنم… این اگر نه همه، که بخش بزرگی از لذت من از زیبایی بوده. من از بچگی رقاص بوده‌ام آخر...

و آن رقاص، چند وقتی است که، دیگر، مرده است. چه شد که رقاصکم مرد؟ که فریادهایش در بالش بی‌صدا شد و دست و پایش کم‌کم از حرکت ایستاد؟… آه همیشه پای عشق در میان است.

پی‌نوشت: بهترین رقاص‌ها آن‌ها هستند که برای خودشان می‌رقصند؟ شاید نه. شاید بهترین رقاص‌ها آن‌ها باشند که از خود تکان خوردن، از خود مرتعش شدن لذت می‌برند. شاید. ولی بعید می‌دانم. گمانم افسانه رقاصی که با رقصش یکی می‌شود و در مستی رقصش بی‌خبر می‌شود دروغ باشد. راست باشد هم مواقع نادری رخ می‌دهد… نمی‌دانم… کلاً دارم چرت‌وپرت می‌گویم. نوشته‌ام پر از تناقض و ابهام است احتمالاً. و من توان بهتر، قشنگ‌تر، ارزشمندتر کردنش را ندارم. چون رقاص، آن رقاصک…