یکی توییت کرده بود که یکی از پست‌های کانال تلگرام سارینا اسماعیل‌زاده را بعد از مرگش ویرایش کرده‌اند که اینطور نشان بدهند که فکر خودکشی توی سرش بوده. رفتم چک کردم خودم. بالای پست نوشته شده بود ویرایش‌شده و موس را که نگه می‌داشتی رویش تاریخ لعنتی ویرایش را نشان می‌داد که ۹ روز بعد از پرپر شدن جان عزیزش بود. یک‌هو مورمورم شد. لرز افتاد به پشتم. یاد آن وقتی افتادم که از مسافرت برگشتیم خانه و دیدیم دزد زده به خانه. من نگاهم افتاد به جای کفش دزد که روی کف‌پوش خانه مانده بود و لرزیدم. دیدن چیزی آن‌جور غریبه و نادوست وسط جایی آن همه آشنا، دیدن بی‌واسطه ردپای آن بیگانه بی‌چهره هولناک است.
۱۴۰۱ مهر ۱۹, سه‌شنبه
۱۴۰۱ خرداد ۳, سه‌شنبه
بی‌ربطیات - وقایع‌نگاری یک جنایت
«چیز» را بابا آورده بود خانه. مامان فرستاده بودش برود سیب‌زمینی بخرد و بیاورد، و بابا خیلی زودتر از آنچه که باید با یک کیسه عجیب برگشته بود خانه. گفته بود قبل از رسیدن به میدان میوه یک پیرمرد ناآشنایی دیده بوده با یک گاری چوبی پر از سیب‌زمینی. پیرمرده ظاهر ژنده غریبی داشته بود. یک حدقه چشمش انگار خالی بود و پلکش یک‌طور دل‌آشوب‌کننده‌ای برگشته بود و هم‌آمده بود. اما آن چشم سالمش هم، که درشت و سبز و براق بود، حال آدم را بهتر نمی‌کرد: مثل یک گوی شیشه‌ای وسط کاسه خون دودو می‌زد و آدم را می‌پایید. بابا به هر حال سیب‌زمینی‌ها را خریده بود ازش. هم نزدیک‌تر بود، هم ارزان‌تر، هم به هر حال ثواب داشت کمکی به این بینوا کردن. پیرمرده، سیب‌زمینی‌ها را عوض کیسه پلاستیکی ریخته بود توی یک کیسه پارچه‌ای فیروزه‌ای، با نقش و نگارهای اسلیمی در هم.
مینا خوشش آمده بود از کیسه‌هه. رفته بود از مامان که داشت غرغرکنان سیب‌زمینی‌ها را خالی می‌کرد –«این چه سیب‌زمینی‌های کوچک پلاسیده‌ای بود؟»—گرفته بودش. کیسه خالی نبود. یک سیب‌زمینی کوچک جا مانده بود ته کیسه. مینا که دست کرده بود سیب‌زمینی را دربیاورد بگذارد روی باقی سیب‌زمینی‌ها یک‌هو جیغک خفه‌ای زده بود و پرتش کرده بود روی زمین. چیز جامانده سیب‌زمینی نبود. معلوم نبود چی بود. امیر از زمین برش داشت. با ضیا سه تایی نگاهش کردند و وارسیدندش. چیز غریبی بود. کوچک، اندازه یک گردو. رنگش یک‌جورهایی صورتی بود، صورتی تند و زنده، مثل صورتی زیر پلک آدم، یا زخم بدجوش خورده و گوشت‌آورده. کمی هم شفاف بود. انگار تویش می‌شد چیز دیگری را دید، یک چیز گرد انگار سبزرنگ که دودو می‌زد و سه تایشان را نگاه می‌کرد. نه نرم بود نه سفت. فشارش که می‌دادند می‌رفت تو و برمی‌گشت سر جایش. فشارش که می‌دادند یک اتفاق دیگر هم می‌افتاد: یک صدایی می‌داد، انگار صدای ناله خفه و دوری. از دست مینا هم که افتاده بود جیغ نازکش با جیغ مینا قاطی شده بود. روی یک تکه از سطحش که کمی برآمده بود یک چیزهای نرمی بود، انگار یک جور کرک. وقتی دست می‌کشیدند رویشان چیزه تکان کوچک موزونی می‌خورد و گوی سبز تویش هلالی‌شکل می‌شد.
چه بود؟ هیچ نمی‌دانستند. شبیه هیچ‌چیزی نبود. جانور بود؟ حیوان نبود انگار. کمتر از حیوان به نظر می‌رسید. ولی از آن طرف بی‌جان هم نبود. به نظر می‌رسید زنده است. انگار می‌دیدشان و حسشان می‌کرد. تکان خوردن‌هایش انگار واکنش بود به اطراف، نه تکان خوردن‌های بی‌هدف یک چیز بی‌جان. وارسی کردن و نگاه کردن و بازی کردن باهاش شد دلمشغولی اولشان. تا چند روز از خواب که بیدار می‌شدند، از سر سفره که –لقمه‌ها را جویده و نجویده—بلند می‌شدند، می‌دویدند ته باغچه پشتی، زیر داربست‌های انگور، و مشغول معاینات و مکاشفاتشان می‌شدند. حتی پسرهای میرزاده که آمدند قبل سفر خداحافظی کنند یک خداحافظی سرسری سردی کردند باهاشان و برگشتند سر کارشان.
آن همه وقت گذاشتن‌ها اما نتیجه چندانی نداشت. سر در نیاوردند چیست. حتی اسم که می‌خواستند بگذارند برایش نتوانستند توافق کنند سر هیچ اسمی. آنقدر معلوم نبود چطور چیزی است که نمی‌دانستند توی کدام دسته باید دنبال اسمش بگردند. همه اسم‌ها نامناسب بودند برایش. اینطور شد که همان «چیز» اسم شد و رویش ماند.
سر یک نکته البته توافق داشتند: جایش توی جعبه گنجینه‌ها بود. همان روز دوم، گذاشتندش توی جعبه فلزی شکلات‌های خارجی. بغل امضای فرشاد پیوس، تیله رنگ‌ووارنگ بزرگی که هیچ‌کس لنگه‌اش را نداشت، چاقوی دسته‌عاجی قشنگی که توی سرداب آقابزرگ پیدا شده بود، طلسم عجایب که با میرزاده‌ها درست کرده بودند و بنا بود یک سال دست این‌ها باشد یک سال دست آنها و آن دکمه فلزی که آن دو تای دیگر فکر می‌کردند آنجاست چون قشنگ است اما این یکی می‌دانست که آنجاست چون توی یک عیددیدنی از کت پارسا افتاده بود و هنوز بوی عطرش را می‌داد.
گذاشتن چیز توی جعبه اما انگار اشتباه بود. اقلا بستن در جعبه. چون فردایش که در جعبه را باز کردند به نظرشان رسید چیزی خراب است: چیز، رنگش عوض شده بود، رنگش از صورتی به خاکستری می‌زد، کمی چروک برداشته بود و داشت تندتند می‌تپید. بیرونش که آوردند بعد از چند دقیقه‌ای برگشت به حال سابقش. انگار که نفسش گرفته بود باشد آن تو. امیر پیشنهاد داد جعبه را سوراخ کنند. ضیا گفت حیف است. مینا یک چیزی را حایل در جعبه کرد جوری که لایش باز بماند. که البته بعد از چند روز به آن هم نیاز نبود. چیز بزرگ شده بود، دیگر قد یک سیب کوچک شده بود و حجم خودش کافی بود که لای جعبه را باز نگه دارد.
یک نکته دیگر هم بود که سرش توافق داشتند: به پویا و پیمان می‌شد اعتماد کرد و نشانشان داد. از سفر که برگشتند آوردندشان زیر داربست‌های انگور و چیز غریب را نشانشان دادند. بررسی‌ها و معاینه‌ها و فرضیه‌ها این بار با حضور آنها از سر گرفته شد. ولی باز هم به نتیجه‌ای نرسیدند. مسئله این بود که چیز جز همان‌ها که ازش دیده بودند کار چندانی نمی‌کرد. برش که می‌داشتند انگار با آن گوی سبزرنگ توی دلش می‌پاییدشان، اگر فشارش می‌دادند یا می‌انداختندش ناله‌ای می‌کرد، و اگر کرک‌هایش را نوازش می‌کردند مرتعش می‌شد. رشدش هم دیگر کند شده بود. چیزهایی که می‌دیدند همه با فرضیه‌های مختلفشان –این که این یک حیوان تازه تکامل پیدا کرده باشد، این که آدم‌فضایی‌ها کار گذاشته باشندش روی زمین که آدمها را بپاید، این که تخم آخرین دایناسور باقیمانده باشد، که یک بچه‌ای باشد که کسی طلسمش کرده باشد و توی آن غلاف عجیب گیر انداخته باشد ...— می‌خواند و با هیچ کدامشان نمی‌خواند.
اینطور شد که چیز کم‌کم جالبی‌اش را از دست داد. کم‌کم وقت‌های کمتری صرف نگاه کردنش شد. کمتر می‌رفتند حیاط پشتی سراغش. دیگر حتی آن‌قدرها هم مواظب نبودند که خوب لای موها مخفی‌اش کنند مبادا کسی ببیندش. تا آن بعدازظهر گرم وسط مرداد برسد دیگر پاک فراموشش کرده بودند. همان روز که سه تایی غم‌زده چمباتمه زده بودند زیر درخت‌های انگور و به صدای اسباب‌کشی که از کوچه می‌آمد گوش می‌کردند.
- خانوم میرزاده می‌گفت همیشه می‌خواسته برگردد تهران. حالا که پارسا دانشگاه قبول شده بهترین وقت است که بروند همان‌جا خانه بگیرند.
- چرا تا آخر تابستان نمی‌مانند اقلا؟
- می‌گفت برویم جاگیر شویم قبل شروع مدرسه‌ها.
- پویا می‌گفت بغل خانه جدیدشان یک مدرسه فوتبال است. آنجا اسم نوشته‌اند.
- پیمان می‌گفت سر می‌زنیم.
مینا انگشت پایش را کشید روی کرک‌های چیز که افتاده بود روی زمین. به خالی بعدازظهر مرداد فکر می‌کرد که قرار شده بود دیگر تا همیشه کش پیدا کند. پایش را نگه داشت روی چیز و اندکی فشارش داد. چیز ناله‌ای کرد. مینا شوتش کرد سمت امیر. چیز جیغکی زد. امیر خم شد برش داشت. گرفتش توی دستش و بی‌فکر این دست و آن دستش کرد.
- کشک... بیایند اینجا چی کار کنند؟ یادشان می‌رود همه‌چیز...
دست‌هایش را کاسه کرد دور چیز. شده بود اندازه یک سیب‌زمینی بزرگ. شست دو تا دست‌هایش را گذاشت آنجا که از پشتش گوی سبزرنگ کوچک داشت نگاهش می‌کرد. چی بود؟ همیشه همین بود. همه‌اش آنجا بود و نگاه می‌کرد. هیچ کار دیگر نمی‌کرد. شروع کرد، اول آرام آرام بعد با زور، فشارش دادن. انگار که بخواهد انگشت‌هایش را از دو طرفش به هم بیاورد و گوی کوچک را بگیرد. چیز ناله‌اش بلند شد. اول آرام آرام، بعد هی بلندتر و بلندتر... محکم‌تر و محکم‌تر... بلندتر و بلندتر... جیغ ممتد حیاط را پر کرده بود.
- زود باش! بیشتر فشار بده! الآن مامان این‌ها برمی‌گردند... ناخن... ناخن‌هایت را فرو کن!
صورت امیر قرمز شده بود. ناخن‌هایش که فرورفتند توی گوشتِ چیز، مایع زردرنگ لزجی زد بیرون. بوی گندیدگی می‌آمد. انگشت‌هایش توی گوشت لزج گشتند دنبال گوی کوچک و سفت گرفتندش.
- آها... فشار بده...
جیغ گوشخراش شده بود... ناخن‌ها که گوی را دریدند، صدای پوکّی آمد، مایع قرمز تیره گرمی پاشید به اطراف و جیغ یک‌باره قطع شد. امیر نفس‌نفس می‌زد. ضیا یک بار دیگر از سر دیوار سرک کشید.
- مامان دارد می‌آید! بدو برو لباس‌هایت را عوض کن!
مینا شیلنگ را آورد که رد خون و عفن را از روی انگورها بشوید.
۱۴۰۱ اردیبهشت ۱۶, جمعه
غوره‌نشده لردبسته
علاقه‌ام به این که «کار»ها را سر آن فرصت معهود انجام بدهم، به علاوه خوشبینی و خوشخیالی‌ام نتیجه می‌دهد که همیشه حس میکنم فعلا از انجام کارها معافم، حس میکنم از من توقع نمی‌رود کاری بکنم –من که هر چه نباشد بچه‌ام و فعلا زود است برایم کاری کردن، من که معلوم است عذرم موجه است برای معاف بودن از کارهای آدم‌بزرگ‌ها. این خودش نتیجه‌اش این میشود که مدام در یک حال تعجبی به سرم می‌برم وقتی میبینم که ناغافل وقتش شده که کاری بکنم، که از من هم انتظار می‌رود که درگیر باشم، که کسی یادش نیست من فعلا معافم. مثل آن وقت‌هایی که خیالت راحت است که تا امتحان‌های آخر سال وقت هست و بالاخره یک وقتی خواهی رفت سراغ درس‌ها، و معلم یک‌باره آمده و گفته می‌خواهد امتحان کلاسی بگیرد. با یک‌جور تعجب و غافلگیری و احساس گناه دوروبرم را نگاه میکنم که ببینم بقیه چه میکنند و هر لحظه امید دارم که دری به تخته‌ای بخورد و خطر از سرم رفع شود: معلم بی‌خیال امتحان گرفتن بشود، زنگ بخورد، دستی از جایی بیاید و من را از وسط مهلکه بدزدد و ببرد یک جای امنی... در طول این سال‌هایی که گذشته بالاخره به جبر محیط محدوده کارهایی که انجامشان داده‌ام گسترش پیدا کرده، ولی آن حس درونی همیشه هست. سر دانه دانه کارهایی که باید بکنم هست. حتی سر مرحله مرحله‌شان. هر کدامشان را که می‌خواهم انجام بدهم باید بر یک مقاومت بزرگ درونی غلبه کنم و وقتی بالاخره انجامشان می‌دهم که هیچ چاره دیگری نباشد، وقتی که تا توانسته باشم دست‌دست کرده باشم و وقتم را هدر کرده باشم.
به علاوه، گستره چیزهایی هم که به سر فرصت طلایی موکول شده‌اند بزرگتر شده. فلسفه یک وقتی خیال دوری بود که هیچوقت فکر نمیکردم به زندگی واقعی‌ام ربط داشته باشد. وقتی که زد و خورد و دانشجوی فلسفه شدم، باز با همان حس معاف بودن و برکنار بودن که دستاویز آشنای من برای مواجهه با محیط‌های غریبه است باهاش مواجه شدم. به بقیه دانشجوها نگاه میکردم و حس میکردم اینجا مال آنهاست، حس میکردم من را به زور راه داده‌اند. حس میکردم همه در یک گذشته مشترکی سهیم بوده‌اند که من به آن راهی نداشته‌ام و همین عذرم را موجه میکند که فعلا معاف باشم از درست کار کردن، از مقاله‌ها را خواندن، از واقعا فکر کردن و درگیر شدن در مباحث... کنفرانس رفتن و مقاله چاپ کردن که معلوم بود دیگر کار آدم‌های حسابی رسمی بود، نه من الکی همینجوری. اینطور شد که تهش دستاوردم از آن دوره فلسفه‌ای که اینجا خواندم فقط آشنایی با بعضی مسائل و موضوعات فلسفی بود و آرزو و برنامه‌ای برای یک وقتی که به فلسفه برگردم. الآنها وقتی جایی بحثی فلسفی بشنوم، یا با هر موضوعی که به فکر کردن نیاز داشته باشد مواجه شوم، با یک‌جور دستپاچگی و بی‌حوصلگی فقط می‌خواهم دور شوم. درست نمیدانم چه باید بکنم در برابر چیزی که از طرفی عمیقا با من مرتبط است چون توی آن زندگی خیالی‌ای که توی سرم در جریان است جای اساسی و محوری دارد، ولی از طرف دیگر هیچ نمی‌خواهم در این لحظه درگیرش شوم.
در این دوران بی‌عملی و سکون و برکناری که هستم، حسم نسبت به آدمها –آدمها که دارند تلاش میکنند و درگیر بودنند و دستشان به زندگی آغشته است—حس دوگانه متضادی است. از طرفی با یک‌جور خودبرتربینی نگاهشان میکنم: واکنش اولیه خودکارم نسبت بهشان این است که فکر کنم کارها را درست انجام نمی‌دهند، که چیزی بارشان نیست و درست نمی‌فهمند چه میکنند، که من البته بیشتر و بهتر از آنها می‌فهمم. من، مثل همان منتقدان محترمی که یک عکس هم با شورت ورزشی ندارند، درگیر سختی‌های واقعی انجام دادن کارها نیستم و توی ذهنم کارها همه آسان و هموارند. آن‌جای کار آدمها را که از کمال به دور است میبینم و می‌گذارم به حساب نابلدیشان، که صد البته من از آن مبرایم. اما از طرف دیگر عمیقا احساس ناتوانی و ناچیزی میکنم در برابر آدمها. همه انگار دارند از پس همه این کارهایی برمی‌آیند که من ته دلم می‌ترسم ازشان و حس میکنم نمی‌توانم انجام بدهم. چون دست و بالم هم از کارهایی که به سرانجام رسانده باشم خالی است، چون کمم برای سن و سالم و برای آن چیزی که فکر میکنم ازم توقع می‌رود، سختم است استناد کنم به کارهایی که تا به حال کرده‌ام تا به خودم بباورانم که می‌توانم. یک تخم «من نمی‌توانم»ای توی دلم هی رشد میکند و بزرگتر و بزرگتر میشود. این میشود که میلم به عقب انداختن کارها، میلم به فرار کردن و پناه گرفتن زیر سایبان امن «فعلا، تا سر فرصت» بیشتر میشود... دور باطل...
یک وقتی، گمانم اول راهنمایی که بودم، که برای چیزی جایزه‌ای گرفته بودم. مطمئن نیستم زمان یا مناسبتش درست یادم مانده باشد، فقط یادم هست که جایزه ویژه فوقالعاده‌ای بود که از جایی بالاتر از مدرسه خودمان آمده بود و فرق داشت با جایزه‌های معمولی‌ای که مدرسه می‌داد. یک کیت شیمی. یک جعبه بزرگ زردرنگ پر از اسباب و آلات آزمایش و شیشه‌هایی پر از مواد شیمیایی رنگ‌ووارنگ که آدم باهاش آزمایش انجام بدهد. ما که هنوز شیمی نخوانده بودیم. هنوز زود بود که استفاده‌اش کنم. بنا شد بگذارمش بعدا که بزرگتر شدم و فهمیدم باید چطور استفاده‌اش کرد بازش کنم. جایزه رفت یک جای محفوظی ماند برای بعد... ساله‌ا همان‌جا ماند و من هر بار حس میکردم هنوز آنقدری سر از شیمی درنمی‌آورم که بروم سراغش. یک وقتی، خیلی بعدتر، نمیدانم چه شد که بالاخره سر افتادم بازش کنم... چیزی از مواد نمانده بود ته شیشه‌ها. بعضی از وسائل زنگ زده بود. برچسب‌ها و نوشته‌ها رنگشان رفته بود... انداختمش دور. این روزها که هر روز بیشتر نشانه‌های رسیدن پیری را توی بدنم میبینم هی یادش می‌افتم.
۱۴۰۰ اردیبهشت ۳, جمعه
۱۳۹۹ دی ۷, یکشنبه
به کشتن خود برخاستن
تصمیم برای بریدن و کندن از آدمی که عزیز است و نزدیک است یک‌جورهایی مثل خودکشی می‌ماند…
یک‌وقتی که دستیار آموزشی درس Phil 100 بودم می‌خواستم این مقاله لوری پل را برای بچه‌ها توضیح بدهم. سؤال اصلی مقاله این است که معیار عقلانیت تصمیم‌های اصلی و بزرگ زندگی چیست. آدم وقتی می‌خواهد برای چیزی عقلانی تصمیم‌گیری کند، می‌نشیند انتخاب‌هایش را می‌گذارد پیش رویش، به هر کدام سودی و وزنی می‌دهد، بعد حساب میکند که کدام گزینه سر جمع ارزشمندتر و مطلوب‌تر است و همان را انتخاب میکند. آن‌وقت مشکل بعضی تصمیم‌گیری‌ها این است که بعضی گزینه‌ها به کل سیستم ارزش‌گذاری آدم را متحول میکنند. بعضی گزینه‌ها اگر محقق شوند، آدم عوض میشود، آدم بعد به کل ارزش‌هایش متفاوت است با آدم قبل، جوری که حتی میشود گفت آدم نمی‌تواند درک درستی از شرایط بعد از وقوع بعضی گزینه‌ها داشته باشد. مثلاً ارزش‌های فعلی‌ات سرجمع می‌گویند بچه‌دار شدن گزینه مطلوبی نیست، اما آن نسخه آینده‌ات که محبت بچه‌اش جانش را زیروزبر کرده می‌گوید که ارزش‌های آن آدم خام قبلی سطحی و بی‌ارزش بوده‌اند. با کدام سیستم ارزشی باید سنجید عقلانیت این‌جور تصمیم‌گیری‌ها را؟
برای بچه‌ها که می‌خواستم مثالی پیدا کنم که آن حس شهودی پشت مقاله را بفهمند، گفتم یک آدم را که خیلی از او بدشان می‌آید تجسم کنند. آدمی که ارزش‌هایش و شیوه زندگی‌اش و اصل بودنش دلشان را می‌زند. بعد گفتم فرض کنند که من قرصی دارم که اگر بهشان بدهم می‌شوند آن آدم، و در عین حال خوشحال‌ترین و خوشبخت‌ترین آدم روی زمین هم می‌شوند. پرسیدم حاضرند قرص را بخورند یا نه. بیشترشان گفتند نه. انگار آن آدم بعد، آن که اینطور غریبه و بیگانه است، دیگر خود آدم نیست، یکی دیگر است. و اینطور است که خوشبختی و خوشحالی‌اش، خوشبختی و خوشحالی کسی دیگر است. آدم نمی‌خواهد خودش را وابگذارد تا کس دیگری خوشحال باشد.
تصمیم برای بریدن و کندن از آن که عزیز است و نزدیک است مثل همین وضعیت است. آدم باید تصمیم بگیرد که خود الآنش را بکشد، کس دیگری شود، که آن کس دیگر، آن بیگانه، خوشحال‌تر باشد. آن خود آینده بیگانه است، غریبه است، چیزهای دیگری برایش مهم است، در دلش شاید محبت غریبه دیگری باشد، آنچه برای ما مهم است را نمی‌فهمد و فراموش کرده، آنچه دل ما را می‌لرزاند برای او بی‌معنی است، غم و شادی آن که جانش به جان ما وصل است، برای او صرفاً اطلاعات کم‌ارزش است —اگر که اصلاً باخبرشان بشود. آدم چطور می‌تواند تصمیم بگیرد که خود الآنش را واگذارد و بشود آن بیگانه دور، به آن خاطر که او خوشحال‌تر است؟
تصمیم برای کندن و بریدن از کسی که عزیز نزدیک است به خودکشی می‌ماند…
چه‌چیز آدم را برای خودش خاص میکند؟ این از آن سؤال‌هایی است که آدم حس پشتشان را درک میکند اما کمی که تویشان دقیق میشود می‌بیند که از دست فکرش درمی‌روند و معنایشان را می‌بازند. هم خودشان هم جوابشان. جایگاه ويژه آدم برای خودش از هیچ خصوصیت و ویژگی بخصوصی نمی‌آید. آدم برای خودش خاص است چون خودش خودش است. به همین سادگی و بی‌معنایی و بی‌دلیلی. آدم برای خودش خاص است چون آگاهی بلاواسطه‌ای هست از این مجموعه احساسات و ادراکات خاص، از این غم‌ها و شادی‌های خاص. چون از پشت این دریچه بخصوص است که جهان دیده میشود.
چیست که آن را که عزیز است برای آدم خاص میکند؟ که کسی را می‌نشاند در آن جایگاه ویژه نزدیک؟ ته تهش هیچ ویژگی و خصوصیتی نیست که دلیلش باشد. حتی مجموعه منحصربه‌فرد ویژگی‌ها و خصائل هم نیست. آنها مؤثرند، اما ته تهش، یک بی‌دلیلی بی‌توضیح می‌ماند، آن است که این آدم را بند دل آدم کرده، که از بین این همه آدم او را آورده و نشانده در این جای خاص. آدم عزیز خاص است چون عزیز دل آدم است، همان‌طور که آدم برای خودش خاص است چون خودش است. همان‌طور بی‌دلیل و بی‌توضیح.
تصمیم برای گسستن از آن که عزیز است مثل تصمیم برای کشتن خود می‌ماند. تصمیم برای آن است که آن که در این جای خاص نشسته دیگر اینجا نباشد. که این مجموعه فکر‌ها و محبت‌ها و شادی‌ها و غم‌های بخصوص که وصل به دل آدم شده‌اند دیگر دور و نامربوط شوند، که اتصالشان با ادراک و آگاهی آدم قطع شود. تصمیم برای گسستن مثل خودکشی می‌ماند. انگار که آدم دست ببرد و این دریچه را که تصادفاً اینجا گشوده است ببندد.
۱۳۹۹ آذر ۲۳, یکشنبه
بوی گلی مانده است و رنگ نسترنی؟
فال تولد امسالم این بود. دلم می‌لرزد و نگران میشود هی که می‌خوانمش. بیت یکی به آخرش را تکرار میکنم که دلم آرام شود.
دو یار زیرک و از باده کهن دومنی
فراغتی و کتابی و گوشه چمنی
من این مقام به دنیا و آخرت ندهم
اگر چه در پی ام افتند هر دم انجمنی
هر آن که کنج قناعت به گنج دنیا داد
فروخت یوسف مصری به کمترین ثمنی
بیا که رونق این کارخانه کم نشود
به زهد همچو تویی یا به فسق همچو منی
ز تندباد حوادث نمی‌توان دیدن
در این چمن که گلی بوده است یا سمنی
ببین در آینه جام نقش بندی غیب
که کس به یاد ندارد چنین عجب زمنی
از این سموم که بر طرف بوستان بگذشت
عجب که بوی گلی هست و رنگ نسترنی
به صبر کوش تو ای دل که حق رها نکند
چنین عزیز نگینی به دست اهرمنی
مزاج دهر تبه شد در این بلا حافظ
کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی
۱۳۹۹ آذر ۲۰, پنجشنبه
چرتکه انداختن یا شاید هم آن یادداشت روی در یخچال که «من رفتم»
من Depersonalization disorder دارم. ویکی‌پدیا می‌گوید توی فارسی بهش می‌گویند اختلال زوال شخصیت. اسم بیخودی است به نظرم. حالا نه این که اسم انگلیسی‌اش خوب باشد. فکر کنم من اگر بودم اسمش را می‌گذاشتم زوال خودآگاهی یا یک همچو چیزی. خودآگاهی، self-consciousness، چیزی است که از دست داده‌ام. عادی‌اش این است که آدم حس کند «خود»ش مرکز آگاهی‌اش است. تجربه دیدن شیء مقابلتان احتمالاً دو بخش دارد، یکی آگاهی از آنچه مقابلتان است (همان کیفیات بصری که تجربه می‌کنید) و دیگری این حس که این شمایید که آن چیز را می‌بینید. من این دومی را از دست داده‌ام. اگر هم تا به حال این حس بهتان دست نداده (به عبارت دیگر، اگر تا به حال این حس را از دست نداده‌اید)، فکر میکنم بهتر باشد زور نزنید که بفهمید چه می‌گویم. تجربه آگاهانه آدم چندلایه و پیچیده است. خیلی لایه‌هایش هستند که تا حذف نشوند آدم نمی‌فهمد که داشته استشان و نمی‌تواند تجسم کند نداشتنشان چطور است. مثلاً می‌دانید این دانش که در هر لحظه بدنتان کجاست و اعضای بدنتان چه موقعیتی نسبت به هم دارند جزو تجربه آگاهانه‌تان است؟ می‌توانید تصور کنید که اگر این عنصر از تجربه‌تان حذف شود حستان چطور خواهد بود؟ بعضی‌ها هستند که این حسشان را از دست داده‌اند و احتمالاً برای دیگران سخت است که کیفیت تجاربشان را تجسم کنند.
من حس خودآگاهی ندارم. به این معنا که حس نمی‌کنم این چیزها که در آگاهی‌ام پدیدار می‌شوند متعلق به منند. اصلاً حس نمی‌کنم «من»ای وجود دارد. آگاهی‌ای هست بدون صاحب. از این بدن اگر از تجربه‌اش بپرسید برایتان می‌گوید. اما «من»ای در کار نیست. این حس خودآگاهی به چه درد می‌خورد؟ اگر حذف شود به کجای کار برمی‌خورد؟ کسی نمی‌داند. واقعاً کسی نمی‌داند. اصل آگاهی را کسی درست و حسابی نمی‌داند به چه درد می‌خورد. خودآگاهی که خیلی چیز لوکس تجملی‌ای است آن بالای همه‌چیز.
بودایی‌ها که می‌گویند که این خودآگاهی توهم مضری است که باید رفع شود. اصلاً آمده‌ام همین را بگویم، وگرنه از وضعیتم که نوشته‌ام قبلاً (۱ و ۲ و ۳). بودایی‌ها معتقدند این «من» اسباب رنج است. معتقدند آدم زیاد که در تجربه‌اش دقیق شود، وقتی عادت کند که ناظر دائمی آن چیزهایی باشد که در آگاهی‌اش می‌آیند و می‌روند، می‌بیند که هیچ «من»ی آنجا نیست. یکی از حس‌هایی هم که بعضاً آنها که مراقبه میکنند گزارش میکنند همین حس بی‌منی است. منتها آنها از یک حس بسیار خوشایند حرف می‌زنند و این بی‌منی که من تجربه میکنم خیلی غریب و هولناک و وحشت‌آور است. من خیلی قبل‌ترها، همان موقع که هنوز اسم این وضعیتم را نمی‌دانستم و سعی میکردم برای دیگران توصیفش کنم، چند باری شنیده بودم از دیگران که مگر این حس خیلی خوشایندی نیست که عرفا و این‌ها ازش حرف می‌زنند؟ من نمی‌دانستم که این حس به آن حس ربطی دارد یا نه. هنوز هم نمیدانم. آن موقع‌ها از این که این حال من شدیداً ناخوشایند است می‌گفتم لابد فرق دارد. یک دلیل دیگرم هم این بود که من چرا باید آن حسی را تجربه کنم که ملت بعد از کلی سیر و سلوک معنوی تجربه میکنند.
الآن که با مفهوم مراقبه اشنا شده‌ام می‌گویم شاید یک ربطی باشد، به این خاطر که فهمیده‌ام آن کاری که خیلی وقت‌ها در بچگی می‌کرده‌ام مراقبه بوده. می‌نشستم و تمرکز میکردم روی تجربه‌ام. آنقدر که پیش چشمم آشنایی‌زدایی می‌شد و از همه پس‌زمینه و اطرافش جدا می‌شد. روی چیزهای ساده کم‌اهمیت. مثلاً پرزهای تو هوا که زیر نور درخشان شده بودند. مثلا شعله‌های آتش. مثلا پس‌تصویرها. یک کاری هم که از یک وقتی به بعد یاد گرفته بودم تمرکز کردن روی حس‌های درونی‌ام بود. یادم هست که آن زمانی که دردهای رشدم را داشتم می‌کشیدم روی درد تمرکز میکردم. یادم هست که به خودم می‌گفتم این هم یک کیفیت است دیگر، مثل تشنگی، مثل خوشحالی، چرا باید ناخوشایند باشد؟ بعد می‌نشستم و آنقدر روی درد تمرکز میکردم، آنقدر تماشایش میکردم تا فقط کیفیت خالصش به جا بماند، از ارزش‌داوری‌ای که چسبیده بهش جدا شود. بعدها با خارش هم همین کار را میکردم. می‌نشستم و حس خارشم را با آرامش تماشا میکردم به جای این که بخارانم خودم را. الآن می‌دانم که این یکی از تکنیک‌های مراقبه است و اتفاقاً خیلی هم به کار کسانی می‌آید که باید درد مزمن تحمل کنند.
گاهی می‌گویم شاید این که در آن سن کم آن کارها را کرده‌ام باعث شد که فیوزی آن تو بپرد، سیمی قطع شود، قطعه‌ای آب شود که در نتیجه‌اش در آن لحظه دوازده سالگی‌ام یک‌هو جهان زیروزبر شد. این کمی معقول‌تر کرده برایم وقایع را. یک وقتی که داشتم درباره DPD كتابی می‌خواندم دیدم خیلی‌ها می‌گفتند بعد از ماريجوانا کشیدن بیماری‌شان شروع شده. همیشه متعجب بودم که خب من چرا آن‌طور شدم. چند وقت پیش یک باری شنیدم که سم هريس می‌گفت که سایکودلیک‌ها برای آنها که مستعدش باشند می‌توانند آسیب‌هایی ایجاد کنند، همان‌طور که مراقبه می‌تواند. بیشتر از این حرفش را باز نکرد که ببینم جزئیاتش چیست و آیا بالاخره این دو به هم ربط دارند یا نه. من هم پی‌اش را نگرفتم دیگر.
خیلی وقت است که پی‌اش را نمی‌گیرم دیگر. خیلی وقت است که سعی میکنم بهش فکر نکنم. سعی میکنم نادیده‌اش بگیرم. حتی آن‌وقتی که حس شدید ترسناک خودش را به رخ می‌کشد فقط سریع حواسم را منحرف میکنم که یادم برود. دیگر حرفش را نمی‌زنم با کسی. حتی سعی میکنم دیگر به صورت نظری هم بهش فکر نکنم. هر مطلب و بحث و مقاله‌ای را که به خود و خودآگاهی می‌پردازد نادیده می‌گیرم. چرا؟ بخشیش همان کار همیشگی‌ام که می‌خواهم از کارهای واقعی، از زندگی اصلی «فعلا» اجتناب کنم، تا «آماده»اش شوم. یک بخش دیگرش هم ترس. حقیقتش همیشه از این که تنها باشم می‌ترسم. از این که کاری فقط به من محول شده باشد و بدانم که نمی‌توانم روی کمک کس دیگری حساب کنم می‌ترسم. و توی این وادی حس میکنم تنهایم، تنهای تنهایم. هیچ تجربه مشترکی نیست که بتوانم رویش حساب کنم، هیچ زمین سفتی زیر پایم نیست، زمینی که بدانم دیگران هم رویش ایستاده‌اند. حس میکنم اگر در موردش بخوانم باید قاضی درستی و نادرستی حرف‌ها و نظریه‌ها باشم. خودم یکه و تنها. و این می‌ترساندم. مخصوصاً که این تجربه‌ها برای خودم هم گنگ و گیج‌کننده‌اند. آنقدر همه‌چیز عجیب و نامفهوم و از فهم متعارف دور است که دائم به تجربه خودم هم شک دارم.
یک ترس دیگر هم دارم. انگار حس میکنم که این «من» نیم‌بند قلابی، همین خودی که سعی میکنم بهش بچسبم، همان خودی که صرفاً عبارت است از فراموشی بی‌منی، برای زندگی‌ام مفیدتر است. حس میکنم اگر شروع کنم دوباره به حس و تجربه‌ام فکر کنم ممکن است رشته زندگی‌ام از دستم خارج شود و نمیدانم از کجا ممکن است سردربیاورم.
این ترم دستیار آموزشی کلاس فلسفه مقدماتی بودم. استاده موضوع «شخص» را برای کلاس انتخاب کرده بود. نظریه‌های فلسفی مختلفی را که هر کدام به نوعی به این موضوع ربط داشتند مطرح می‌کرد. یک بخش کلاس هم راجع به self بود. حرف‌های هیوم را خواندیم (آنجا که می‌گوید نمی‌تواند برای این «خود» مبنایی پیدا کند) و بعد هم نظریه‌های فلسفی بودایی را که می‌گویند هیوم ازشان متأثر بوده. وقتی که مجبور شده بودم بخوانمشان، و می‌دیدم که واقعاً از حیث نظری هم به نظرم معقول می‌رسند، از سرم گذشت که چرا خودم را به یک‌باره رها نمی‌کنم و غرق نمی‌کنم توی این حسی که در وجودم هست و می‌تواند با این نظریه‌ها همخوان باشد؟ همین حسی که هی می‌خواهد سربرکند و هی خفه‌اش میکنم؟ بعضی همه زندگی‌شان را ول میکنند و می‌روند دنبال همین‌ها، من چرا نتوانم این راهی را که از سر تصادف یا بدشانسی یا کارهای کله‌خرانه بچگی‌ام تویش افتاده‌ام دنبال کنم؟ من نکنم چه کسی؟ آدم از من بی‌تعلق‌تر هست؟ بی‌تعلق که می‌گویم به نظر می‌آید خیلی آزاد و رها هستم. نیستم. دست و پایم همه زنجیر است. زنجیر ترس و تکلف. ترس از جواب پس دادن به «آدم‌بزرگ‌ها»ی زندگی‌ام. ولی جز آن هیچی نیست. درست‌ترش آن بود که می‌گفتم دلبستگی هیچ ندارم. دلم بند هیچ جا و هیچ کس و هیچ گروه و هیچ فعالیتی نیست. آن تعلق‌هایی که دارم، همان ترس‌ها و تکلف‌ها، مگر جلوی این ماجراجویی‌های ذهنی را می‌گیرند؟ نه. فقط در یک صورت ممکن است بگیرند: آن هم این که در اثر آن ماجراجویی‌ها آن تنها ترس دیگرم محقق شود: این که دیوانه شوم. از دیوانگی می‌ترسم. البته آن وقت‌هایی که به دیوانگی فکر میکنم (که کم هم نیستند) یک حس آرامشی بهم دست می‌دهد. حس رهایی از همه آن ملاحظات و تکلف‌ها. اما می‌دانم که دیوانه‌ها از بیرون رها به نظر می‌رسند. و می‌ترسم که دیوانگی من برای خود دیوانه‌ام خوشایند نباشد. می‌ترسم که دیوانگی‌ام دره سیاه پرخار بی‌انتهایی باشد. و می‌ترسم که در دیوانگی اگر باز شد، اگر زمین سفت از زیر پای آدم خالی شد، دیگر نشود درستش کرد. دیوانگی… به کل ماجرای دیگری است...
اشتراک در:
پست‌ها (Atom)